Гісторыя Беларусі
кароткі нарыс (у 5-ці частках). Частка V
Памер: 188с.
Мінск 1994
кства апекі кад эмігрантамі у сваім ввдакяі "Рады ₽я вмігрантау, каторке едуць у Ak^psaty, a также размовы беларускаамгл!’гс1е"(ВІльня,І9І2).Кожны грош, які там аткладаецца, купляецца толькі влл!хай крацай, хрэсціцца крываввм потам".
Найболья харакгэртчі асаблівасцям! пержай хвалі масавага перасяленкя белэрускага населыНцтва з’явіліся болыл позняе (у параунаяні з суседнімі народаыі) яго уклвчэяне у м£грацыйнч рух яж на гбсягах ІмперыІ, так і за яе ке.ш, высокая яго інтансіунасць (у 1896—1915 гг. 5 губерняу з пераважна беларуск!м часекьнІцтвам дал! 85% усіх парасялевцау з раёнау нечарназенная пзласы), арыентацыя на рэзміграцып — звйчайна ехалі
143
,® ^ првдбаць гропгы для яакупкі гямл\ абзавядзеьня гаспадьр
" ’ да rare ж расійскія законы нз прадугледжвалі впхаду з падд нетва I абавязвалі вяртаода nawy^ прзз 5 гадоу пад пагроХгГТ^ ^^ ⁵ ^™ ста^еннеМ дзяр^вы I мяс “ ⁴ а кірауніцтва да вяезду сялян, складанасцп працэдурь і д« рагазіснай атршлання пасведчанняу на гыезд 5 афарыяення пашпарТО? іенавала значная нелегальная эміграцыя (асабліва на сезонную праду у бліжэйшыя еурапейокія краіда).
Нацыянальны уціск беларусхага народа у складэе Раеійокай 5мперні, абумоуленая жоНмі прыч^аы! кезавершанасць «ашулелня еларускай нацыі, вызначылі паскораную асіміляцге яе міграцыі у парауяанні з суседнімі народамі. Але у сем’ях кампактных асяродаах заходняй дыязпа^ аахоувелеся пэу::зя нсцыял^™ПАМеГЕаСЦІ” у^ ¹ ™a⁶sK' у Па^гіайн! * ^ усходняя даяспара праяуляля б&вСую устойлівасць у зберажэнн! мовч.звытрадацый, сваей атнічнай адаетнасці (у адзегаН, побше, забудове, вядзенн! гаспадаркі).
Паскарэнне працэсау нацыянальнага адраджэння у пачатку XX ст не паспела яэтэ Істотна паупл^аць на самаусведамленне мігэан ’ «У першай Мвсавай хвалі. Я™ не стзерыхі сваІХ суполак, арган эацьй, клубау, як гота рабілі Іншыя перасяленцы, а уключгліся за мяжой па веравыэнанню у рускія (праваслаугая) I польскія (каголік!) калоніі, тесам укра!нск!я ! літоупкія. У нехаторцх рускіх асяродкьх ЗША 1 Канадк баларусы складалі значну» частку ц, наваг большесць, 6’ілі актыуным! удзельнікамі іх грамадскакультурнага жыодя. Толькі у 1914 г. было заскавана дсршае супольнае таворнства беларусау I украінцау (ЗША, Ма? МІчыган).
Першая сусветная вайна, рэвалюцы! 1917 р. у ?асЦ, нямецкая I польская акупацыі Беларусі зыклікал! значны адток насельніцтэа на усход дзяржава, абумовілі новую хвалю вкеэдау у замежныя краіны. Ад жніуня 1914 г. да вясны Т9І5 г. амаль 318 тас. жыхароу пяці белвруск!Х губерняу трапілі у палсн ц! аб Іх hr бцло звестак. Пры адступлкіні царскай армН у 1915 г. праводэілася тактыха "выпалвнай зямлі", прымусовая эвакуацая насельніцтва. Псторак У. Ігнатоуск! адзначау, што каля 2 млн. беларусау добраахвотна ці прымусова перасяліліся на усход. На думку боларускіх дэмографау 246 тыс. бежанцау I эваяуіраваных затьы не вярнуліся у родныя мясцінк, а яшчэ 122 тыс. чалавск выехал! эа мяжу : яны беглі ад ваенных ^дствау, белага J чыраонага тэрору у Літзу, Латвію, Эстонію. Чэхаславаків, Фінляндыа, Тур
144цыю, Геруанію (гут на пачатку 191*3 г. знаходзілася, акрамя Taro 30—40 ткс. боларусау—ваеннапалоннух) 1 Інш.
Афіцыйная палітыка усталяваушайся савецке.й улады выэначыла у многЬ асаблівасц! унутранай I знешняй міграцыі, яо характар I памеры, стан нацыянальнай свядомасц! у міжвэённы перпяд. Яна абумовіль першую арганізаваную пслітычную эміграцыю (ядро яе склалі Радс. , ;рад ! аайсковыя фарміраванні БНР, кірсун’цтва дчртй! бегарускіх эсерау ! !нш.). Гэта выэначыла новую з’яву у сацыя;.ьным складзе эміграцы! — пэунуа прысутнасць інтэлігенры}. Аднауленне БССР пасля польскай акупацыІ на тэры.орі! толькі 6 паветяу МІнскай губерні (з насельніцгвам 1,6 млн. чалавек), далучэнне пе Рыжскаму дагавору 1921 г. Заходняй Беларусі да Польдчы прывялі да пражывання мільенау беларусау за межамі нацыяяальнадэяржаунага утварэння. Вызначэнне тэрнторыі БССР без ул!ку этнічных межау I кардынальных жыодевых ініарзсау беларускага народа абумовіл! знзходжанне пераважнай "аотчі капгі ка свз'х этн?чю« зсмлях у скледэе суссдніх дэяржау. Падзел тэрь’торы! ЕэльрусІ у міжваеняы перыяд I зкаходжанне чаетак недыі у дэяржавах з процілеглым грамадскім ладам аслаблялі ьксьамічную базу 1 духоуныя сувязі беларускага втнаса.
Другая плынь міжьаенная эыіграші — працоуная — вызначаліся выездам на амерыкачскі кантынечт 1 у аурапейскія краіны насельніцтва Заходняй Беларусі, абумоуленкм яго цяж’м сацыяльнаэканам!чныл етановіь ч, нацыяналыпш і ролігійным уц!скам у складэе Пэльшчы, яе палітыкай спры ння эміграцыі (дзеля памянынэння беспрацоуя, з раэам з ткм ! долі беларускага насельн’цтва на пэтых эемля^ 3 1921 па 1939 г. перасялілася пвравахна у Канаду, ЗША, Францкь, Аргендіну ад ISO да 2f. тйс. чалавек, пераважна сялян.
Трэцяй крыніцай папаунення дыяспары у гэты час была міграцыя з Са?ецкай Ееларусі. У 20я гадп наглядауся, прауда давол! ебмеааваны, выезд у эамежныя дэяржавы. Так, эамежным аодзелам НКУС у 1924 і 1925 г. было выд'ла адпаведна 1658 ! 1784 пашлартоу на выезд. Дзве трэці з гэтага ліку ехалі на сталае жыцце у ЗША, Польшчу, Германію, Латвію, Палесціну, пры гэтым беларусы складалі 10—15% зыігрантау (естатнія яурэі, рускія, палякі ! Інш.). У 30я гады выеэд практычна прыпыміуся: памкненне стала жйць у другой дэяржаве успрымалася як варожасц) да новага ладу I улады. Затое дзяржауная палітыка СССР спрыяла рассейваііню беларусау па абшарах краіны. 3 1926 па 1938 г, э КСР, населоніцтва якой налічвала каля 5 млн. жыхароу, у
145
Іншаэтнічныя рэгіены СССР высхала 617 тыс. чалавек, пераважна з сельскай мясцовасці. Такі неапраудана вялікі адток тлумачыцца адсутнасцю у рэгпубліцы палітыкі замацавання жыхароу ва умовах аграрнай перачаселенасці, арганізацыяй планавага наблсу Г^"'^й сілы на дзяржауным узроуні у аддаленыя і пяякія для жыцця і працы рэгіены, уцёкамі сялян у ходзе гвалтоунай калектывізацні, дэпартацыяй "раскулачанчх", неабгрунтавана рэпрэсіраваных у ЗОЯ гада, найперш нацыянальнасвядомых людзей. Гэ' абяскроулізала народ, аслабляла яго патэнцыял I нацыянальную свядомасць. Далучэнне у 1939 г. Заходняй Беларусі яабл!з!ла тэрыторыо рэспублікі да этнічных мажау, узнавіла працэсы канеалідацыі, але яны эноу былі абцяжараны перадачай Віленскага края Літве і дэпартацыямІ у 1939—1940 гг. з заходняй часткі рэспублікі. За гэты час I млн. 170 тыс. палякау, беларусау, украінцау, прадстаунікоу Іншых нацнянальнасцей Заходняй БеларусІ 5 Заходняй Украіны былі арыштаваны, вызвэены у пауночныя 1 усходнія рэгіены Саоза.
Рассеяныя па абсягах Саяза беларусы пачал! ствараць у 20я гада свае згуртаванні. Нацыянальнакультурнуа дзейнасць ажыццяулял! Беларускае цэнтрельнаэ бюро пра Народным камісарйяце асветн РСФСР (1921—1930 гг.), беларусхія секцыі пры губернскім адцзеле народнай асветы Адэсы (1918—1923.) I Смаленска (1922 1923, 1925 1927). Беларускія студэнцкія зямляцтвы існавалі у Смаленску, Казані, Варонежы, Саратаве, Томску. РастовенаДоне, КІеве, Тыфлісе. БеларускІ клуб у Маскве дзейнічау ад 1922 г. па 1936 г. Ва умовах 30х гадоу, калі нішчылася усе нацыянальнаадметнае, беларускія арганізацыі у Іншаэтнічных рэгіенах СССР зніклі, а нацыянальныя асяродкі у краінэ не мелі ні маральнай, н! матэрыяльнай падтрымкі з боку БССР.
На эміграцыі найболыпая палітычная актыунасць I нацыянальнакультурная дзейнасць у міжваенны перыяд праяулялася у ЛІтва, ЛатвіІ, Чэхаславак11, дзе былі створаны беларускія арганізацыі, аб’яднанні, ввдаваліся газеты I часопісы.
ЗначнымІ акцыям! па згуртаванню замежных беларускіх палітычных партый I нацыянальных арганізацый стал! канферэнцыя у Рыэе (кастрычнЛк 1920 г.) I наідкчалы^г^жвітвчная карада умфаве (верасень 1921 г.). ЛІдэры палітычнай эміграцы! рабілі захады.
146
каб "беларускае пытанне" станавілася ”не нясцовага, а агульнаеурапейскага эместу". Янн дабіваліся абмеркавання праблемы беларускай дзяржаунасц! на Парахскай канферэнцыі па выпрацоуцы умоу міру з Германіяй I яе савзнікамі (студзень 1919—студзень 1920 г.). Іх намаганн! ка гэтым форуме спрыялі азнаямленню сусветнай грамадскасці са становішчам Беларусі, фактычнаму празнакна БН? шэрагам краін, а некаторымі дзяржавамі — ! юрвдычнаму.
Каб прадухіліць падзел БеларусІ па Рымскаму дагавору, кірауніцтва БНР звярнулася з заклікамі да Лігі нацый, урадау Фінляндыі, Эстсніі, ЛатвіІ * Літвн, Польшчы падтрнмаць незалежнасць і непадзельнасць Беларусі. Пасля падпісання гэтага грабедаіцкага. трактату апел'равал! да урадау і сўсветнай грамадскасці аб яго скасаваня!, у прыватнасці, на Генуэзскай канферэнцыі (1922 г.). Паміж розннмі палітычнымі плкнямі беларускай эміграцыі існавалі разыходжанмі па шляхах барацьбы эа незалежную Беларусь, арыентацы! у гэтым ка туа ці ініпуіс дэяржаву (ЛІтву, Польшчу, краіны Антанты), аднозінах да Савецкай Беларус’.
Палітыха севейкай уладн, кірауніптва БССР у дачыненні да заходняй дыяспары вызначалася найперш ідэалагічнымі, палітычнымі матывамі . зарыентаванасцю на сусветную рэвалюцмо у першыя гады, а затым — на пашрэнне камуністычных ідэй, лаяльнасці да савецкага ладу. Савецкія паргыйнадзяржауныя органы mshb за усе дбалі аб праявах нацыянальнакультурнага жаодя замеяннх суродзічау, а сувяэі з імі разгляделі пераважна як сродак у Ідэалагічнай барацьбе. Такая палітыка сфарміравалася у першыя паслярэвалюцыйныя гадн I найбольш дакладна сфармулявана у тэзісах ЦК 1Ш(б)Б "Белорусское двмжеяма за кордонамГ ад 16 кастрычніка 1925 г. Гэтая пастанова раскрывае сутнасць савецкай партыйнадзяржауней палітькі, якая праводзілася у адносінах да эміграцыі амаль штс да канца 80х гадоу. У ей прызнавалася незбходным з улікам прысутнасц! значнай працоунай эміграцыі у Еаунсчнай Амерыцы устанауленне з ей кантакта 1 "ажыццяуленне свзйго к‘раун!цтвс прэз мясцовую хампартыю і спецыяльна пасланых работнікау". Адносна палітычнай эміграцы! вызначаліся неры па пашырзнню у яе асяроддзі савецхага уплыву, прыцягненню да супрацоуніптва асобных груп ! лідэрау. Была пастаулена задача "працягваць работу па разлажэнніо I драбленню беларускай эм гре
КНІГІ ОНЛАЙН
