Гісторыя Беларусі
кароткі нарыс (у 5-ці частках). Частка V
Памер: 188с.
Мінск 1994
е (Фергана), пачьйаецца аб’яднанне суродзічау I у іншых краінах. Паявіліея ’ першыя прафесійныя эгуртаванні — Асацыяцяя прздпрюлалмНка; Датві! "Беларускі шлях", аб’ядяанне маетаксубеларусау Валтыі "Маю гонар" (Эстоніі, Літва, Латвіі, СаііктПецярбургу).
Працэсы дэмакратызацыі, нацыянальнага адраджэння, псліткчныя I эканамічныя рэформы пасля красав!ка 1985 г, стварылі умовы для пераасэнсавання ролі дыясперы у яцоді народа, фармавання прынцыпова новай дзяркаунай палітйкі у дачынйяні да яе. 3 канца 80х гадоу новыя грамадсхія рух» ’ фарміраванні (БНФ, ТБМ I інш.) сталі Ініцынтарам! усталявання сгалйх стасункау з нацыяяальным! арганіэацыямі эміграцыі, а такрамэ суполкам!, таварыствамі суродзічау, якія толькі у гэты час паявіліся на абшарах Саяза. Але партыйнадзяркэуныя струхтуры БССР да канца 80х гадоу не рэагавалі на гэтйя нозчя з’язы, спазняючыся у параунанні э народамісусадзям! у фармаванн! прннцыпова новай дзяржаунай палітыкі у адносінах да суродзічау за межам! рэспублікі. Найболып відавочнкя прычнны гэтагаглкбокія працэсы дэнацыяналізацыі, якія вынікаюць з гістарычнага лесу беларусеу I савецкай палітыкі збліжэння ! зліпця нацый, агрэсіуны нацыянальны нігіліэм кірауніцтва БССР.
Устойлівыя істотнкя эмены на дзяржауным узроуні да нацыяналькай дняспары пачаліся н толькі у сувязі э працэсам набыцця незалежнаеці Беларусі — пасля прыняцця Дэкларацыі аб дзяржауным суверэмітэце (л!пень 1990 г.) і надання ей канетытуцыйнага статуса (хківень 1991 г.), дэнансацыі дагаворв аб стварэнні СССР (снежань 1991 г.). Гэтыя гістарычна— вызначалышя падэе! абумовіл! пераход ад канфрантацы! да уэаемадзеяння э эаходняй эміграцыяй і ад грэбавяння патрэбам! усходняй даяапары да попукау шляхоу ебарокн правоу I за
156
конных Інтарэсау суродзічау ма абсягах Саоза, а затші у новых ' незалелмых дэяржавах на яго тэрыторыі.
Праявамі новага стаулення сталі непасрэдныя кантакты замежных суродзічау з кірауніцтвам рэспубл!к! (што было немагчымым увесь пасляваенны час). Зроблены першыя крокі па супольным вызначзнні э эаходняй дыяспарай сфер узаемадзеяння, у тым ліку I у час знаходжання у 3111A і ФранцыІ (1991, 1992) дэпутатау ад апазіцы! у Вярхоуным Савеце Беларусі па запрашэнню беларускіх арганізацый у гэтых краінах.
Пачеуся працэс вяртання на Бацькаушчыну культурных набыткау эміграцыі, азнаямлення э імі грамадскасц! Баларусі: стал! даступныа! эмігранцкія ввданні, перададзеныя са спецсховішчау у агульнае карыстанне, фонда бібліятзк папоуніліся новымі паступлсннямі ад суродзічау, з поспвхам прайшл! выступленні выканауцы беларускіх песень Данчыка (Багдана Андрусішына), танцавальнага калсктыву амерыканскіх беларусау "Васілек", выетавы карцін такіх вядомых мастаяоу беларускага эамевжа як Анатоль Чайкоускі (ФРГ) I Лявон Тарасевіч (Польпча), Галіна Русах (ЗША). ЦІкавасць внклікал! публікацы! у перыядычным друку творау найбольш вядомых у замежжы літаратарау. Асобным! ввданнямі выйшлі зборнікі паэзіі беларускай эміграцыі "Іўга па РадзІме”(І992) I вершау М. Сяднева "Патушаныя зоры" (1992), факсімільнае выданне кнігі Н. Арсенневай "Пад с!н!м нвбам" (1991), творы беларускіх пісьменнікау у Полыпчы — В. Шведа "Мая эяленая Зубровія" (1990), М. Гайдука "Трызна" (1991), С. Яновіча "Самасей" (1992), А. Барскага (А. Баршчэускага) "3 пабачанага I перажытага" (1992).
Упершня раза беларускія вучоныя з рэепублікі і эміграцн! удзельнічалі у Рымскай (1990), Люблінскай (1991), КамянецПадсльскай (1992), Гродзенскай (1993 г.) канферэнцыях, прысвечаных гістарычнаму 1 культурнаму развіццю чатырох славянскіх народау былой Рэчы Паспалітай, Іх.сучасным узаемадачнненням.Навукоуцы Бацькаушчымы I дыяспары супольна абмяркоувал! пытанн! гісторы! свайго народа на першым МІжнародным кангрэсе беларусістау (МІнск, май 1991).
Адлюстраваннем змен на Беларус!, адносін да нацыяналнай дыяспары стала прысутнасць у верасні 1990 г. упершыня каля 60 прадстаунікоу рэспублікі у І9й сустрэчы Пауночнай Амерыкі (у ліку ауаль што 700 яе удзельнікау), а таксама значнай гр$пы на 20й сустрэчн (верасень 1992). НамагаянямІ грамадскасці у веІ?£н* 1990 г. створана 5 дзейн’чае Згуртаванне белапусау свету йацькаушчына".
157
Апошнім часам падтрымку урада атркмалі яго ін’цыятывы агульнанацыянальнага маштаба — пераш сход беларусау блізкага замежжа (снежань 1992 г.) I пвршы з’езд беларусау свету (ліпень 1993 г.). Яны далі важкія імпульсы для пеяднання беларусау у свеце: прадотаунікі нацыянадьных аргаяізацый і зямляцтвау з розных краін і рэспублік! абмеркавалі праблемы адраджэння беларускай нацы!, гуртавання беларусау замежжа між сабой і узаемадзеяння з Айчынай, сумеонай працы на яа карысць. Свае разуменне шляхоу адраджвння беларуекай дзяржаунасц!, першачарговых мер па усталяванню сувязей з беларусам! у замежных краінах янн выклалі у заявах, зваротах да народа Беларусі, беларусау свету, парламента I урада РэспублікІ БеларусІ і інш.
Пэуныя эахацы па ак^ывіэацыі 1 рэарганізацыі дзайнасці з замежнымі суайчыннікам! эрабіла Беларускае таварыства "Радзіма", якое на кан^ерэнцыі у кастрычніку 1991 г. прымяло рашэнне аб пешырэнк! сфеун све!х сувязей I перайменеванні у адпаведнасці з гэтым у таварыства па сувязях з еуайчыннікамі за мяжой.
3 улікам міжнароднага вопыту пачауся працэс эамацавання правоу замежных суродзічау у шэрагу заканадаучых актау рэспублік! I міжнародных пагадненняу (Закон аб мовах, Закон аб грамадзянстве). Упершыню дзяржава пачала вырашаць пытанні забяспячэння суродзічам магчымасцей у краінах пражыі ння для свабоднага развіцця роднай мовы, хультуры, захавання традыцый, выканання рэлігійных абрадау (Дагавор аб добрасуседстве I дружалпбным супрацоуніцтве з Польшчай (1992 г.), Пагадненне аб стварэнні СНД (І99Іг.). Грунтоуны крок у вырашэнні праблем нацыянальнай дыяспары — пачатак распрацоук! дзяржаунай праг.амы "Беларусы у свеце". У ліпені 1992 г. прынято пастанова урйда аб стварэнні Дзяржаунай міграцыйнай службы пры Дзяржкамітэце па працы f сацыяльнай абароке насельніцтва. Больш грунтоунаму падыходу да праблем беларускай дыяспары будзе спрыяць I пераутварэнне у снежні 1992 £*J^⁰Ml£H І&рхоунага Савета па нацыянальнай па^тыцы і міжнародных адносінах у Камісів па нацыянальнай палітыцы I пытаннях Садружнасц! Незалежных дзярлау. Дэяржауная падтрымка усей працы з нацыянальнай дыяспарай, спалучэнне у ей дэяржаунага I грамадскага пачаткау, нацыянальная аснова культурнага, духоунага узаемадзеяння, адааэ ад яго палітыэацыі створаць мажлівасць кансалідацыі беларусхага народа, павелічэння рол! даяопары у жыцці Ea4bKaym4VHH, пашырэнне яе м!жнародных сувязей, запавольвання пр’іцэсау асіміляцыі суродзічау, павелічэння культуркай I Іншай прысутнасці у свьце беларускай эамежнай супольнасці.
153
TejU « 30. МТШРОДНАЯ ДЗЕЯНАСЦЬ зеларусі
ВучэбаЕя_пытамнід I. 3 гісторні. 2. ПерЕы выхад Беларусі яа міжнарсдную арэну (БНР, БССР, 19181922). 3. Замсхныя сувязі БССР у складзе Севза ССР (19231944 гг.). 4. Другі выхад ?^° на ^*®¹⁴⁸?⁰^?® арэяу і яэ знешнепалітычная дзейнасць (19441990). 5. Міхаародныя адкосіжы f зжепяяя палітыка суверэякай Рэспублікі Баларусь.
Ееларуская зяешняя палітыка 1 дшіламатыя бяруць свой пачата« э яврных дзлржаупйх утзарэйнлу жа беларуская зямлі — Полацкага, ТураваПінскага, Смалекскага князтвау, якія з’яуляліся моцнымі раннефеадальнймі усходнеславяаскімі утварэнням}. Займаючы выгаднае геапалітычнае становішча на перакрыааванні старадауя)х гандлевы : шляхоу з варагау у грэкі, яны падтрымлівалі цесныя адаосіны з суседнімі і больш аддаленкмі народамі J дзяржагамі.
У XI. ст. Полацкае княства па сваей тэрыторыі было роуназ так!м буйньм тагачасньм эаходнееурапейскім дзяржавам, як герцагства Баварскае і каралеуства Партугальскав. Полацк і Сма ленск удзельнічалі у паходах кіоускага князя Алега на Візанпт У 907 f 9П гг., у выніку якіх атрымалі свае асобныя уклады, г. зн. ваеннк здабытак. Васаламі Полацка был$ размешчаныя у балцкіх землях гарада Герцыка j Кукенойс. Даніну яму плацілі плямены лівау f лвтау, якія хылі ніжэй па Дзвіне.
Дыпламатыя f ваенная палітыка Полацка вытрымлівалі сур’езныя выпрабаванн! У ходзе упартай барацьбы { змагання з Кіевам і кражакамі. Адаетнай рысай дыпламаты! Усяслау Полацкага ці Усяслава Чарадзея (1044 ІІОІ), якога лічаць заснавальнікам беларускай дзяржаунасці, была верацярпімасць да сваіх даннікауяэычаікау з балцкіх земляу, паступовае і мірнан распауседжване хтэьйціянства. ПершнмІ дакументамі міанароднай дзейнасці бмарускіх земляу з ’яуляліся грамата і дагаворы, заклячакыя у ЙВПУ ст., якія датычылі адносін Полацка, Віцвбска і Сналенска э РЬгай, нямецкімі купцам! J Лівонзкім ордэнам. Яны сведчаць. ето пш!ж старажытньмі беларускім! дзяржауяым! адэІмкамЬ з еднагэ брку, f насельн!цтвам Прыбалтыкі ! нямецкімі купцам!, з другога. fcнавал! устойлівыя гандлевыя і дапламатычныя адносіны, заскавамыя на раунапрауных пачатках.
159
У часы Вялікага княства Літэусяага, Рускага і Жамойцкага на ыіжнародную арэну выйшла нозая плеяда беларускіх дэяржаўннх дзеячоў, якія праводзілі знезнюп палітыку і дыпламатыю ў інтарэсах сваей дзяржавы. БеларускаЛітоускай дзяржаве, якая ў эпоху свайго росквіту была буйнейшай па тэрыторыі дзяржавай Усходняй Еўропы, даводзілася адстсйваць свой суверэнітэт і неаалежяасць у барацьбе на трох франтах: на захадзе — з крыхацкай агрэсіяй ! Полыпчай, на усходзе — э Маскоўскай дзяржавай і на поўдні — з "рымскім ханствам. Каб зьжыць і абараніць абшары краінн ад моцных і ваяўнічых суседзяў, трэба было разлічваць не толькі на гераічнасць насельніцтва і ваоннум сілу, але і на дапламатыю. Прыхлада спалучэння сілы мяча э майстэрствам перамоу даюць вялікія кнпзі Міндауг, Гедымін, Альгерд, Кейсту?, Вітаўт. Абапіраючгся на актыуную ваенную палітаку, дапламатня БеларускаЛітоускай дзяржавы выяуляла сваю здольнасць занацоуваць на міжнароднай арзне вынікі ваенных перамог. Так, дзякувчы перамозе Канстанціна Астрожскага над маскоускім войскам пад Оршай у 1514 г. удалося падарваць ваенную кааліцы» Маскоускага царства са Свяшчэннай Рымскай імперыяй і 5ю іншымі заходн
КНІГІ ОНЛАЙН
