Гісторыя Беларусі
кароткі нарыс (у 5-ці частках). Частка V
Памер: 188с.
Мінск 1994
оўрапейскімі краінамі, накіравааую супрздь ВКЛ і Кароны Польскай.
У канцы ХУІ ст. сапрауднае майстэрства дыпламатыі дэманстравалі вьдатныя палітачныя дзеячы сярэднявечнай Беларусі: Астафей Валовіч і Леу Сапега. У 1584 г. 27гадовы Леу Сапега, які узначальвау рэчпаспал’тае пасольства у Маскву, дабіуся падаісання "вечнага міру” паміж Рэччу Паспалітай ! Маскоускай Руссю. Удалня перамовы у Маскве прынеслі Canary славу выдатнага дыпламата. Кароль Рэчы Паспалітай Стзфан Баторы узнагародзіу яго за гэта Слонімскім староствам ! пасадай падканцлера, а потым ! канцлвра Вялікага княства. На пасадзв канцлера Сапега выступау у міжнародных справах ях прадстаунік усей фэдэрацыі — Рэчы Паспалітай, але ен пры гзтым зауседы зыходэіу найперш з інтарэсау ВКЛ, прыкладаючы «мат намаганняу. каб княства заставалася незадежяым ад саюзнай Полывчы.
У розныя перыяда свайго існавання ВКЛ падтрымлівала дыплачатычныя сувязі з шэрагам еурапейскіх 1 азіяцкіх краін: асманскай Турцыяй, Крымскім ханствам, Венгрыяй, Румнніяй. Шввцыяй, Ланіяй, Францыяй, Свяшчэннай Рымскай Імпврылй і асобнымі яэ землям!» Маскоускай Русоп. Прусіяй 1 інфдянцкім Орданам. Сродяам лшлг
160
матнчных зносін Ш з суседн’мі краінамі была дзяржауная бела, руская мова.
Падэелы Рэчы Паспалітай і делучэнне Беларусі да Расійскай імперыі у канцы ХУШ ст. больш чым на стагоддзв спыніл! існаванне белар/скай дзяржаунасці. Яе адраджэнне у 1918 — 1919 гг. У выглядзе БНР і БССР прывяло да яднаулення міжнароднай дзайнасці Беларусі. У гэтыя гада пачыкаецца фармірав&нне J ажыццяуленне новай знешняй палітдк! Бел&русі ХХга стагоддзя. Аднйм з асноуных нахірункау дзейнасці БНР бьла дапламатнчная праца аа міжнароднаму прызнанно незалежнасці Беларусі. У гзтай справа удалося дасягнуць пэуных поспвхау. БНР была прызнана Эстоніяй, Латзіяй, Грузіяй, Арманіяй, «інляндыяй, Укра{наЙ. Чэхаславакіяй. У сталіцах еурапейскіх краін быу створаны оэраг беларускіх прадстауніцтвау. Прадстаунікі БНР прамалі удэел (прауда н« У якасці правадзейных ! поунамоцных дэлегатау) у Парыжскай мірнай канферзнцыі 1919 1920 гг., Генуззкай канферэнцыі 1922 г., вкступалі на асамблеі Ifrt Нацый у Жэневе, патрабавал} дапусціць іх на савецкапольскія міраыя перамовы 1920 г. J выступалі супраць несправядлівага для Беларусі Рыжскага мірнага дагавора 1921 г. Адяак вялікія дзяржавы адаовіліся юрыднчна прызнаць БНР. Кароткач&совы тэрмі.ч дэейнасці БНР на беларускай зямлі (з лптага 1918 г. па снежань 1919 г.), які саупау з перыядам нямецкай t польскай ахупапыі, не дазволіу персай беларускай дзяржаве XX ст. разгарнуць сапраудьую унутряяўо і знешною палітыку. Урад БНР на зміграцыЛ працягвау адстойваць беларускія інтарэсы і прыкладау немаганні для пастаноукі беларускага пытання на міжнароднай арзне.
Другая беларуская дзяржала — БССР у перпыя гады свайго існавання праводзіла даволі актнунуо энешпалітычнув дзейнасць, цесяа кааржнуючы яе з РСФФ. Сумесна з РСФСР t УССР яна падоісала некальк} пагадненняу з замежяымі краінамі. Раэак з пж балывавіцкае кіраун'цтва БССР праяуляла нацыянальны нігілізм, ігнаравала гісторыкаэтнаграфічныя межы рассялення беларусау. Гэта неаднаразова праяулялася у адяосінах з суседнЫ дзяржавамі^ВеТ^РаС!яЙ’ Полмчай’ ЙІВ⁰⁹' &т»*яя, калі камуністычны Урад БССР ахвяравау беларускімі тэрыторнямі і інтарэсамі.
Асабліва яскрава гата выявілася пры завлвчзмні міряага дага ’ Еора пам{ж Саэецкай Расіяй } Польачай. Восенню 1920 г. Ваенна
І6І
рэвалюцыйны камітзт БССР у якасці вкшэйшага часовага органа улады выдау РСФСР "самы шырокі мандат на вядзенне ыірных nsрагавсрау э Пояывчай па пытання галоўным чыная вкзначзння межау Беларусі". Гзты крок фактачна развязвау рухі аб’яднанай расійскаукраінсхай дэлагацыі на перааовах э польскай делегацыяй у Рызе ! дазваляу Масхвэ па свайму разуменнв варашаць лес Беларусі.У выніку быу падпісаны ганебны Ріжскі мір у сакавіху 1921 г. 3 аднаго боку, ен зафіхсавау прызманне Польшчай неэалежнасц! Украіны і Беларусі f стау пзршым актам ярыдйчнага прызнання (прызкання дэ юрэ) БССР заяежнай дзяржаэай. Адчак куплены ен быу занадта дарагой цаной, бо дагавор прадуглзджвьу пераход яад уладу Полывчы змачнай часткі тэрыторыі рэспублікі (каля 108 шс.кв. ) з насельніцтвам больа 4 млн.чалазвк. Рыжext мірмы дагавор, заклочаны паміж РСФСР (і па упаунаважаянп Урада БССР) 1 УССР, з аднаго боку. t Польшчай — з другога разарвау Беларусь на дэве часткі 1 замацавау пераход Заходняй БеяарусІ да Польпчы.
Двойчы: у 1918 г. у выніку Брэсцкяга м!ра з Гермаяіяй ! У 1921 г. — Рьжскага м!ра з Псльшчай, масчых гр&бежяіцхі і неспразядлівы характар, эахтвчаных Сазецкай Расіяй пад прымусам знвшніх абставім, значная частха тврыторыі і насельніцтва Беларусі перайшла пад юрысдахцы» Імваземных дзярлау. У абодвух віладках пры падаісанні гэтых важнейаых для рырадзння лесу беларускага народа дакументау адсутнічалі яго празадзейныя прадстаукіхГ» Харажтэрна, што Украімская ССР была пралстаулека у Рызе сэаей уласнай дэлегацыяй. Пры заключэнні йжскага дагавора вацыянальшя Інтарэсы і годнасць беларусау был і у пэун»» свнсв уячэйлвны. БрэсцкІ дагавор з’явіуся у выніку Пстарычных акалічнасцвй недаугавсчным 1 ужо праз паугсда пасля ягс падпісання нямецкія войск! вымушаны был! пакіяуць Бвларусь, arc 1 адхрывала олях да утварэння БСФ. Аднак РЬжокі н!р емаль ето на 20 год аддау Заходнвп Беларусь пад уладу іншаземяай дзяржаБН.
Нацыяяальны н!г!л!зм ! зневаоннз г!сдорш«£~этнаграф’чных межау рассяяення беларусау I 1х кацыянальнага гояару з боку хіраунікоу тольк! etc нарслкаяай БССР праявіліся і у тым, што 3 з 5 губерняУ* складаушых БССР, былі перадаяй PCSCP лерад уваходжшнем БССР у склад ЛітБел. Павяя другога абвяачэння незалехкасці БССР у 1920 r. t да 1924 г. яе тэрыторыя скла
162далася толькі з 6 паветау (1,6 млн. чалавек). Беларусь энаходзілася у такіх умовах, калі рэальнай падставы існавання суверэннай рэспублікі не было. Але паступова беларуская савецкая дзяржава выходзіла на еурапейскую арэну. У 1922 г. пасля падпісання пагаднення у Рапала паміж РСФСР 1 Герыаніяй апошняя прызнала БССР дэ юрэ. Беларусь усталявала дыпламатычныя адносіна з Польшчай I Германіяй. Гэта было значнае дасягненне беларускай дыплэматыі, якое сведчыла аб прыэнанні БССР замежнымі краінамі у якасці суб’екта міжнароднага права. Адносіны дэ факта у гэты час рэспубліка падтрымлівала з Літвой, Эстоніяй, Латвіяй , Аустрыяй, Чэхаславакіяй, Турцыяй, Італіяй і Англіяй.
Уступленне БССР у састуу Саюза ССР вызначыла новы этап у гісторыі беларускай дзяржаунасці, істотна мяняла месца I ролю знешнепалітычных функцый БССР. Знешнепалітычныя паунамоцтвы рэспублік! былі перададзены саюзным центральным органам.што вяло да абмежавання суверэнітэта Беларускай ССР, як і іншых рэспублік, у галіне знешніх зносін. У 1923 г. ліквідаваны рэспубканскія народныя камісарыяты па знешніх справах (у тым ліку і У БССР), створана адзінае энешнепалітычнае ведамства — народны камісарыят замежных спрау СССР. БССР, як і іншыя рэспублікі, магла удзельнічаць у міжнароднай дэейнасці СССР праз сваіх прадстаунікоу на агульнасаязных э’ездах Саветау, у вярхоуных і цэнтральных органах улады, а таксама праз пастаяннаа прадстауніцтва урада БССР пры СНК краіны, упрауленні упаунаважаных агульнасаюзных народных камісарыятау па замежных справах і знешнім гандлі заснаэаныя пры СНК ЕССР.
Ажыццяуленне беларусізацыі I новай эканамічнай палітыкі у другой палове 20х гадоу абумовілі Даволі знзчны для гэтага часу уэровень гандлевых і культурных сувязей рэспублккі. 3 улікам новых умоу гаспадарання у маі 1926 г. пачау функцыяніраваць народны камісарыят знешняга і унутранага гандао. У Германіі, Польшчы, Англіі, Латвіі дзейнічалі гандлевыя прадстауніцтвы Бэлэнешгандлю і народнага камісарыята гандлю БССР, а таксама прадстауніцтвы, кайторы, бюро лесаэкопартных трзстау БеларчсЬ Развіваліся грамадскапалітычныя і навукоьыя сувязі э замежнымі краінамі.
Аднак у канцы 20х — пачатку ЗСх гадоу міжнародныя кан
163
такты БССР рэзка пайшлі на спад. Гэта было звязана з сур’езнымі дэфармацыямі нацыянальный палітыкі, з боку уоталяваушагася У СССР сталінскага таталітарнага рэжыму, звіяцэнтралізацыяй улады у саюзных органах і ведамствах. Адносіны паміж рэспублікамі і цэнтрам набываюць усе больш характар падначаленасці, залежнасці ад савзных партыйных і дзяржауных органау. Дыктат цэнтра вызначау дэкларатыунасць суверэнітэта БССР як у галіне унутранага, так і знешнепалітычяага жыцця, што пацвердзілі 1 асноуныя палажэнн! Канстытуцыі СССР 1936 г.. Каястытуцыі БССР 1937 г. Канстытуцыя СССР прадугледжвала, што саюз прадстауляе краіну у міжнародных зносінах. падпісвае. ратыфікуе ці дэнансуе дагаворы з другімі дзяржавамі. Hi саюзная, ні рэспубліканская канстытуцыі, другія дзяржауныя акты не размяжоувалі знеанепалітычную кампетэнцыю федэрацыі і яе членау. У гэтых умовах зацвердзілася практыка, калі ні адна знешнепалітычная ці знсшнеэканакічная акцыя не магла ажыццяуляцца без рашэння адпаведны^ саюзных органау.
3 другой палавіны 30х гадоу міжнародныя сувязі БССР ва умовах распаусвджвання фашызма і узмацнення пагроэы вайяы, нарастання у краіне атмасферы усеагульнай падазронасці f страху, рэпрэсій, адарванасці савецаага народа ад знепняга свету, ледзьве цепліліся. Спыніла сваю дзейнасць Беларускае таварыства культурнай оувязі з заграніцай, створанае у 1926 г. Навуховыя кантакты звяліся у асноуным да кнігаабмену. Гандлеваэванамічныя сувязі практычна абарваліся. Падтрымка міянародяых антыфашысцкіх мерапрыемствау, акты салідарнасці з класавай барацьбой замежнага пралетарыята і удзел у дзейнасці Міжнароднай арганізацыі дапамогі барацьбітам рэвалюцыі вось галоуныя напрамкі сувязі з замежнай грамадкасцю.
У складаных міжнародных умовах канца 30х гадоу сталінскае кірауніцтва працягвала практыку падзелау Беларусі і ігнараваяня яе інтарэсау, робячы гэта за спіной кірауніцтва БССР. Савецкагерманскія дамоуленасці 19391940 гг., у тьм ліку сакрэтяая здзелка аб размежаванні сфе
КНІГІ ОНЛАЙН
