Гісторыя Беларусі
кароткі нарыс (у 5-ці частках). Частка V
Памер: 188с.
Мінск 1994
наэканамічныя, палітычныя працэсы гэтых рэгіенау (штатау Каліфорнія, НыоДжэрсІ, Мічыган у ЗША, шэрагу правінцый Канада).
Значная частка трэпяй эміграцыйнай хвал! Інтэгравалася у русЙія 1 польскія асяродкі, асімілявалася. Але менавіта яе прадстаунік! (насуперак втучнай адлучанасці ад Бацькауячыны 1 калі ?ам заахвочвауся ! пачмрауся недыяналькы нігіліэм) далі пракладаг арганіэацыі грамадекакультурнага, рэлігійнага жыцця на нацыяйальнай аснове, сцвярджэння беларусау у якасці самастойнай этЯІчнай супольнасці у замежжы. Зберажэнню традыцый садзейнічае Ввларуская аутакефальная праваслауная царква, Бзларуская праваслауная царква у кенстанцінопальскай югчсдыкцыі, Беларуская каталіцкая місія, дзейнасць якіх грунтуецца на нацыянальнай аснове (служба на беларуекай мове, рэлігійнае навучанне I ввданне рэлігійнай літаратуры I часопісау для вернікау на ей). Іенуе больш 20 праваслауных прыходау у Канадзе, ЗША, Вялікабрытан!1, АустралІІ, беларускія каталіцкія (уніяцкія) місіі у Чыкага, Лондане, Парыжы. ___________________________ _________ ________
Сваю жыццяздольнасць праявілі створаніау кі..іцы 40х —пачатку 50х гадоу ! дзеючая цяпер Згургаванне беларусау у Вял5кабрытан!! (1946 г.), Белерускаамерыканскае задзіночанне (1949 Г.), Беларускае нацыянальнае аб’яднак’е у Канадзе (I960 г.), Беларускае аб’яднанн. у АустралІІ (1951 г.), жаночыя, маладзежныя I Іншыя арганізацыі; пасля вайны аднавіу працу Беларуск! хаурус у Эранцыі, створаны Саюз Беларусау БельгІ!, якія існуюць 1 цяпер. Узгадненню дзеянняу земежных суродэічау I іх гуртаванню спрыяюць сустрэчы беларуеау Пауночнай Амерыкі э 1952 г. I Аустраліі з 1976 г. (адбылося адпаведна 20 1 9 сустрэч).
Захаванню нацыянальнай свядомаоці* пашырэнню эвестак пра Беларусь у краінах пасялення спрыяе перыядычны друк. У даведніку этнічных ввданняу ЗША у 70я гада адзначана 14 беларускіх газет I часопісау. Газета "Беларус", якая выход Іць у НьюЙорку з 1950 г., мае чнтачоубеларусау у многіх краінах свету, а цяпср стала даступнай I на Бацькаушчнне (размнажае прадпрмемства "Tsxналогія" I распаусюджваюць кіескі Таварыстза беларускай мовы). Цэнтрамі навуковакультурнага яыцця сталі Беларускі інстытут навукі I мастацтва у НыоЙорку (з 1951 г.) I такі ж інстытут у Таронта (з 1967 р.), Беларуская бібліятэка і музей Імя Ф. Скарвны у Лондане ( з 1971 г.). Англабеларуекае тавараства, Інстытут белау/саведя у г.Ляймене (ФРГ) I Беларускі музей, які
152
адарыуся тут жа у 1983 г. Гэтыя высілкі спрыялі зберажэнню традыцый, роднай мовы, памнажэнню культурных набнткау. Асяроддзе замежных беларусау вылучыла сваіх паэтау I празаікау кампазітарау і спевакоу, навукоуцау. Вядо^ у свеце як буйн^ спецыялісг у галіне ракетнай тэхнікі Барыс КІт, абраны акадэмікам УЛ^ароднай акадэміі аст'ранаутык!, членам'Амершанскага астранаутычнага таварыства, Брытанскага міжнароднага таварыства, дырэктарыятуНяменкага астранаутычнага таварыства прафесарам Мэрылендскага універсітэта .(ЗША), уэнагароджаны залатым медалем нямецкага таварыства Імя Германа Обзрта. У працых У. Сядуры (Ул. Глыбіннага), А. Адамовіча, С. Станкевіча I. Ьбачкі, В. Тумша, П. Урбана, Я. ЗапруднІка, В. Кіпеля, 3. " пель і інеых асэнсоуваюода праблемы нацыянальнай г'сторыі I культуры. Беларускія песні гучаць у рэпертуары вядомах у замежнж краіках спевахоу П. Конпха 5 М. Стрэчаня. 3 эмігранцкім лесам эвязана значная частка творчай сладчыны знакамітага спевака М. ЗабэйдыСуміцкага (19001981), кампаэітарау М. Равенскага (1886—1952) I М. ШчагловаКуліковіча (1843—1969) паэтк! Л Гекіош (19101983). Зядомасць у беларускім замеж^ набылі пісьменнікі Н. Арсеннева, М. Сяднеу, А.Салавей, У. Кліпэвіч I інамя. Бедарускія мастакі 3. Жауняровіч, 3. Ча„коуск¹’ у« ^алец экспаніравалі свае карціны на розных выстауках у ЗЛА 1 Еуропе. Ееларускія тэма гучыць у гпрацахтакіх мастакоу як I. ЕЫанецСурвІла, П. Мірновіч, I. РагалевічДудко, Г. Русак, М. Наумовіч, Н. Кудасава. У розных штатах ЗІШ . прайшло больш сотні выставак карцін Т. СтагаловічКольба. Наі суродзіч А. АхолаВало вядомы у Швецыі I ФінляндыІ як графік I стваральнік Інтэр’ерау грамадскіх будынкау.
Нагдаянальнасвядомая беларуская эміграцыя на Захадзе неадн родная. У яе асяродцзі назіраецца супрацьстаянне розных груп плыняу, fcHj^b два палітычныя цэнтры Рада 5^, Бцр .
"Хіп^ХсГ ?wⁿ
У Полыпчы намаганнямі суродзічау у 50я гады створаны I Д^^аюць Беларускае грамадскакультурнае таварыства (з . ДІ^вжуріт ^здівт Вмввежа’ ( э 1958)j Іяш
Вядомасць не тольк! у асяроддзі беларусау набыл! пісьменнікі’
S ^арСКІ ⁽BWCK!’> в “^д, Я. Чыквін, маста, Тарасевіч, М. Давідзюк, навухоуцы Ю. Туронак, Б. Бя.акаэовіч, У. Сзвяк, A. I Я. Міранов!чы і Інш.
153
Жыцце беларускага замежжа нясе адбітак ус!х тых праблем, якія вынікаэць а гістарычнага развіодя нацыі I яе пучаснага стану. Аслабленая нацыянальная свядомссць значнай часткі !м!гpaway, пэуная раз’дднанасць па канфесійнай прыналежнасд!, ядсутнасць доугія АзесяцІгодцэІ духоунай 1 маральнай падтр.,^1 Бацькаушчыны паскарал! працэсы асіміляцыі. Менавіта у адкосімах да нацнянальннх зрганізецый зміграцыі партыйнадзярхауным к!рауніцтвам СССР 1 БССР праводзілася палітыка Ізаляцыі ад Нстарычнай Радзімы, раскола па Ідэалагічных адзнахах розівх яе лакаленняу, плыняу. Ігнераваліся нацыянальнакультуряыя патрэба еурсдзічау I у Іншяэтнічных р&гіенах Савза, колькеець ях!х rose тэрыторыяй БССР павяліадлася з 17,6% у 1959 г. да 21,2 у 1989 г. Гэта сталася вннікам партнйяадэяржаунай пал’тыкі отымулявання унутрыцзяржаунай міграцыі (праэ вярбоукі працоуных, грамадскія заклікі на новабудоул!, планавае размеркавакне выпускнікоу вышэйшых I сярэдніх спецыяльных мавучальных уетаноу, перавод спецыялістау з аднаго рэгіена у друг! I Іяш. У выніку ' распада СССР, набыодя суверэнітэта былым! рэспублікам! готая унутрвдзяржауная міграцыя ператварылася у міжнародную і у Новых незалехных дзяржавах аказалася 2 млн. .130 тыс. беларусау.
Айчннная статыотака пакуль не дае падстау дакладна внзначыць л!к беларусау у свеце. На цяперасні чае у Рйспубліцы Беларусь х жыве каля 8 млн. (ітрыкладна 79% усяго насельніцтва) I мяркуеода, што за яе мсжамі яшчэ 33,5 млн. (прыводзіцца лічба
^ ^ млн.). Гзта складае амаль што трэцю» чзстку нацыі.
дзе сення у евеце жывуць боларусы? Найбольш сканцэн?раваны яны у суседніх даяржавах, пры гэтым на памежяых з рэспублікай тэркгорыях — на сваіх спрадвечянх, гісмрыедых землях, ЖІЯ у вкяіку барацьбн I палітычкых гульняу больш моцных суседзяу быяі адарваны ад БеларуеІ. Найбольш камлактка пражвапць беларусы у Польячы, пераэажна на сваіх этнічных землях Беласточчынн I Пддляшша. У Раеійскай ФедэрацнІ іх асела I вд, тые. НайбольЕ кампактна яны пасяліліся у Маскэе 1 всблас
— 129 тыс., СакктПецярбургу I вобяасці — 127 ?ыс. Калінінградскай вобласці 74 ™., КарэлН 55 тыс„ І^енскай вобласц! — 49 тыс.І Іншх рэгіенах. Сярод хыхароу Украіны — 440 тнс. бвларусау, Казахстана 183 тнс„ ЛіГЕН __ 63
ЭстонН і Узбекістана Па 29 тыс„ Малдовы 20 TW, Устой
154
;Лвня беяарускія асяродкі склзліся на амерыканскім і аусталГйскім кантанонтах, шэрагу еурапейскіх краін. У ЗША беларусы пасяліліся пёраважна у штатах Нью*йорк. Нью—ДжэрсІ» Aras, лНчЫ" ган, КаліфорнІя, Канадзе — правінцыях Квебек, Антарыа, Саскачзвзн, Альберте; Аргенціне — гравінцыі БуэнасАйоэс. На аустралійсдім кантыкенце найболья значныя беларускія асяродаі склеліся у штатах Заходняя Аустралія (Перт), Паудаевая Аустралія (Адэлаіда), Віхторыя (Мельбурн). У ВялікабрытанН боларусы пасяляліоя галоунам чаьам у ЛонДане, Брокфардзе, Манчзстары, Яотынгзма, у ФранпыІ — вакол Парыжа, ФРГ — каля Мюнхвна, БглыіІ — Льежа, Лавена I ’нпгх месцах.
Яацйянзльнакультурную і грамадекую дзейнасць ажыццяуляюць пматлікія арганізацыі суродзічау. Ахрамя ужо наэваных у ЗША дзейнічаюць БеларускІ кангрэсавы камітэт, Беларускі каарданацый ны камітэт у Чыкага, Беларускаамерыканская нацыянальмая Рада у Чыкага, грамадскахультурныя цэнтры у СаутРыг.еры, Чакага і каля іШулендэ ("Полацак") ! інш. У 1992 г. створана беларускаамерыканская інфармацыйная служба і яе прадстауніцтва / МІнску. У ЗША рьзмяшчаеццаРада Беларускай Народнай Рэспублікі.
У Канадзе функцыяніруюць арганізацыі Беларускае задзіночанне у Квебеку, Беларускі грамэдскі цэнтр у Таронта, Беларуск’ сакз моладэі, БеларускаканадскI каардннацыйны камітэт 1 'ня. Нягледзячы на значную прысутнасць внхадцау з Беларус? у Аргенціне, аргенізаванае нацыянальнакультурнае жнцце тут адсутнічае. Беларуехія эмігранты ! Іх напчадкі гуртуюітаа у культурнаспартыунйх клубвх, якія аб’ядноувачць славянскіх перасяленцау з краін былога СССР — клубах імя В. Бялінскага, М. Горкага, У. Маякоускага, "Дніпро" у БуэнясАйрэсе, "Аурора" у Map дель Плата, "Івана Франко" у СантаФе I інш.
Федэральная Рада беларускіх арганізацый у АустралІІ каардынуе дэейнасць бсльш дзесяці нацыянальных фарміраванняу, у тым л!ку Бехавускага аб’яднання АустралН, Беларускага аб’яднання у Заходняй АустралП (Пэрт), Беларускага цэнтральнага кааітэта у Вікторыі і інш. Тут размяшчаецца Белерускяя цэнтральная Рада. Нацыяналышкультурныя, палітычныя, сацыяльныя інтарэсы беларуеау Польг.чы выражае палітычная партыяБеларускае дэмакратычяес аб’яднанне.Беларускае аб’яднанне студэнтау.Зьвязь беларускай мо.чадз!; Клуб беларускай 5нтэлІгенны! 1 Інш.
inse прецге гуртавання беларусау • новых нсэалежных дзярwaax на гэта’эж» былога СССР, у Інгаэтнічннх рэгіенах якога
155
з 30х гадоу 1 да канца 80х адсутнічалі якіянебудзь праявк арганізаванага надаянальнага жодя. У Расійскай Федорацй! дяпер ладзяць врамвдскакультурныя мерапраекствы надаяззльныя таварнстЕЫ, еуполк! 7 Мескве, СанктПецярбургу, Калінінградзе, Пе?разаводску, Ніжн’м Ноугарадзе, Новасібіпску, Ноўгарадзо, Якуцку, Саснагорску, Калуэе, Цверы I інш. На Украіне грамядекакультурныя таварыствы працуюць у Кіеве, Львове, Ялце, Чапнауцах; Малдове — КІшжеве ! Зендэрах; Казахетане — АлмаАце і Прыазерску. Актыуна дэейнічеюць эгуртавіінкі беларусау у Літве (Вільні, Шальчынінкаі), ЛатвН (йве, Даугоупілее), ЭстонН (Таліне, КохтлаЯрве). He так дауно створаяаі суполкі у Кыргызстане (Біпкеку) ! Узбекіета
КНІГІ ОНЛАЙН
