Гісторыя Беларусі
кароткі нарыс (у 5-ці частках). Частка V
Памер: 188с.
Мінск 1994
уплыву у Польшчы (якая датычылася Заходняй Беларусі і Заходняй Украіны), былі вялізным сакрэтам і для беларуокага кірауніцтва, а не толькі народа. А сам па сабе гістарычна справядлівы акт далучэння Заходняй Беларусі і Заходняй Украіны быу ажывдеулены 17 верасня 1939 г. непрыгоднымі сродкамі : на падставе тайнай змовы Сталіна І.Птлера,
164
кнаіі узброенага уварвонння Чырвонай Арміі на тэрутсрыа яольскай дзярвавы. яхая гінула ад нямецкафавшсцкага нашэсця.
Bes парада а беларускім народам і вышэйшымі органамі яго дзяржаунай улада, без іх згоды, без ул!ку этнічных межау сталінскамолатауокая дыпламатыя У 1939—1940 г. пврадала Л'тве Віленскі край (за выклэчзннем паласы ад Гродна да Маладзочна). а таксэма Свянцянскі і часткі пяці другіх раеяау Баранавічскай і Вілейскай абласцей БСФ. Такую страту панес беларускі народ за падпісаннз дагавора ад 10 кастрнчніха 1939 г. паміж СССР і Літвой (згодна яксга там размяшчаліся чырвонаармейскія гарнізоны) 5 далучэння Літвы 3 жніўня 1940 г. да Саюза ССР. Свао імперокія пемкненні сталінскае кіраўніцтва задавальняла эа кошт тэрйторы! і другіх інтарэсау беларускага народа»эневажаючы яго суверзнныя правы і годкасць.
Новая ступань арганізацыі ! ажйццяулавня зяеЕнепаліть'чных сувязей БССР эвязаны з прыняццем Вярхсуным Саветам ССФ у л»тш 1944 г. закова ”Аб прадстауленні саюзныы рэспублікам паунамоцтвау у галіне энешніх зносін і аб пераутварзнкі у сувязі э гэтым Народнага камісармята замежных спрау з агульнасаюзнага у селзнарэспубліканскі Народны камісарыят". На сесіі Вярхоунага Саветарэспублікі (сакавік 1944 г.) адпаведяыя змены былі за’лацаваны у Канстытуцыі БССР. Артвкул Іба зафіксавау, штс "Беларуская Савецкая Сацкял'стычная Р&спубліка маа праве ўступаць у нзпасрэдаыя эноеіны з занезныкі дзяржавамі» заклвчаць з імі пагадненні і абмсньваода дыпламатычндаі і кснсульскімі прадстаунікамі*'• Сесія прынял** занон аб стварэнні народнага камісарьіяга замежннх спрау (з 1946 г. Міністэрства замажных спрау БСФ).
Гэтае пашырэнне знешнепалітычнай кампетэнцыі рэспублік аб’ектыўна стварала больш спрыяльныя умовы для внрашэкня імі cfeaix спецафічных гаспадарчых, культуркых і другіх задач у галіне кіжнарсдяых адносін, садзейнічала і пашырэнню зарубежных сувязей усяго Савза. Аднак реалізаваць дадзеныя паунамоцтвы ва умовах сталінскага рзжнму (а у значнай ступені і У наступьы час) аказалася надзвычай цяжкай справай, бо уся знеанепалітычная дзейнасць была сканцзнтравана у саозных органах і манапалізіравана імі, адсутнічала размежаваняе функцый пшіж рзспублікамі 1 цгнграм. Дзеля аб’ектыунасці трэба прызнаць,
165
®то і рэспублійі нв мелі падрыхтаваных кадрау Дйплаыатау, для іх нечаканасцю было і семо прадастаўленне знешнепалітычных паунаыоцтваў у ходзе Вялікай Айчыняай вайна, час не самы спраяльны для пашырэння самастойнасці рэспублік на міжнароднай арэне.
РашавчаЙ акалічнасцо прыняйця закона у 1944 г. быў перш за ўсе яалітычнн разлік савецкага парткйнага і дзлржаунага кірауніцтва, які ванікау з хода міжнародных абставін. Вядома, ато на МаскоускаЙ канфврэнцыі міяістрау замежных cnpay СССР, ЗША I Вялікабрытаніі (кастрычнік 1943 г.), на Тэгеранскай канферэнцыі (лІстепадснажань 1943 г.) кіраунікоу трох саюзнкх дзяряау абмяркоуваліся пытанні паслеваевяага улалжвання свету і бяспек! народау, у тш ліку ' стварзння міжнароднай аргамізацыі для падтрыманяя міру. Закоя аб прадастаулепні саозным рэспублікам пауаамоцтвауугалін® знешяіх зносін стаў врыдычнай асновай пастаноукі пытання аб Jx членстзе ў гэтай арганізацаі. Такая прапанова была ваказана СССР на папярэдніх перагаворах аб стварэнні ААН, ляія праходзіл! у жяіўні — кастрычніку 1944 г. у ДумбартонОксв (3!Ю. Аднак яна но атрымала падтрымві заходніх дзяржау, якія кваліфікаэал! гэта як памкненяі да "мйожестввнного членства" э мэтай забеспячэння сабе пзуных пераваг у гэтай арганіэацыі. Безумоуна, СССР меу намор такім чыпам павялічыць свой уплыу на яе дзейнасць.
На Крьмскай какферэкцыі кіраунікоу АнглН, ЗША і СССР (люты 1945 г.) пасля вострых даскусій і дасягнення эгода паміж яе ўдаельнікам! па шэрагу ўзаемазвязаннх окладаных міанародных праблем была дасягнута прыяцыповая дамоуленасць аб прадстаўніцтве у арганіэадыі міжнароднай бяспекі адначасова з СССР дзвюх 3 шаснаодаці рэспублік Беларусі 1 Украіны. Рашэнне устаноучай канферэнцаі (СанФранцыска. 1945) аб уключэННІ БССР 1 УССР у лік заснавальнікау Арганізацы) Аб’яднаных Нацый стала внзначальным для выхада гэтых рзспублік на міжнароднув арэну у якасці суб’ектау міжкароднага права. Пры гзтш падставай да прыняцця БССР і УССР у ААН з'явіуся 1х фармальна суваранны харахтар» а таксама прыэнаннв міжнародньм супольніцтвам уклада беларускага 1 украінскага народау у parpou гітлвраускай ГарыаніІ. іх веліэаркыя ахвяры У барацьбе з фавызмам. 26 чэрвеня 1945 г. БССР пашісала Статут ААН, які Прээідыум
166
Вярхоунага Савета БССР ратыфікавау у жніуні таго ж года.
Вядома, што савецкая дыпламатыя, намагаячыся запрашэння рэспублкі да члвнства у міжнароднай арганізацыі, абгрунтоувала гэта памерамі тэрыторыі } насельніцтва гэтых, па выразу Сталіна, "двух асноунйх савецкіх рэспублік", іх гераічным укладам і вялізнымі ахвярзмі у барацьба з фашызмам. Гэта менавіта так, але слушнкмі былі і довада заходняй дыпламатыі, Рузвельта і Чэрчыля, якія адносілі да галоуных прычын такой пастаноум пытання намаганні СССР мець два дадатковых галасы у Генеральнай Асамблеі ААН, а таксама спробу Сталіна задаволіць такім чынам нацыянальны гонар беларусау і украінцау, сярод якіх (асабліва на Украіне) за гады вайны вызначауся апазіцыйны уладзе рух. Актам уключэння БССР і УССР у склад ААН партыйнадзяржаунае кірауніцтва СССР хацела паказаць сябе у вачах сусветнай грамадкасці прыхільнікам суверэннасці савецкіх народау. умацаваць міжнародныя пазіцыі дзяржавы, затушаваць яе таталітарну» і ўнітарную сутнасць. Гэта пацвярджае і характар знешнепалітачнай дзейнасці тых рэспублкк. які не сталі членамі ААН, іх нязначная уклвчанасць (асабліва да XX з’езда КііСС, 1956 г.) у міжнародныя адносіны краіны, пры гэтым выключна праз саюэныя знесніх зносін. Сфера ж знешнепалітычнай дзейнасці БССР ’ бЫЛа ЗНаЧНа пыРэйшай> пазіцыя іх прадстаунікоу гучала У '■ і другіх міжнародных арганізацыях, папыралася практыка заклвчэння двух 1 шматбаковых дагаворау. Аднак, было б вялікім спрапчэняем гаварыць аб суверэнітэце рвспублікі у знешціх справах. аб самастойнасці яе дэеянняу і пазіцыі на міжнароднай
Адзін з галоуных крытэрыяу суверанітэта, самастойнасп( v зносьГ^Т спрааах “ праэа на устанауленне дыпламатычных в^Н Як1е” ПаСаЛЬСТВаМ' ’ “^етвамі з заЧеж“* малі па зако^^^г^Г ^^ П₽“а’ Я*°в рэспубл,кі "Р«f БССР 1977 г. j 1978 г ^Гм^ ^^ * КаНСТЫТуцыямі СССР к7к? С^тм⁾ міністры ^»^
₃. усе ^, Л'^“^“' “?я"“| fc™" ніцтаа не вамеравалася Ааваць рэспублікав тажі
v вадны інструмент
167
знешняй палітыкі як абмен пасольствамі неват з пагранічншлі дзяржавамі, дзе, як правіла, рэспублікі мелі свае спецыфічныя інтарэсы. Англія у 1947 г. і 1949 г. звярнулася да савецкага урада з препановай аб устанауленні далламатычных адносін з Украінай, але так і не атрымала афіцыйнага адказу. На пачатку 50х гадоу кангрэс ЗША абмяркоувау пытанне аб устакауленні дыпламатычных адносін з Украінай і Беларуссо, аднак дзяржауны дэпартамент палічыу гэта безперспектыунай справай. Пасля гэтага, наколькі вядома, другіх спроб не было (своеасаблівай кампенсацыяй стал) консульствы ГДР (1972), Польшчы (1972), Балгарыі (1990) у БССР, шэрагу еурапейскіх краін — членау СЭУ, ЗША 1 Канада на Украіне).
Членства рэспублікі у А*Н адкрыла перспектыву яе удзелу (прауда, толькі у рэчышчы саюзных ініцыятыу) у абмеркаванні і вырашэнні міжнародным супольніцтвам важных праблем, далучэння да дзейнасці шэрагу спецыялізаваных устаноу: у тым ліку Міжнароднага саюза электрасувязі 1 Сусветнага паштовага саюза (з 1947 г.), Сусветнай метэаралагічнай арганіэацыі (з 1948 ,.) Сусветнай арганізацы) аховы здароуя (1948 — 1949 гг.), Міжнароднай арганізацыі працы (МАП, э 1954 г.), ААН па справах адукацьіі, навукі 1 культуры (ЮНЕСКО, з 1954 г.). Па ініцыятыве беларускай дэлегацыі I сесія Генеральнай Асамблеі ААН (1946 г.) прыняла рэзалюцыю аб выдачы і пакаранні ваенных злачынцау. Прадстаунікі БССР у міжнародных арганізацыях выступалі у падтрымку савецкіх прапаноу па разбраенню, умацаванню міжнароднай бяспекі, супраць пагрозы новай вайны. Падтрьмліваючы барацьбу народау за незалежнасць, яны дамагаліся стварэння сістзмы міжнароднай апекі, якая б эабяспечвала шлях да незалежнасці каланіяльным народам. 3 1954 г. БССР пачала удзельнічаць у праграмах тэхнічнай дапамогі ААН краінам, якія сталі на шлях развіцця. БССР пашырыла практыку заключэння дагазорау, пагадненняу, канвенцый на двухt іпматбаковай аснове. Адным з першых актау на гэтым шляху было падпісанне прадстаунікамі БССР і Польшчы У 1944 — 1945 гг. пагаднення I дадатковагг пратаколу для яго аб парадку дабраахвотнай рэпатрыацыі беларускага ! польскага насельніцтва у сувязі са зменамі савецкапольскай дэяржаунай граніцы. У цяжкіх умовах ваеннай разрух! урад рэспублікі у студзені 1945 г. вндзеліу Полыпчы з сваіх запасау 10 тыс.тон хлеба. Гэта было несумненна палітычнапрапагандысцкаерашэннв,
168
паколькі сам беларускі народ галалау.
Як удзельяіца Парызскай мірнай канферэнцйі (ліпеяь—вастрычнік 1946 г.) БССР далучылася да урэіулявання паеляваенных еурапейскіх праблей. Яна садзейнічала выпрацоуцы і падлісала мірныя дагаворы з Балгарыяй, Венгрыяй, Руыыніяй. Італіяй, Фінляндыяй, якія ваявалі на баху гітлераускай ГермаяіІ. У снежні 1945 г. заклочана пагадненкз паміж урадвм БССР ! Адаіністрацаяй дапамогі f аднаулення Аб’яднаных Нацый (ШРРА), якая была створана міхнародннм супол&ніцтвам дм аказання даПакогі найбольш пацярпелам у вайне краінам. На падставе яго рэспубліха атрьмала да канца 1947 г. таварау 1 абсталяваннл на 61 млн. доларау, у тым л(ку для адраджэння прамысловасці і сельсхай гаспадаркі — ка 23,5 млн. доларау. Дэлегацыі Бв~ ларускай ССР удзельнічалі у падтрыхтоуцы і падпісанні 4 канвенцый аб паляпшэнн’ лесу ахвяр вайны (1949 г.) ! Каявенцыі аб ахове культурных каптоунасцей у выпадку узброенага канфпікту (1954 г.). Усяго з 1944 па 1955 гг. рэспубліка педпісала больш 30 дагаворау, пагадненняу 1 канвенцый па палітычных, прававых і Іншых пытаннях.
Але у першае пасляваеннао дзесяцігоддзе як знешнепалітычны курс крауны, так і канкрзтныя ініцыятывы БССР вызначаліся саознш партай.чадзярлауным кірауніцтвам. Рэспубліка практычна не удзельнічала у вырашэнні гэтых праблем, а беларусхія дэлеіацыі у м'жнароднык арганізацыях былі абавязаны выступаць у падтрымку сазецкіх прапаноу. Без узгаднвння э адваведннмі органамі рэспублікі саюзшж кірауніцтвам усталеувалася дзяржауная граяіца з суседняй Польвчай, ставілася пытанне аб члвнства БССР у ААН { спшеяяі яе дзейнасці у Сусветнай аргакіэацыі аховы здароу’я.
Ва умовах дыктатарск&га сталінсхага рапму адеутнічала рз~ альная самастойнасць савецкіх рэспублік у йіжяародных спрввах, што абумовіла пасіунасць выаэйных органау улада БССР у г»«х пь'таннях, адсутнасць адпаведных структур у іх складгі ‘ дрсд~ стауніцтвау за мяхой, нават пры ААН і у суседяах крайіах.
У прыватнасц!, не была рэалізаваяа прапааова Часомга вольсжага урада аб ашріцці коясульсвага гвтай краігав у Шкску «ягдадзячы на тое, кто згода з е® савецігага боку была замаца
КНІГІ ОНЛАЙН
