Гісторыя Беларусі
кароткі нарыс (у 5-ці частках). Частка V
Памер: 188с.
Мінск 1994
упраць вяліхага аняэя СІгізмунда I. Многія з бегльк князе? набклі у Маскве зпапнк уплыу, знаходз’ліся у бл'зкім сваяцтве э вяя?какня:'ацк(мі, а затхм ! царскім! родамі. Мкогія я вольнкх лодаей, якТя внязджалі у замежныя краіна пак5дал! там добрую спадчычу, скрыял! распаусюджванш кнігадрухевання I асвета. Так, Фран^ск Скарзна эдабзу эванне докт&ра філасофіі у Кракаве I мэдгцынн у Падуі, першоія кніжкі бібліі на старабеларуслгй мэве Biyay у 1517—1519 гг. у ЧэхІІ, дзе жзу ад 1534 г. да смерці I стау там адкым з заекавальн’кау старэйшага у цзятралінай Еуропе батенічкага сада. Івзн Федарау, друкарскі знак якога дае падстары меркаваць аб яго беларускім пахсджанні, I беларус Петр Ысціславац выпусціл! перту» у Маскоускай дзяржазе друкьваную кнк’у "Апостал” (1564 гЛ, а затнм дза выданн! "Часоуліка", па якому прзводэіласп пачатковае навучанпе грвмаце. С!мяон Полацк! ва узросце 34 год пераехау у Маскву. Тут ён арганізавау Верхнжя друкарню у КрамлІ, дзе пад яго начелам выйшл! "Еуквэр" (1678 г.) 1 Іншыя кнігі. Па яго ініцаятыве адкрыса першея візвэйшая агульнаадтаацнйная уетанова, якая затш отала знаііамітай сл9вянагрэкэлаі’іяскай акздгміяй. Сімоян ПолацяІ етау пачннальнікам рускай е'лсбічпай паэзІІ I драыатург!!,вкдатчым прадстау«!ком белерускай 1 рускай грамадстка —палітычнай ! ф!ласофскай думк! свайго часу. Ілля Капіевіч (1651—1714) з Мсціслаушчынй, зведаупы гакенн? езуітау, внехау у Галандао, дэе адкрыу уласпу» друкарню. Тут па даручзнню Пятра I зн пераклау, склау, надруневау ці пацрыхтавау да друку каля 20 педручнікау I кніг для гбучэнм мсладзі. Капіевічам бнл! склпдэега ! ввдачы першая у Рас’і арыфметыка, першня дапаможік! па
139
эамежчнх мовах, перш каляндср. Псракладзенм ! ввданая Р перкая у РасМ кніга па наьігецыі слукла дапсмолінікам t іаль стагоддзе.
Значнао павелічэнче перасяленялу ца усход у канцы ХУІ— ХУПм сгагодзі вчзначелася болзш ранчім узмадкенне:: потсннай зксплуатацы! сялян у ВлЛ, нацнялальнарэл’гійнага уціслу у Рэчк Пасп&л'тай. КалІ Масхоуская дзяркава пачала бачацьбт sa усходнеславянскія (I беларускія у мш ліку) зе»:.:;, аб№5ц!^к еябе спадкяемцай "К'еусжай РусІ" (ужо Ізан а ьаэвау сябя ”государем рсоя Русн"), тс яна заахпочззла ім': рацза беларусау ях "йсконно русскнх" для каланізагтыі далучаЕгК нэ yexj^ij зэгіенау — прадастауляла прнтулак бегльы (а хясгіы прлтогаам і волп), ахасвала гатэрняльну’} яадтрласу, прлйгдла !х на слуг/'<, як, дарБчн, ! захопленых у яалн. У ХУП—Ш cp.a?, Сыяуснія землі честа станазіліся ярэнай aopjwlx басу / вой. х РасН ₃ Рэччу Паспал’тсй ! ІншымІ краінам!, в Іх мссары насагс ::”:.оэіліся у гльб’нныя рэНены I^nepui. Длойча ’•ольчі за а^о стагодДзе пад час вайнй ІС54—1667 гг. I Пауночі.'ай вайш 1700—1721 гг — нясвльніцтва сцустооакай Беларугі скарачалася на палову: кожнн друг! жахар загікуу ці трапі? у палон, бы* ьыселл'пл у Рйсію. ' *
Выхаддаг ₃ бсларусяіх зяавль { дрымусбпа перазелвнмя сяляне» рамесніх!, гандляся, кляхта спрмялі гасйвдарчл'лу ясіаеяню Лаволжа ! Сібіра, нскаторЕл з Jx займйлі &начяхч йеег^ы на ваеннай I дзяргаунай службе, сталі пасначаль^Ікаг. ;yr;^iₓ радау, абагачал! хухьтурнае жда ; месцах свайго п^іх^ваяня. Пералялегцй з баларусНх зямвль і к'нашчадкі бал! у л'«у лаадкальнікау геагрефі^ага і этмаграфЬнзга вавучэння нотчйг халаяізаванвх Расіяй рэгіенау, харэнных народау Прчурахля, С’б!ры, Чукоткі, КамчатхІ (А. КамІнскІ — Дужкл, 2."Cerh^i J ІпяЛ. У другой палове ХУП ст. дэесягкі ^Ш рсу з Падагла, Віцебска, Оршы, йслова, Магілеза !’наж гарадоу працавалі у Аружэйнай палаце, аздаблялі цераны Крамля, Кялоткх 5 яядед, Новадзязочы, Данаа! I НоваІеруеалЬсН ка Ісурк ■/азкстрц. Яны праяеял! у Рускую дзяржаву свой адкегнв emit, матй I тэхніку глзвба па дрэву, зырабу цыагкалярявяй хафлі. Амаль цалхам калектку пертэга рускега (шадворясга? тзатра, які ;снавау у 1672—1676 г.г, складауся я беларусау Нялчансхай сла
140бэда, якая б'іла створана з вкэезеных у ядзе вайны 1654 г.— 1657 г. 1 знаходэілаея пад началам пасолмяага прахаза. Вядома, што тут у I6G5 г. кіло больш за 600 беларускіх сямей.
Анексія беларускіх зямель Расіяй у ходзе трох падзелау Рэчы Пгппалітай у канцы Y№ ст. зызначкла палітнчныя прычыны эміграцН. Пры гзтым перасялеяні набалі характар хваляу у аднаведнасці з раэвіодем наідзянальнавь’эваленчага руху: боязь рэпрэсій царскага урада выштурхнула за мяву удзельяікау паустанняу 1794, 1830—1331, 1863—1864 гг. Гэта былі ужо дэесяткі тысяч эм!грантау (даяр&аунапалітачныя дзэячы, афіцэра, салдаты, пераважна шлякта), жія рассеяліея па свеце.
Далучэянз беларускіх эямель да Расійскай Імперыі паскорыла пе расяленне беларусау у цантральныя I пауднезыя раёны, Сібір I Далекі Усход. Хаця цяпер гэта была унутрадзяркауная міграцыя, але за з«жы сваей спрадвечнай тэрыторыі і у Іншаэтнічныя рэг!ены імпзрыі. Праз с^агоддзе, паводле першага расійскага перапісу 1897 г. паза тэрыяторыяй заходніх губсрняу з пераважна баларуск'м насельніцтвам (Гродзеяскай, ВІленскай, МІнскай, Віцебскай 5 Магілеускай) праяызала амаль лто палова м5льена белару cay. I у гэты час усходняя дыяспара папаунялася шляхам гвалтоупага высялення, найперш па палітычных мьгывах — удзельнікау тайкых студэкцкіх таварыствау у Літве I Беларусі, нацлянальнавнзваленчнх паустанняу 1794, 1830—1831, 1863—1864 гг., дэесяткі тысяч якіх былі адпрауленн на катаргу 1 у арнштанцкія роты, сасхаяы на пасяленне. 3 улікам нелаяльнасці шляхта да Расійскэй імперыі у паудневыя губермІІ была пераселеяа пасля пауетання 1831 г. значная частка з 10 тыс. дваран, якія не змагл! пацвердэіць сваю прыналежнасць да гэтага саслоуя 5 былі пераведзеад у разрад дзяржаунж сялян аднадворцау. Царскімі уладамі гвалтоуна зырываліся з жодя народа інтэлектуальнкя, свабодалюбівыя, патрыятычныя сілй, збядняліся яго творчыя магчымасц! на Бацькаушчыне, wo сталапя тут адной з прачын зацягвання прзцэса нацаяналвнага самаусведамленмя.
Затое урадаэнцн беларускіх зямель аддавал! здольнасці I працу рук сваіх на керысць Іншых народау, пакідалі там добрув памяць аб еабе. Сасланж у розныя кутк! РасіІ за удэел у паустанкях.'рэвалюцайным рухупраявілі сябе таленавітымі даследчыкамі прырода, бнта, традыцый, мовы народау СІбіры, Крайняй Поуначы, Далекага Усходу, Казахстана. Працы геолага, географа I. Чэрскага па Сібіры былі адзначака залатым! медалямі Рускага геа
І4І
графічнага таварыстве. Таксама ж 1 фундаментальныя працы па мове ! фальклору якутау ссыльнага рэвалюцнянеранароднікз Э. Пяхарскага. В. КавалеускІ стау заскавальнікам у Pacit манголаэнауства, рактарам Каэанскага універсітэта. I. Гашкевіч — складальяікам першага рускаяпонскага слоуніка I перашн рускім консулам ЯпонІІ.
У замежных краінех эмігранты гатага чгсу — выхадцы з БелаРуз5 уклэчыліся у вызваленчы, рэвалюцаЗіш рух на еураяейскім ! амерыканскім кантетентах (Т. Касцюшка, В. УруГлеускі, М. СудзІлоускІ, 3. МІнейка I ініпыя), спрыялі развіццл навук! I культуры у дзяржавах свайго пасялення. І.Дамейка стау вядомым дасладчыкам геалогіі 1 мінералогі! Чылі, рэктарам сталічнага універсітата краіны, быу абвенчана Народнкм героем ЧылІ, К. ЕльскІ даследавау фауіjv мала вывучаных на той час паудневаамерыкакскіх краін — Гвіяны I Перу, адкрыу I упаршню апісау на адзін новы від раслін і жызёл. Скульптар В. Дмсхоускі у Парыш стварыу помнік героямпаустанцам, у ЗША — бюста Т. Касцяшкі 5 Т. Дкэфареана для кангрэса у Вашынгтоне. А. РыпінскІ ввдау у Парнжы кніжку "Беларусь" (1840), а у Лондане — беларускуя баладу "Нячнсцік" (І853).Урадкэнцы Беларусі сталі засвавальнікамі сельскагаспадарчах калоній у Амернцы, каталіцкай адукацыйнай сістомы у ЗША (3. Дзеружынекі) і інш.
Першая хваля масавай працоунай міграцыі беларускага насельніцтва у Іншаэтнічныя рзгіены Расійскай імперыі (уеходняй) I эе яе мекы (заходаяй) пзднялася на рубяжы XIX—XX ст.сг., I з гетага часу набірае ыод працэс складвання даяспары як пражывання значнай часткі народа за межамі сваей Бацькаушчыны. Шграцыйны рух сялянства набыу сталы характр з 80х гадоу XIX ст, a масавасць пасля рэвалюцыі 1505—1907 гг. у сувяэі з тымі эменамі у грамадекім 5 сацыяльназканамічным развіоді, якія яна выклікала. Да першай сусветнай вайкы па зканамічных прычынах толькі у Сібір з Беларуоі перасялілася больш за 700 тыс., а за ыежы Расіі — 500—600 тыс., перагажна у ЗША, Канаду, Браэілів, Аргенціну, заходнееурапейскія краіны.
Асноунымі прычынамі рассейвання беларусау паза сваім! этнічнымі межам! сталі працасы больш актыунага фарміравання новага гаспадарчага ухлада I рыначных адносін, расслаення J абеззямельвання сялянства, фарміраванне сусветнага рынка працоунай
142
с!к, попыт на яе he еурапейскім I амерыкалзкіы какжнентах, магч,жаогь там бслы высокага заробку. Масаваму выезду сялян у !кшя рогіеіы РасіІ у пошукех вольнай ц* болып таннзй зямлі спркяла ху.хае раззіцгз чпгуна’ікай сеткі як на ’эрыторі:! веларусі, таг 5 Імперыі у цэлым.
ПалІтша царскай Psoil у зднсеінах да міграцыі з этнічннх беларускіх зямель вынйсала з афіцыймегз непрызнання беларуса/ ж асобньга народа. У сузязі з гэтым заахвочвзліся перасяленн! яа усход дзяргавы з чэтай келанізеваць гэтчя абшары вляхам гаоялекня !х "руск'м элеыентам", дз якога адкосілі белэрусауі.рааас. ауннх (белгрусаукатолікау затічзалі да палякау). •■ другога бску, выезд эа «..яку разглядауся як фактар паслабленкя "карзнпага ^скагз наоельніцтва", павелічоння кошту мясцовай раСочай с5лн.. Таму на дзяркауылі узроун! эміграцыя етрымлізалаея, едсужічала едпаведкав эаканадауства, Імігрэнты у новй. краінах не мехі прававой, маральяай, матэрыяльнай падтраікі сваей Радзімы.
За мяяой белерускія перасяленцы папаунялі нэрегі некзаліфікаваных работнікау. У ЗША яны працавалі пераважна у такіх цяжк’х і небяспечнкх а^і.орчагцях як вугальнал, сталеліцейная, будаумічая. У Аргезціне 5 Бразіліі най.аліея‘на сезон ці абжыьал' малачаселенкя,аддмленыя землі. Дарэчы, у Качадзе, Бразіт лі! перасялегдн магл! разлічвапь ча кавалак гямлі. Мелі Імігранты цяххія бытаьыя умов^ I пераунальнс кізхук аплату працн, але якая была у 2—3 разы вй^эйлзй, чш у ?ас’5. "За морам уожнв дайсьці да чагось толькі пря вельм! цлккай працы, — папнрэд'квала віленскае бвро Тавар
КНІГІ ОНЛАЙН
