Гісторыя Беларусі
кароткі нарыс (у 5-ці частках). Частка V
Памер: 188с.
Мінск 1994
раунапраунаму выкарыстанню моу прадстаунікамі іншых нацнянальнасцей, якія жывуць на тэрнторыі рэспублікі.
Так завяршылася стварэнна заканадаучай базы адраджэння беларускай йовы. У адпаведнасці з Законай, Дзяржаунай праграмай лачауся складаны шлях па пашырэнню сфары баларуокай мовы у службовым справаводстве рэспубліканскіх і йясцовнх органау улады, на предпрыемствах і установах. Дцнш з паршнх на яе парайшоу апараі Міністэротва культуры, яго мясцовыя сіруктуры. Дднак у цэлнм перавод службовага оправаводства рэспубліканскіх і мясцовых органау уладц і кіравання, прадпрыелствау і уотаноу на беларускую мову ажыццяуляецца вальмі марудна.
Адчоінай прыкметай апошніх гадоу з’яуляецца скарачэнне колькасці рускамоуннх школ. У 1992/93 навучалміш годзе з агульнай колькасці 4953 школ 3141 (63,4%) працавалі на баларуокай ыова. На ёй жа атрымлівалі адукавда 68,5% паршакласнікау, супраць 28,9% у 1990/91 навучальяым годзе. «
У складанюс умовах развіваецца маотацкая культура Беларусі. 3 коянцй успласкам інфляцыі уса большая патрэба едчуваацца у фінансавйх сродках, каб падтрымаць творчыя саюзы, прафесійныя калактывы, установн культуры, мастацтва, друк. Няглвдзячы яа складаныя сацнялыіаэканамічныя 1 паліткчпыя умовы у авангардзе на~ цйянальнага адраджэння знахсдзіцца пісьманніцкан арганізацыя. На пачатку 1990 г. яна налічвала у сваіх радах 597 членау, якія
і
120
сваімі кастацкші і публіцыстычнымі творалі уносяць важкі уклад у фарйіраванне нацнянальнай свядоаасці свайго народа. Большасць з :х накіроувао свае творчня пошукі на глыбокае асэнсаванне окладаных праблем сацішльнаэканамічнага і духоунага жыцця Боларусі.
Шэраг лепшнх твсрау адзначанн дзяржаунймі узнагародамі. У 1986 г. лаурэатамі дзяржаунаіі прэміі БССР імя Янкі Купалы і Якуба Коласа сталі Я. I. Янішчыц за кнігу лірыкі "Пара любові і жалю" і Л. П. Кудравец за рамаа "Сачынвнне на вольную тэму". Дзяржауння прэміі 1988 г. балі прнсуджаны М. Л. Стральцову за кнігу вершау "Мой свеце ясны" і В. У. Адамчыку за раманы "Чужая бацькаушчына", "Год нулявы", "I скажа той, хто народзіцца". У 1990 г. лаурэатамі сталі A. А. Разанау за кнігу паэзіі "Вастрно стралы", Г. В. Кісялву за кнігі гісторнкалітаратурных даслвдванняу "Адшукваецца класік" і "Спасцігаючы ДунінаМарццнкевіча", А.А.Лойка за раманэсз "Францыок Скарына, або Сонца маладзіковао".
Дцмотнай рысай дзяржаупых прзмій 1992 г. з'явілася тоо, мо упорлцню яны прадстаулялі прэміі нозаледнай дзяряавы Рэопублікі Боларусь. Папярэдадні былі абноуленй палаазяні і склад Камітэта па Дзярнауных прэйіях у галіне літаратуры, мастацтва і архітэктуры.
Сярод творау паэзіі былі адзначаны кнігі С. I. Законнікава "Заклінаннв" і Алося Звойака "Святлацэні". У апошнім зборніку старэйшнна беларускай паэзіі расказвао аб сваім жыццевнм шляху, у тйм ліку ва умовах сібірскай катаргі і соылкі, куды незаслужана папау паэт. Лаурэатамі такоама сталі С. I. Грахоусісі і A. А. Дук за кнігі "Сповэдзь" і "Праклятая любоу". Былы вязень сталіяскіх канцлагерау С. Грахоускі раскрывае жахі ГУЛАГа, уносіць ваккі уклад у распрацоуку бвларускай літаратурай гэтай складанай праблсмы. В. С. Сёмуха адзначаны прэміяй за пераклад з нямецкай uobu на боларуокую рамана Touaca Мана "Доктар Фаустас".
Важнаа месца ў літаратурнша жыцці запялі працзсы знаамства грамадкасці з творамі незаслуасана "забйтых" пісьценнікау і паэтау. 3 споцхранау і оховішчау бнлі верйуты чатачам і нацрукаваны празаічныя палотны А. Мрця, U. Гарзцкага, А. Гаруна, Л. Калюгі, II. Галавача, В. Ластоускага. Убачылі сват творн такіх паэтау розішх часоу, як Т. Зан, Я. Лучнна, Я. Чачот, Л. Геніюы, А. Моркаука, У. Хйлка, У. Хадцка, I. Дварчанін, X. Еуііло і іншнх.
3 колішм года" грамадкасць Беларусі усё шцрэіі знаоыіцца з лз
ІЗІ
сам і творчаоцю літаратарау, якіп па тых ці іншых абставінах аказаліся у эміграцыі. Гэта новй пласт літаратурнай спадчыны, які да гэтуль нэ бну знаамы шырокаму колу чйтачоу. Ноадназначнуа апэнку у грамадстве вызвалі публікацш, прысвсчаішя жнйцмвайу і творчаму шляху паэтэсы Н. Арсенневай. У час фашасцкай акупацчі разам з йужам, які супрацоунічау з немцамі, паэтэса жма у !.1ін~ ску, працавала у прафашызцкай "Менскай газаце", бнла узнагароджана гітлораускім кадалам. У 1944 г. разам з йужам вйехала у Гарманію, з 1950 г. аыва у ЗіІІА. Некаторыя воріаы Н. Арсенневай бшіі надрукаваны у зборніку паэзіі баларускай эміграцыі "Туга на радзіме" (1992 г.), аногіх часопісах.
Чотачн змаглі пазнааміцца з творчасцю паэта, былога вязня ГУЛАГа М. Сяднава, які зараз кыва у гарадісу ГленКове пад Ныойоркам. Сталі таксама вядомы творы паэтау Р. Крушыны (Казака), У. Дудзіцкага (Гуцыго), X. Ільяшзвіча, У. Клішэвіча, М. Кавалп (Я. іелчаакі), Я. Юхнауца, Я. Золака (Антона Данілозіча), С.Ясоня (Яякі Запрудніка), А. Салауя (А. Радзюка) і іншнх.
Грамадскасць Беларусі пазнабмілася з празаічннмі творамі Кастуся Акулн, які зараз жыве у Канадзе, У. Сядуры (Ул. Глыбіннага), бйлога члона "Узвіглша" Ю. Віцьбіча, I. Рцтар (А. Саковіч) і іншмх.
У складаных уыовах развіваюцца тэатры Беларусі. He xanao сродкау, сацняльна не абароненші перад рйнкавай стцхіяй аказаліся майстрн сцэіш. У сувязі з падзенпей жідцевага уэроуші лэдзой зніааецца наводванно тэатрауз 3274 тцс. наведаваяняу у 1985 г. да 2442 tug. у 1991 г. Нягледзячй на цнжкасці боларускаа тэытральнае масвацтва энаходзіцца на шляху слуяэпня павдяналыіакульі'урнаму адраджзнню Бацькаушчшш. Sa апоешія гздн створаіш новня яацнянальнйя тэатральныя калоктнвп, якія працуюць на боларусісьй uoв0. Гэта дэярааунця тэатры у Мінску (Муніцйпальнн драматочпы таатр — студня " Дзе—я"), Мазыры (драматнч'ш тэатр), Слоліье (Слонімскі баларускі драмтоатр), Маладэачшів (Мінскі абласнй таатр). Повай з’явай з’явілеся стварзнпа у 1992 г. у Гомелі першага у Боларусі нрнваткага тоатра, які назызаацца "Назалажны тзатр". Па сутнасці сбння уса тэатрн асвабедзіліся ад мананоліі дзярзавы у арганізацйі тэатралыіай справч, цвардага кіраваяя^ цзнзурй, празыернай ідэалаг і зацці.
'Іервшя крокі па іляху боларускага яацыяналыіакультурнага Ац
132
раджэння робяць установы кулыуры. Свае намаганні яны накіроуваюць на адраджэнне забытых святау, абрэдау, траднцкйных відау народнай творчасці. Упершыню за увесь пасляваенны перыяд пачала расці удзельяая вага беларуокай літаратуры у фондах бібліятзк рэспублікі. Сярод музеяу пашыраецца сетка устаноу фальклорнага і гісторыкаэтнаграфічнага накірункау. Пачалі працаваць музей М. Багдановіча у Мінску, Мібрскі гісторыкаэтнаграфічны, Аршанскі музей этнаграфіі і льну, музей кнігадрукавання у Полацку і інш. Але на працэс беларусізацыі устаноу культуры разбуральнн уплыу робіць рынкавая стыхія. Закрываюцца бібліятэкі, сальскія клубн.
У сучасным нацыянальнам адраджэнні і вйхаванні вялікао значэнне мае разумнао зыкарыстанне помнікау гісторыі і культуры. У 1987 г. на тэршорыі Беларусі знаходзіліся на уліку 15 210 помнікау, сярод якіх 10 048 помнікау гісторыі, 269? — археалогіі, 1253 — манумонтальнага мастацтва, 1212 — дойлідства. Нягледзячы на востры недахоп матзрыяльных і фінансавлх сродкау, усе ж праводзіцца пэуная работа па іх рэстаурацыі, асабліва тых, што маюць непасрэднае дачыненне да гісторыі і культуры беларускай нацыі.
Адраджэнне беларускай аацнянальнай культуры немагчыма баз авалодання духоунымі каштоунасцямі, якія выпрацаваны усімі папярэднімі пакаленнямі лвдзей. У многім гэтаму можа дапамагчы і царква, калі яна стаіць на абарона яацйянальннх іятарэсау сваіх прыхаджан. Вось ужо тысячагодцзе на Беларусі існуе хрыоціянства. Велічныя храмы, рэлігійны жывапіс, багатыя культурныя, літаратурныя і рэлігійнафіласофскія творы, царкоуішя абрады зрабілі за гэты час значны адбітак на кулыуру баларускага народа. Ала класавы падыход, догмы таталі'"арнай, кайаццнаадміністрацнйнай сістэмы, партыйны уціск прывялі да ганенвя на рэлігію, вернікау і рэлігійннх дзеячау, знішчэцня храмау, забыцця народных традыццй і абрадау, што стала адной з прнчнн падзенпя маралі лвдзей. Пачатак перагляду адносін да царквы бцу пакладзаны яшчэ у межах былога Саюза ССР. Прававам актам такой палітыкі з’явіуся Закон СССР "Аб свабадзе суклоння і рэлігійш х аб’яднаннях", прыняты I кастрычніка 1990 г.
Карэнная парабудова царкоунадзяржауных адносін пачалася і на Беларусі. Іх замацавау Закон РБ "Аб свабодзе веравыэнанняу і рэлііійннх аргапізацыях", прнняты сосія” Вярхоунага Савста РБ у снехні 1992 г. Стварэнна умоу для забоспячзніш поуннх прававіх гаіантнй для внказвання варуючілі сваіх поракаііанняу і патраСа
133
ванняу знайшло адлюстраванне у росце рэлігійннх абшчын. Так, у Я8рж 3 1986 па 1993 г. колькасць абшчйн боларускай праваолаунай царквы выраола з 370 да 788, рымокакаталіцкай — з 112 да 305, хрысціян воры евангельскай — з 6 8 да 16 3. Калі у 1986 г. усяго на Боларуоі дзейнічала 804 абшчыны розных каяфеоій, то у 1992 г,— 1519.
Раопачатн з сярэдзіны 80х гадоу рух на нацыянальнаісультурнаэ адраджэнне, фарміраванне нацыянальнай самаовядомасці беларускага народа хаця і выклікау у ім абуджэннв, аднак не прывоу у Д30ЯНН0 шырокія пласты людзой зза іх лвдзь не пагалоунай асіміляцыі, н0 азнамвнавауоя прыішатннні зрухамі па кансалідацыі іх у трывалую самабытную этнічную супольнасць.
Палітычнао развіццй грамадства ва умовах рацыкалыіых лераутварэнняу прывяло да узнікноння новых узавваадносін паміж рэспублікамі і цэнграм, які на лрацягу сяыі дзоояцігоддзяу трнмау іх у бяопрэчннм падпарадкаванні. На меоцах, у тш ліку у Боларусі.шырнуся рух за нацыянальную назалзжнасць. Ало вышэйшао палітычпав кірауніцтва СССР нэ ішло насустрач рэспублікай у прадстауленні iu саластойнасці.
27 ліпоня 1990 г. Дэкларацйю аб дзяржауным сувзрэнітэдв Беларугкай ССР прыняла сесія Зярхоунага Сявота БССР. Дэкларацйя абвясціла вяршэнства ча тэрцторыі рэопублікі Канотытуцыі Бвларускай ССР і яя законау. Гэтым быу пакладзаны пачатак шляху да дзяржаунага оувврэнітэту, хаця рэопубліка яшчэ нз валодала юрвдычнай, палітычнай і гаспадарчай оамаотойнаоцю.
Праэал жнівоньокага путча 1991 г. стварцу опрютльныя умовы для руху у гэтш накірунку. 25 жніуня 1991 г. пятая унячарговая овсія Вярхоунага Савета БССР прыняла закон "Аб наданні статуса канотшуцайнага закона Дэкларацыі Вярхоунага Савота Беларускай
КНІГІ ОНЛАЙН
