Гісторыя Беларусі
кароткі нарыс (у 5-ці частках). Частка V
Памер: 188с.
Мінск 1994
ідэалагічнув зададзенасць. заарганfзаванасць, фармалізм, абмежаванасць кола удзельнікау замежных сувязей. У прыватнасці, не ставіліся і нв абмяркоуваліся складаныя пытанні беларускапольскіх адносін, у тым ліку становішча бвларускай меныпасці у Полывчы і польскай — на Беларусі, спрашчэння працэдуры зносін прыгранічных жыхароу, абмену паміж рэспублікамі групамі турыстау, спецыялістау, арганізацыі вытворчага, навуковатэхнічнага, культурнага супрацоуніцтва. He вырашапася і лраблема сувяэей э бельрускім замежжам.
Мадтабы знешнеэканамічных сувязей рэспублікі выэначаліся яе
174
прауысловым t навуковатэхн!чным патэнцыялам як частк! народнагаспадарчага комплехса СССР, зручкым транспартнагеаграфічньм палажэняем Беларусі, а таксама агульным станам эканамічных адносін СССР з замежньмі дэяржавамі, іх сістэмай арганізацыі і кіраваямя. Уключанасць народнай гаспадаркі краіны у сусввтны эканамічны і тэхналагічны абмен хоць і павысілася у параунанні з першымі пасляваеннымі гадамі, але у целым была нязначнай f не адпавядала патэнцыялу і палітычнай вазе Савецкага Саюэу у свеце. Гэта безумоуаа адбівалася на энешнеэканамічных сувязях рэспублікі, хаця яна у гаспадарчым развіоді мела лепшыя чым у сярзднім па краіне паказчыкі, у прыватнасці па росту валавога грамадскага прадукта J нацыянальнага даходу, прадухцыйнасці працы. Больш высокай была і удзельная вага Tasapay, якія па сваей якасці адпавядалі сусветнаму узроуню ці былі блізкімі да яго. Доля Беларусі у саюэнш экспарце прамысловых вырабау складала 2—2,3%. Калі у 1256 г. больш 100 лрадпрыемствау рэспублікі пастулялі сваю прадукцыю 47 краінам, то у 1985 г. — 300 прадпрыемствау больш чым 100 дзяржавам, у тым ліку трактары, груэавыя аутамабілі, сіласауборачныя камбайны, калійныя узгнаенні, таэары шырокага ужытку. Аднак удзельная вага машын і абсталявання у экспарце, хоць і была большай, чым па краіне у цэлым, але усе ж заставалася невысокай — каля 30%. Асноуная частка прадукцыі беларускіх прадпрыемствау нахіроувалася краінам—членам СЭУ, прыкладна трэць яе ___ усім астатнім дзяржавам.
Імпа.ртныя паступленні ў рэспубліку садзейнічалі аснашчэнню многіх прадпрыемствау, пэунаму задавальненню патрэб насельніцтва на тавары шырсхага ужытку. Амаль палова з іх прыходзілася на краіны СЭУ J СФРВ, халя 40% прамыслова развітыя дзяржавы Захаду і 10% — на астатнія.
Больш актыунаму удзелу рэспублікі у міжнародным гандлевым абмене лерашкаджалі адсутнасць самастойнага выхаду прадпрыемствау на сусветны рынак і сістэмы іх матэрыяльнага стымулявання па нарошчванню экспарту. Ведамасная манаполія прыводзіла і да таго, што пры закупцы імпартнага абсталявання і тэхналогій для прадпрыемствау не зауседы улічваліся іх экалагічныя якасці і адпаведнасць сусветнаму узроуню, парушаліся вызначакыя тэрміны устаноукі абсталявання, набытага за валвту.
Здабыткі беларускай літаратуры і мастацтва абумовілі пашырэнне міжнародных сувязей у гэтай галіне. За 40 год (1946__ 1935) за мяжой надрукавана 342 асобныя кніжкі 55 беларускіх
175
пісьменнікау, якія знаемілі чытача з духоунымі набыткамі і сацыяльным вопытам беларускага народа. Значную вядомасць там Набылі творы Я.Купалы, Я.Коласа, В.Быкава, А.Адамсвіча, Я.Брыля, І.Мележа, У.КараткевІча, М.Танка і інш. Так, пераклада творау В.Быкава аб трагедні чалавека на вайне (да канца 1985 г. 99 выданняу на 25 мовах) пауплывалі на гуманізацыю еурапейзкай грамадскапалітычнай думкі. Папулярыэацыі творау пісьменнікау эамежных краін садзейнічала публікацыя выдавецтвамі рэспублікі з 1918 па 1985 гг. 880 асобных кніш 1х перакладау, у тм ліку на беларускай мове — 507.
Нягледзячы на пааырэнне міжнарсдных сувязей республікі у другой палове 50х — 80х гадах, пэуную эвалюцыю зместу 1 форы, яны не падняліся на якасна новую ступень, .а :х узровень. практычная вынікі не адпавядалі эканамічнаму, навуковатэхнічнаму і культурнаму патэнцыялу, запатрабаванням сацыяльнаэканамічнага і культурнага развіцця Беларусі. Пасля 1944 г. размеркаванне кампетэнцыі у сферы міжнародных адносін паміж рэспублікамі J саюзам не зведала значных эмен. У Канстытуцыі СССР 1977 г. і прынятых эатьм канстытуцыях саюзных рэспубліх ертыкул аб праве салэных рэспублік мець зносікы з зарубежньмі дзяржавамі, заключаць з iMt дагаворы 1 абменьэацца дыпламатычньмі I консульскімі прадстаунікамі быу дапоунены праваы удзельнічаць у дзейнасц. міжнародных арганізацый. БССР практычна мела гэта права пасля падпісання Статута ААН і ка"стытуцыйныя змены практычна не умацавалі юрыдычнув базу міжнародных зносін рэспублікі. Тым больш, што вкзначэнке асноу міжнароднай дэейнасці было даручана цэнтру. Артыкул 28. Канстытуцыі БССР 1978 г. зацвердзіу. што рэспубліка "у знешнепалітычнай дзейнасці кіруецца мэтамі, задачамі і прынцнпамі знешней палітакі СССР, вызначанымі Канстетуць!ЯЙ СССР". Правазыя асновы нацыянальнадзяржаунага будауніцтва СССР у галіне міжнароднай дзейнасці, закладзеныя ў сталінскія часы. закансерваяаліся, акасцянелі у гады застою, не былі дапоунены неабходнымі орданші, палітыкадыпламатычнймі і арганізацыйнапрактычнымі мерапрыемствамі.
Распачатыя у 1985 г. працэсы дэмакратызацыі усіх сфер жыццядзейнасці грамадства адкрыл! новыя магчымасці ажыццяулення рэспублікамі міжнародмай дзейнасці. Палітычныя t эканамічныя рэформы, пашырэнне правоу рэспублік вызначылі новы узровень іх самастойнасці у міжнародных справах. Аднак, аж да 1990 г. размова ішла менавіта аб пашырэнн! правоу рэспублік за кошт некато
176
f ..r зіякп.гня звыЕцзнтралўзацыі y дзейнасці саюзных органау і зсдамстаау, а не аб радчкальяык пераразмеркаванні паУнамоцтчлу пам!ж ^едарадыяй ! рэсгубліка;хі.
Ноэы этап' знеЕнепалітыч.чай і міжнародаай дзейнасці Беларусі абу?<оулены,працэсам суверэчізацыі бйлых рзспублік СССР, яго райіалам. 27 ліпеня 1990 г. Вярхоунь> Савэт БССР прыняу Дэкларадыу аб дзяржауным суверэнітэцн Баларусі. Яна засведчыла прайа нз сэабоду t незалг’жнасць беларускага народа, заявіла :;ерад уеім светам аб сувероннасц і Беларус і, уперпыню вызначыла яе эньЕНьпалітычж курс, які вкмікае з кацаянальных патрэб і грук^уецца ва м йжароднаправазых актах. У жіуні 1991 г. Вярхоуна Савет БССР надау канстытуцыйны статус Дэкларацыі аб д&яржауный суверзк’тэце, абвясціу аб эканамічяай і палітычнай незалежнасці Беларусі.
ДалейЕыя прзцэсы суверэчізацы! рэспублік, бяссілле саюзных £орм улада прыьялі у счсжні 1991 г. да ств&рэння Садружнасці Незате/*чь>х Дзяртау (СНД) і спыненно існавання СССР як суб’екта міжнародкага праве. Гэспубліка Беларусь Прыступіла да адбудовы несалежай дзяржавы, празядзення самастойнай нацыянальнай палітыкі.
У кастрьічніку 1991 г. на 46й cecti Генеральнай Асамблеі ААН міністр замежных спрау Рэспублікі Беларусь выклау знешнепалітычныл прынцылЕ і прыярытэты Беларускай дзяржавы: дасягненне рэальнай незалежнасці і суверэчітэту; узаемадзеянне у стварэнні ад.ннал сханамічнай прасторы, новага Сапза суверэнннх дзяржау; '.асілізацыя міжнзроднай падтрымкі у вцрашэнні чарнобыльскай поаблемы; пэратвірэнне Бэларусі у без^дзерную зону і нейтральную дзяржаву; яе укжчэнне у агульяаоурапейскі працэс; стварэнне умоу для фарміравання рыначнай гканоііікі у рэспубліцы; забеспячэнне эгалагічнай бяспеуі; забеспячэнна свобаднага узаемадзеянчя культур. 3 тркбуну ААН было заяулена, што асновай знешнепалітыччага курсу дзяржавы будуць з’яуляцда жьіццавыя інтарэсы беларускага нароца.
6 прікце Канстытуцыі РэспублікІ Беларусь адзначаецца, што яна з яуляецца суверэннай дзягжавай, яхая самастойна ажыццяуляе Унутраную і энеансв палітьху. Згодна з праектам Асноунага Закона р&спубліка дзейнічае як паунапрауны суб'ект міжнародных адносін 1 сусветнага супольніцтва. У сваей знешняй палітыцы яна зыходзіць з агульнапрызнаньх прынцыпаУ і норм
• 177міжнароднага права, якія маюць прыярытэт над учутрыдзяржауньаі правам. У кастрычніку 1991 г. Вярхоуны Савет Рзспублікі Ееларусь прыняу заяву ' A3 прынцыпах знешнепалітычнай дзейнасці Рэепублікі Беларусь", у якой папвердзіу прыхільнасць да прынцыпау Статута ААН. Усеагульнай Дэкларацыі правсу чалавека, міжяародных пактау аб правах чалавеха. Згодна з гэтай заявай рэспубліха далучылася да Фахультатыунага пратакола да Мізяароднага пакта аб грамадзянскіх і палітычных правах і прызнзла кампетэнцы Камітэта па правах чалавека. За каротхачасовы тэрмін — ад жніуня 1991 г. да канца 1992 г. — адбылося дыпламатычнае прыз' анне Беларусі. Па стану на I студзеня 1993 г. яе прызналі 108 дзяржау, 63 з іх устанавілі з ей дыплана'ычная адносіны. Рэспубліка Беларусь етала поунапраунам удзельнікам Нарады па бяспецы f супрацоуніцтву у Еуропе. Сярод дзяржау СНД яна першай падпісала Паріткскую хартьго для новай Еуропа, перпай (за выклочэннсм Pacit) увайшЛа у Міжнародны валятны фскд і Сусветны баяк рэканструкцыі і развіодя. першай адкрыла у сябе аддзяленне ААН/ПРААН.
* лютым 1992 г. Вярхсуны Савет РБ ратыф!кавау Дагавор аб стра стратэгічных наступальнчх узбраеннях (СНУІ), дадатах да яго— так званы Лісабонскі дагавор аб тнпах узбраенвяу. Дагавор аб нераспаусюджванні ядзернай зброі. Беларусь абавязалася у І992г. на працягу 7 год вывесц! і стратэгічныя узбраенн’, часова размешчаныя на беларускай тэрыторыі. У 1992 г. ядзерная тактычная зброя была поунасцЕ вывезена за межы рэспублік!. Паслядоуная паэіцыя Беларусі ка ядзерных пытаннях атрымалз высокуп ацэкку міжчароднага супольніцтва.
Новы статус Беларусі як суверэннай дзяржавы абумозіу і новыя патрабаванні да яе знешнезханамічкаЯ дзейкасці, забэспячэнню эканамічнай бяспекі і развіццю экспартнага патэнцыялу. Таварная каменклатура экспарта рэспублікі уключае каля I тыо. нейыенаваяняу, а пастаукі ажыццяўлялцца больш чым у 80 краін свету. Аднак • у экепарце таварау на сусветныя рыяк{ больш 50% складевць баотэрныяпассаухі. Агульная сума замежных крэдытау на лачатак І993г. складала каля 1,5 млрд. доларау. Асноувжі энепнеэкаяамічнші партнерамі Бвларусі з'яуляюцца еурапейсхія краіны, на долв як!х прыходэіцца 78% знешнегандлевага абароту. Самыя актыуныя гандлевыя сувязі падтрьмліваюцца з Германіяй, Полыпчай, Аусгрыяй, ЗЕАТ Вялікабрытаніяй, Кітаям, Швейцарыяі, Даніяй, Італіяй, Турцыяй.
178
Уключзнне Беларус} у еурапейске 1 сусветнае супольніцтва адбываоццы на фсяэ узрастання інтарзсу грамадскіх колау, палітычных аргаіпзагый і нартый да міжнародных адносін.энешняй пмттыкі рэспублікі. У беларускім грамадстве існуюць розныя, падчас супрацьлеглыя думкі адносна знепнепалітйчных саюзнікау (на Захадзе ці на Усходэв), прыярытэтау і накірункау дзейнасці осларускай дыпламатаі. Пакуль не выпрацавана знешнепалітычная дактрына Рэспублікі Беларусь, не акрэслены яе нацыянальнадзяржауныя інтарэсы 1 мэты. Гэтую працу трэба рабіць сумеснымі но:аганнямі заканадаучай улады, ураду. Міністэрства эамежных спрау, палітычаых партый t грамадскіх арганізацый, навукоуцау і. безумоука, з улікам грамадскай думкі. Дасягкеннв нацыянальнага кансэнсуса па генеральных напрамках беларускай знешняй палітыкі з’яуляеода гарантыяй эахавання стабільнай 1 трывалай базы яе ажаздяуленяя.
179
X РАНАЛОГІЯ
1941 г., 22
КНІГІ ОНЛАЙН
