Гісторыя Беларусі
кароткі нарыс (у 5-ці частках). Частка V
Памер: 188с.
Мінск 1994
ы!", ні у якім разе не дапусціць стварэння якіх бы там ні сыло беларускіх зб’яднанняу, бо гэта эатармозіць развійде бе
147
ларускага руху савецкай арыа тапыі". Гэтня выеілхі дал! пзукыя выніяі, але найболып істотна на пазіцыі тагачаснай палітачнай еміграцыі пауплывалі працэсв беларусізацыі, паспяховыя крокі па адраджэнню нацыянальнай культуры, ажыццяуленкя палітькі НЭПА. пашырэкче > 1924 г. тэрнторы! БССР, пркняцце у л!г Н 1923 г. рашзння Прззідыумау ЦЖ СССР ! БССР аб амністыі, якое ахоплівала че тольяі сялян ! "паходзячых э прецоунага асяроддзя" удзельнікау антысавецкіх фарміраванняу 1918—1920 гг., але і беларускіх палітычных і культуршк дзеячоу, членау ^раду БНР I розннх палітычных партый. Прч умо?е лаяльных адносін да савецкай улады гарантаваліся палітячныя правы 1 свабода тым, хто жадау вярнуода у БССР. 3 улікам усіх гэтых ебстаэін некаторня лідэры палічылі савецкую уладу здольнай здзейсніць нэцыянальнадзяржаунае адраджэяне I аб’іцнанне БеларусІ, пайшлі на кантакты з кірауніцтвам БССР 1 КШОБ, якое эгадяалася на супрацоуніцтва толькі пры умове лІкв.;ацыі урада на аміграцы!. Частка урада БНР на чале з А. Цвікевічам пачала перамовы з адпаведным! органамі Савецкай Беларусі аб роспуеку гэтага урада. ЦК КП(б)Б у сваей пастанове ад 14 жніуня 1925 г. прызнау магчамым правядзенне з гэтай мэтай канферэнцы’ у Берліне пры выкананні еэрагу умоу: папярэдняй, яшчэ да канферэнцыI, перадачы паунамоцтвау БНР ураду БССР у форме дэкларацкі; прнзнанні Мінска адэіным культурнйм I палітычным цэнтрам, на які павінен арыентаваода беларускі рух за мяжой; адмове ад арыентацыі ка Лігу Нацый. На Берлінскай канферзнцы! (25 кастрычніка 1925 г.) частка урада БНР прызнала Мінск цэнтрам нацыянальнадзяржаунага адраджэння БеларусІ, аб’явіла аб роспуску урада на эміграцыі. Але другая яго частка палічыла гэтыя рашэняі "здрадай незалежнасці БеларусГ і засталаея эа мяжой. Раскол бну адной з многіх прычын эатухакня пелітычнай дзейяасці беларускай эміграцні, якой у далейшым так 1 не удалося пераацолець разнагалоссі, супярэчнаец! паміж рознымі групам!, плынямі.
Працоуная зміграцыя другой хвалі вызнечалася больп актыунай нацнянальнакулыурмай дзейнасцю, стварэннем беларускіх арганізацый у ЗША, Францыі, Аргенціне. Засяаваны у Чкхага Беларускаамерыканскі нацыянальны саоз (1923 г.) пры якім працавау беларускі клуб, бібліятзка, канітэт помачы працоуным Заходняй Беларусі, існавау да пачатку 40х гадоу. У 1928 г. етворана першае у ЗША (Чнкага) беларусказ палітычнае аб’яднанне — Беларускаамерыканех! грамадскі клуб, які на выбарах 1928, 1932 1 1936 гг падтрмлівау кандвдатау дэмакратычнай парты!. У ходзе выбарау
148
1936 г. дзейнічау ужо ' беларускаухраінскі рэспубліканскі клуб. Згуртаванню суродзічау у францыі спрыяу "Хаурус беларускай прадоунай эміграцы!" (з 1930 г.). У Аргенціне дзейнічалі культуркаасветныя 'гаварыствы — "Грамада" (з 1934 гЛ, "Культура" (з 1936 г.), "Белавежа (з 1938 г.), бібліятэка Імя Івана Луцкевіча ( з 1937 г.) Гэтыя арранізацыі, а таксама эгуртаванн! "Якуба Коласа", "МІнск" 1 Іншыя у 1939 г. аб’ядналіея у Федзрацыо беларускіх таварыствау, якая склікала канферэнцы!, вздавала гістарычналітаратурны альманах. Дзейнасць яе выэначалаея прасавецкімі настроямі I у значнай ступені арыентавалася на рускуя культуру. Многія з заходнебеларуск!х перасяленцау далучыліся да прафсавзнага руху I Камуністычнай парты! АргенцІны.
Значная частка эмігрантау міжваеннага часу, як I папярэдняй хвалі трапіла пад уплыу рускіх I польскіх асяродкау, далучылася да украінскіх. У канцы 30х гадоу дзейнічалі Савз украінсхіх I беларускіх работніцкіх ерганізацый у Аргенціне, Беларускаукряінскі саюз у Бразіліі. Менавіта выхадцы з Заходняй Беларус! складалі большасць рускіх рабочых клубау у Канадзе. Таму культурнае жыцце гэтых 5 іншх аб’яднанняу несла * пэуную беларускую нацыянальную адметнасць, хоць і слабуя.
Другая сусветная вайна паглыбіла палітычнае разйёжаванне эміграцыі, у яе асяродцзі павялічылася колькасць патрыятычна настроеных лодзей, спачуваючых СССР, які нес асноуны цяжар змагання з фашыэмам. На хвалі антыфашсцкага уздыму у розных кра5нах пачалі стварацца камітэты у падтрымку СССР. У Аргенціне дзейнічау Беларуск! дэмакратычны камітэт дапамог! сіротам вайны, які налічва, 5 тыс. членау. Актавізавалася дзейнасць нацыянальных таварыствау, пачалі стварацца новыя. У 1941 г. заснавана Беларускаамерканская нацыянальная рада у Чнкага. У Аргенціне паустал! "Беларускае таварыства Імя Скарыны"(І94І), імя Янкі Купалы, Беларуск' культурны дэнтр. У 1943 г. многія э Іх был’ закрыты, але пряз некаторы час аднавіліся, пачалі аб’ядноувацца ! русіфікававда
Выхадцы з Заходняй БеларусІ склалі большасць створачай у 1942 г. Федэрацаі руск!х канадцау. На амержанскім кантынвнце беларуская эміграцыя уключалася у агульнаславянскія акцы! мзральнай ! матэрняльнай падтрымкі савзкікау ыгшНтлераусі.'Л каа.і'цыі. Яе прадстаунікі удзельнічал! у мерапрыэмствах арганізан’Н "Славяне АмерккІ ? баржьбе эа г ^логу ! мір".. "Амерыкачэ
149
славянскага кангрэса", яго першага з’езда у Дэтройце(І942). Беларускія арганізацыі былі прадстаулены 50 дзлегатамі на першым славянскім кангрэсе Лажінскай АмерыкІ (Аргенціна, Уругвай, Чылі). Па яго рашэяню быу створаны Славянскі Саюз у Аргенціне, членамі якога сталі практычне усе беларускія арганізацыі.
Складаныя міжнародныя абставіны напярэдадні другой сусветнай вайны, пачатак яе і захоп Германіяй Полыпчы, далучзнне Заходняй Беларусі да БССР абумовілі актывізацыю палітычнага жыцця беларускай эміграцыі у заходнееурапейскіх краінах. Да таго ж яна папоуч нілася палітычнымі дзеячамі, якія прыехалі з Заходняй БеларусІ, калі на яе тэрыторыо увайшлі савецкія войскі. У выніку ваенных дзеянняу супраць Польлчы у нямецкім палоне аказалася 70 тыс. беларусау, якія ваявалі у складзе польекага войека. У сувязі з дэтымі акалічнасцям! павялічылаея зацікауленасць нямецкіх уладау да беларускаге пытання. 3удэелам прадстауніка Міністэрства замежных спрау ГерманІІ у Данцыгу у 1939 г. адбнлася канферэнцыя беларускіх эмігранцкіх цэнтрау шэрагу еурапейскіх краін. У лістападзе таго ж года створана Беларускае прадстауніцтва пры МІнІстэрстве унутраных спрау ГерманІІ. 3 лета 1940 г. у Берліне пачау дзейнічаць на грамадскай аснове Беларускі камітэт самапомашчы, а паэней яго філіалы былі арганіэаваны у Варшаве, Празе, ЛодзІ, Вене ! інш. Адпаведныя нямецкія службы рабілі эахады для .выкарыстання у сваіх мэтах пэунай частк’ беларускай эміграцыі, якая звязвала свае надзеі з ажыпцяулзннем нацыянальнахультурнага жыцця пад пратэктаратам Германіі.
■Другая сусветная вайна, у ходзе якой Беларусь отала арэнай жорсткіх баеу 1 працяглай акупацыі яе тэрыторыі, абумовіла трэцюю хвалв масавай унутранай I знешняй мігра ,ыі. Амаль 1,5 млн. чалавек былі авакуіраваны на усход дзяржавы I толькі кожны трэц! потнм вярнууся у рэспубліку. У ліку савецкіх ваеннапалонных за мяжой аказаліся сотні тысяч беларусау. 400 тыс. жыхароу Беларусі (па некаторнх крьміцах да 700 тые.) был! внвезены акупантам! не працу у Германію. У адпаведнасц! з рашэк іем СНК СССР (кастрычнік 1944 г.)аб абавязковай рэпатрыяцыі савецкіх грамадзян да сакавіка 1946 г. у краіну вярнуліся 520 тыс.беларусау.
Але нягледзячв на прымусовы характар рэпатрыяцыі, якога СССР дамарауся да сярэдзіны 50х гадоу ад саюзнікау J міжнародных арганіэацый, ccpHi тысяч беларусау апынуліея на эміграцмі. Пашукаць лепшай долі у чужвх краях многіх падштурхнула антынародная палітыка таталігарнай сістэмы напярэдадні вайны (прымусовая ка
150■ лектавізацыя, дэпартацыя "раскулачаных", злачынныя рэпрасЦ 30х гадоу), а таксама аднос'ны да вааннапалонных, якія агулам лічыліся здраднікамі (э’ява немагчымея у другіх дзяржавах) і баяліся жорсткай карн нават за прьмусовае супрацоуніцтва э намцамі. Гзта быу небеспадстауны недавер, бо практычна усялякая дэейнаець на акупіраванай тэрыторы! лічылася сўпрацоуніцтвам з вопагам. Да тых, хто акаэауся пад нямецкай акупаційй ці вярнууея з лагерау для перамешчаяых асоб у Германіі 1 Аустры!, доугія паслчваенмыя гадн улады адносіліся з падазронасца, а многія з Іх прайшл! праз сталінскія лагеры.
Пасля другой суеветнай вайны на эвхадэе склалася самая вялІкая у гісторыі беларускай эміграцні пал'тычная плкнь. Туды вкехалі бсларускія арганізацыі, устаковы I ваенкня фарміраванні, створаныя на акупіраванай тэрыторыі — Беларуекая цэнтральная рада, галоуны штаб Саюза Беларускай моладзі, Сабор епіскг ■ пау Баларусхай аутакефальнай праваслаунай царквы, ваенныя атрада Беларускай краевай абароны, а таксама частка інтэлігенцыі, святароу. Гэтая хваля і складаэ аснсву сучаснай нацыянальнай заходняй дыяспары, якая лрахтычна не папауняласй да апошняга часу у сувяз! з адсутнаедо права на выезд з СССР. Захавалі усведамленне сваіх нацыяналыш каранеу многія нашчадкі (дйеці ! унукі) папярэдніх эміграцыйннх хваляу.
Пасля вайны у ЗША і Канадзе пасяліліся пракладна па 50 тнс. ?мігрантау беларускага паходжання. Дзес ткі тысяч Іх аселі у франпыі, Еельгіі, Германі!, а таксама новых цэнтрах — АкглН ! АуетралІІ. Ад 250 да 400 тыс. беларусау Беласточчыны на сваіх этнічнах землях аказаліея у Полісчы у выніку палітычных гульняу савецкага яірауніцтва пры вызначанні пасляваеннай дзяржаунай граніцы СССР.
У еацыяльнны складзе пасляваеннага беларускага зечежжа пераважалі сельскія працаун’кі. Хоць у параунанн! з папярэднімі хва» лямі павялічылася колькасць рабочых і асабліва Інтэлігенцыі.
Пасля нялегкага прыстасавання у новых краінах большасць беларусау працавалі рабочымі у прамысловаспі, частка іх эбзавялася фермерскімі гаспадаркам!. 3 цягам чаеу сацыяльны статус многіх беларусау памяняуся: павялічнлася колькасць ІнтэлІгенцы|, прадетаунікоу сярэдняга класа — уладальнікау невялікіх фірм, майстэрняу, інпйк прадпрыймальнікау, фермерау. У новым пакалезд^ беларусау ЗША (дзец! ! унукі аміграятау) працэнт лпдзей з вышгйшай адукадыяй ваішэйшы за сярэднеамерыкамскі. У месцгх кампактнага рассялення беларусау з цягам часу павялічыуся Іх уп
І5І
»у на сацыяль
КНІГІ ОНЛАЙН
