Гісторыя Беларусі
кароткі нарыс (у 5-ці частках). Частка V
Памер: 188с.
Мінск 1994
аваных опрау. Звязана гэта нс толькі з недастатковый прафасійпым узроунам кадрау, незадавальняючнм матэрыяльнатэхнічніш забезпячэннем, празмарнай перагружанасцю практычннх работнікау. Становішча уокладняацца яшчз і тым, што сладчыя знаходзяцца у падпарадкаванні. Мініотэротва унутраных спрау, чракуратуры 1 Камітэта дзярпаунай бяспекі. Наяупаоць паралельных структур слсдства у розных праваахоуных органах значна зніжаа эфок'гцупасць работы. Да таго ж моры аднініотрацыйнага уздзеяння на сладчага не гарантуюць аб’октцунасць расоледавання, штс лрыводзіць да парушэння правоу і з&конных інтарэоау грамадзян.
125
Такім чынам, сістэйа органау юстыцыі пакуль не у стана выконваць функцыі, наабходныя прававой дзяржаве. У гэтай сувяэі каміоія Вярхоунага Савата РБ па заканадауству раопрацавала і прадставіла на абмеркаванна дзевятай сесіі Вярхоунага Савета (красавік 1992 г.) Канцэпцыю оудоваправавой рэформы. Яе правядзенне прызнана важнейшай перадумоваіі пабудовн у Рэспубліцы Баларусь празавой дзяркавы. Галоунымі мэтамі судоваправавоіі рэфорыы з’яуляюцца: стварэнне прававой оістэмь, здольдай забяопечыць ' функцыяніраванне законау; стварэнне самастойнай і назалажнай судовай улады як асно< ^га гаранта правоу і свабод грамацэян і іншых удзельнікау праваадносін; уваоабленне у заканадауства дэмакратмчпых прынцыпау арганізацыі і дзейнасці праваахауных органау, якія адпавядаюць агульнапрызнаныы норйам міжнароднага пуава і навуковым рэкамендацыяй.
Правядзанне оудоваправавой рзформы пачалося з унясензя змяненняу у дзеючаа заканадауства, распрацоукі і прынлцця пакета заканадаучых актау. Прымаюцца арганізацыйныя меры па стварэнлю асноуных элеыентау новай сістэйы органау юстыцыі, у тш ліку сладчага камітэта як оамаотойнага ведамства у отруктуры Савета Miniотрау РБ.
Важнейшай функцыяй прававой дзяржавы з’яуляэцца недапушчэнне парушэння правоу ’ свабод грамадзян. У сувязі з гэтым праводзіцца работа па выкананню міжнароднай канцэпцыі правоу чалаввка, якую дзесяцігоддзямі улады старанна но зауважалі. Дэмаяратычныя параутварэнні дадатна пауплывалі на ажыццяуленне такіх палітычных правоу і овабоц грамадзян, як права унос іць у дзяржауныя органы і грамадскія арганіэацыі прапановы аб паляпшэнні іх дзейнасці, аб’ядноувацца у партыі, грамадскія арганізацыі, праводзіць йітынгі, вулічныя шэоці, дэманотрацыі, забаотоукі і інш.
Важнае значэнна у справе аднаулойня палітычнай оправядлівасці мае работа па рэабілітацыі гракадзян, якія сталі бязвіннымі ахвярамі масавых рэпрэсій дыктатарскага рэжыму. Па стану на I ліпаня 1993 г. у рэспубліцы у грамадскіх адносінах было рэабілітавана каля 130 тыс. чалавек. Прымаліся меры па забяспячэнню правоу рэабілітаваннх і іх родных, кайпенсацні панеоеных матэрыяльных страі. 3 гэтай йэтай у ліпені 1989 г. прц Влрхоунгі Савеце БССР была створана камісія па аказанню садзейнічаііня у забеопячэнні правоу і інтарэсау рэабілітаваных і увакавечанні памяці ахвяр рэпрзоій.
126
меушх йесца у пэрыяд 30—40х і пачатку 50х гадоу. I лістапада J99I г. пастановай Вярхоунага Савата Рэспублікі Бвларусь яна была пврайменавана у камісію па аказаннк садзейяічання у забеспячыші превоу а<вяр палітычных рэпрэсій 20—80х .гадоу і узакавечанні іх памяц*. Адпаввдныя каыісіі працуюць пры аблаоннх, Мінскіы гарадскім і раённых Саветах народцйх дэпутатау.
Для рэабілітацыі У партыйным пародку былі створаны камісіі іры бнлцх ЦіС КЛБ і іншых партыйных камітэтах рэспублікі. 3 канца 1988 г. да I студзеня 1991 г. бюро партыйных камітзтау разгладзелі 685 спрау аб рзабілітацці у партнйных адносінах. Гэта значна больш таго, што было зроблвна у КампартыІ Беларусі пасля XX з’езда КПСС. Па 671 спразо былі прычятіі станоучыя рашэнні, у тым ліку па 637 — г.аскяротпа. Рзабілітаваны 52 былыя кіруючыя паріыйяж работнікі, 72 работнікі оавецкіх органау, 150 рабочых і калгасьікау, 75 прадсгаунікоу іктэлігаяцыі. Сярод іх Д. Ф.ЖылуновІч (Цішка Гартны), які уэначальвау першн часовы рабочасялянскі урад БССР, былыя наркоыы аоветы A. В. Баліцкі і A. С. Дз’якау. У кастрычніку 1990 г. быу рэабілітаваны акадэмік АН БССР У. М. Ігнатоускі. Зэсць дзвсяцігодцзяу змоучваліся імя і оправы гэтага буйнога дзяржаунага і грамздскага дззяча рэспублікі, вадомага вучонага, першага прззідэнта АН БССР.
У рэйпубліцы праввдзана работа па расслвдванню фактау масавых раотрэлау лвдзей у лясішм маоіве Курапаты каля Мінока. Рашэннем Савста Міністрау БССР ад 14 чэрвеня 1988 г. была створава урадавая камісія. Яна прцйшла да вываду аб знішчэнні у гэтый месцы но мвнш як 30 тыс. грамадзяя. Уоіанавіць аообы загінуушнх, канкрэтння маіывы пакаранняу смарцю і асоб, якія выконвалі прыгаворы і рашэнні пазасудовы.. органау пакуль не удалооя. У студзені 1989 г. Савет Міністрау БССР прыняу пастанову "Аб увзкавечанні памяці ахвяр масавых рэпрэоій 1937—1941 гг. у лясным масівв Курапаты". Праводзіцца конкурс на праект помніка ахвяраь сталіншчынн.
3 р&эвіццвц дэмакратй! у грамадстве склаліся умовй для вяртання да шматпартцйнасці, адкрытай формн палітычнага плюралізму, спынонага у пачатку 20х гадоу. Цяпар грамадзянам прадастауляецца уагчжаоць адстойваць свае інтарэсы або саццяльных груп ці слазу. Для гэтага могуць быць отвораны ацпаведныя палітычння аб’яднанні. Калі у пачатку 1991 г. у рэопубліцы бала зарэгістравава адна партыя, го на 10 сакавіка 1993 г. прайшлі рэгістрацыю II
127
парткі і 5 грамадокапалітычных рух^. іх адгознвнне каміх оабою заключавцца у праграмных мэтах, шляхах іх дасягнення і прцнцыпах арганіэацыйнай пабудовы. У партыях звычайна устанауліваацца фіксаванае члеяства, е у грамацскапалітычнах рухах гэта адсутнічав, затсв у іх оклад яа правах калектцуках чланау нярэдча уваходзяць нават партыі і уоіаловы. Ловыя лалітычныя фарміраванні уяуляюць даволі шырокі опектр сіл: ад прнхільаікау сацчялістнчнай ідэі да капіталістнчнага развіцця.
Та::ік чынаа, пераход да дэмакратычнага грамадства аказауся цяжкай спраааі.. Дэмакратызацуя як і эканамічння рэформя праходзяць складана. Tim не мвнш, працэсы дзаакратызацні развіваюцца 1 папау.чяюцца свеннмі рысамі. Фарйіруюдца новыя інстнтуты палітычнай улады, у грамадскав жццце уваходзіць плюралізм, галоснасць. Але дэмакратнчныя тэнданцні яярэдка бываюць адарвакжі ад зканамічнаіі і оацыяльнай палітылі, ыто аолабляэ іх. Для кансалідацыі грамадства нацыянальная ідэя павінна бсльш абапірацца на шцрокую дэыакратычную ідэю.
На працягу некалькіх апогніх дзвояцігодцзлу адбывауся бвзупйнны, ідэалагічна абгрунтаваны адпаведныці установамі працэо асікіляцні беларуокаГі культуры і мовы. У выніку вырасла на адно пакалвнне лвдэвй, цалкам ці у значнай ступені эдарваных ад яацпяпальнакультурнай глвбн, абыякавых да сваёй гіоіарычнай і самабытнай опадчыны, роднай эямлі. Нацыянальны нігілізк ахапіу л.'таральна усе пласты бвларускага нарсда.
Асабліва адчувальння отраты панвсла бзларуокая мова, якая аказалася амаль дазваяня выціонутай ладзь не з усіх сфвр грамадскага жыцця рзспублікі. Такая даскрыйінацыя бзларускай ыовы на яе гістарычнай тэрыторыі парушала самня элементарныя правы чалавека, годнаоць нацйі.
У той час, калі кіруючыя структуры Беларуоі, у пвршую чаргу ІШБ' заставаліоя абыякалнмі да лосу наныянальнай мовн, у яе абарону вызтупілі продстауніхі творчай і навуковай інтэлігенчні. 15 снвхня 1986 г. 28 чалавек, сярод іх вядойыя у рэспубліцн пісьненяікі В. Быкау, Я. Брыль,'Р, Барадулін, В. Вітка, В. Адаччнк, яакіравалі на імя Гвнеральнага оедратара ЦК КПСС М. Гарбачова ліот, у якім былі зроблэнн прапановы па карэняаму паляппэняо отановішча роднай йовы і культурн. Ллв партыйння вярхі ав думалі займацца пораглядам моунай палітнхі.
128
Ho адмовіуая ад далейшага працягу руоіфікацыі і сакавіцкі (198? г.) планум ЦК КПВ. Прызнаушы нарашце звужэнне выкарнстання беларускай мовы у выніку, як гады модча было гаварыць, свабоднага волзвыяулоння працоуных, тагачасіш першы сакратар ЦК КПБ Я.Сакалоу даволі рэзка крйтыкавау тых прадстаунікоу інтэлігенцыі, якія паспяшаліся зрабіць з гэтага вывад аб нібыта няправільных адносінах да культурнамоунай спадчыны бвларускага народа у цэлнм. На пленуме беопадстауна заяулялася, што у рэспубліцы створана усе для развіцця беларускай мовы, боларускай нацыянальнай культуры, а таму, "хто памыляоцца у гэтых пытаннях, трэба дапааагчы разабрайца".
3 такой неаб’ектыунай ацэнкай нз пагаджаліся многія прадстаунікі творчай і навуковай іцтэлігевдыі. Таму за подпісам больш ста чалаввк у Маскву бцу накіраваны яшчэ адзін ліст. Прапагавдуючы у uacax ідэю нацыянальнага адраджэняя, у гэты чао пачауся рух за вадавне беларускай мова статуса дзярхаунай. Алв гэтая ідэя но знаходзіла падтрымкі у значнай часткі русіфікаваных боларусау, якія паранвйшаму нігілістычна сгавіліся да свайго роднага слова, а таксама у афіцыйннх партнйных колах, якія бачылі у такой ідзі праяву беларускага нацняналізму. Узнікла вострая патрэба у арганізацыі планамзрвай раотлумачальнай работы аб ролі бвларускай мовы у жыцці яз нооьбітау. Па ініцыятыве пісьвеннікау і навукоуц^ распачауся рух па стварэнню Таварыства Беларускай Мовы (ТШ). Яго устаноучы з’езд адбнуся у чэрвені 1989 г. Утворанаму таварнству бнло нададзона ійя францішка Скарннн. Рэспубліканскую Раду ТБМ узначаліу паэт Н. Гілввіч. 3 сакавіка 1990 г. Таварнства ввдаз штотвднввую газету "Наша слова".
Адзінаццатая сьоія Вярхоунага Савеіа БССР адзінаццатага склікання (ліпень £989 г.) утварыла камісів па падрыхтоуцы прапаноу аб закаыадаучнм урэгуляванні csasyca бвларускай, рускай і іншых uoy, якімі карцстаецца'насольніцтва рзспублікі. У выніку больш чнй чатырохмвсячнай працы яна падрпхтавала праект Закона "Аб мовах у Бвларускай ССР". Пры яго распрацоуцн камісія внкарыотоувала вопыт бзларусізацыі 20х гадоу, улічваліся заканадаучыя акты аб мовах у іншых рэспубліках, міжнародная заканадаучан практыка.
Пасля разгляну I падтрнякі праекта у трох пастаянных камісіях Вярхоунага Савета БССР ен бну выввсввн на усвнароднае абмзркаваннв. Больш за 20 тыс. чалаввк выказалі свао прапановы і заувагі. ’
129
Уое янн былі увшіаа разгладжаны, узважаны і у больыасці сваай улічаны пры канчатковай дапрацоуцй праакта. 26 стуцзеня 1990 г. чатырнаццатая сзсія Вярхоунага Савета прыняла Закон БССР "Лб мовах у Беларускай JCP", у адпаведнасці з якім беларуская _ова прызнана адзінай дзяржаунай йовай рэспублікі. У той жа час у Законе адзначаецца, што, забяспечваючн усебаковае развіцце * функцняніраваннв бзларускай мовы ва усіх оферах грамадскага жыцця, рэспубліка праяуляе дзяркауны клопат аб свабодным развіцці і ужцванні усіх нацыянальных моу, якімі карыстаецца насольніцтва Баларусі.
У сувязі з прйняццем Закону аб цовах, Вярхоуны Сазет Беларусі даручцр Савету Міністрау БССР распрацаваць Лзяржауную праграму развіцця баларускай мовы і іншых нацыянальных моу у Беларускай ССР, якая была прннята 20 вераспя 1990 г. У ай прадугледжанй mspar канкрэтных захадау па адраджэнню і развіццю мовы і культуры беларуокага народа, свабоднаму і
КНІГІ ОНЛАЙН
