М. М. Улашчык і праблемы беларускай гістарыяграфіі, крыніцазнаўства і археаграфіі
Мінск 1997
Пры разглядзе для прыкладу "Дзённіка Еўлашоўскага" акцэн-туецца ўвага на рэлігійнай талерантнасці героя як характэрнай праяве духоўна-культурнага жыцця Беларусі ў XVI—пачатку XVII стст. 3 бачання цалкам процілеглага ім жа ўспрымаецца дзейнасць і фігура Афанасія Філіповіча, як ваяўніча-нецярпімага носьбіта афіцыйнай царкоўнасці. У гэтым сэнсе Улашчык салідарызуецца з украінскім і расійскім гісторыкам М.І. Каста-маравым, які лічыў, што Філіповіч адносіўся да праціўнікаў
19
праваслаўя "с такмм же нзуверством м злобою, с какою относн-лнсь этн врагн к православню", і што атрымай ён уладу, дзейнічаў бы таксама, як Езафат Кунцэвіч8. Адсюль і рашучае непрыняцце высновы Коршунава аб Філіповічавым "Дыярыу-шу" як летапісу гераічнага змагання беларусаў і ўкраінцаў су-праць шляхецка-каталіцкай агрэсіі і аб аўтары — як агульна нацыянальным героі абодвух народаў. Улашчыкаў абагульняючы погляд на гэтае ж пытанне не зусім такі: "Прн всем желаннм найта в "Днарнуше" следы геронческой борьбы народа не удает-ся: Фнлнпповнча ннтересовал в первую очередь (нлн нс-ключйтельно) вопрос релнгнозный; так его п следует прсдстав-лять. Коршунов старается прндать фнгуре автора "Днарнуша" тот геронческлй облмк, который прндуман нм самнм" (С.А.).
Асобным раздзелам у разглядаемых рукапісах Улашчыка вы-лучаны аналіз крыніцазнаўчых публікацый Г.В.Кісялёва. 3 вы-ключнай увагай разгледжаны ім зборнік "Пачьшальнікі", як асабліва каштоўная крыніца па гісторыі станаўлення новай бе-ларускай літаратуры XIX ст., ва ўмовах паднявольнага стану Бсларусі, беларускага літаратурнага слова. Гісторык яшчэ раз вяртаецца да адыёзнай фігуры Мураўёва-вешальніка, галоўнага далакопа Беларушчыны. У прыватнасці, па яго загаду ў 1863 г. з віленскіх друкарняў былі сабраны і спалены беларускія рука-пісы, пісаныя лацінскай графікай. Спецыяльнага закона аб за-бароне беларускага друкавання не было (магчыма, улады не бачылі патрэбы ў такім законе, паколькі ігнаравалі сам факт існавання беларускай мовы, разглядаючы яе ў якасці дыялекта рускай, аднак "снльно подпорченной" польскімі ўплывамі). Але, зазначае даследчык, дзікае распардджэнне царскага генерал-губернатара і было тым "законам", якім кіраваліся ўрадавыя чыноўнікі ў наступныя гады (С.А.).
Тонкі знаўца народнай культуры, ад ранняга дзяцінства наскрозь прасякнуты яе духоўнымі токамі, Улашчык вызначаўся нейкім асаблівым вычуленнем да фальклору — невычэрпнай крыніцы мудрасці і хараства. Як даследчыка яго надзвычай зай-малі неразгаданыя шляхі ўздзеяння вуснапаэтычнай творчасці на прафесійную культуру, тым болей — на постаці ў ёй вяр-шынныя. Вось і пры разглядзе дакументальнага зборніка пра
20
Янку Купалу (укладальнік Г.В.Кісялёў) вучоны звяртае нашу ўвагу на адну з вызначальных праблем купалазнаўства, менавіта на духоўна-эстэтычных вытоках у творчым станаўленні народна-га песняра, у кім беларуская вызваленчая энергія выбухнула з надзвычайнай, у другіх ні раней, ні пазней не спатыканай сілай. "Дык у чым разгадка гэтае цудадзейнае, неадольнае моцы?" — ставіць пытанне Улашчык. — Якія, ад каго канкрэтна слухаў у дзяцінстве маленькі Ясь паданні, казкі, легенды, якія песні за-падалі ў дзіцячую душу?" Тое ж самае адносна школьных, юначых, маладых гадоў паэта: што чьггаў .юнак Купала, якія кнігі меліся ў дамашняй бібліятэцы Чаховіча, пазней — ў Вілен-скай бібліятэцы Даніловіча (кніжны інвентар якой, дарэчы, за-хоўваецца ў рукапісным аддзеле Бібліятэкі АН Літвы)?
Вернасць гістарызму ва Улашчыкавым разуменні была ад-начасна паказчыкам і прафесійнасці, і маральнай сумленнасці кожнага даследчыка. Выключна патрабавальны ў гэтых адносі-нах да сябе, вучоны востра перажываў факты адвольнага ці зня-важлівага абыходжання з аб'ектыўным матэрыялам гісторыі выпадкі, на жаль, не адзінкавыя ў працах гістарыёграфаў і зда-ралася літаратуразнаўцаў. Прынцыпова крытычнай была рэак-цыя Мікалая Улашчыка на біяграфічныя кнігі А.Лойкі пра Янку Купалу, надрукаваныя ў Маскве і Мінску (1982, 1984). У рэцэн-зіі, з якой вучоны імкнуўся, але безвынікова, выступіць у друку, у водгуку ў Камісію па дзяржаўных прэміях СП Беларусі пака-заны асноўны метадалагічны хіб гэтых кніг, выкліканы глыбокім разладам у аўтара паміж праўдай мастацкай і праўдай гістарыч-най, парушэннем мяжы паміж творчым вымыслам і звыклымі выдумкамі, асабліва, калі гаворка заходзіць пра канкрэтныя гіс-тарычныя постаці — акарыкатураныя вобразы братоў Луцкевічаў (у прыватнасці Івана), Вацлава Ластоўскага, выведзеных пад прозвішчамі Лапкевічаў, Ласоўскага — у жалюгоднай ролі ледзь не галоўных губіцеляў Купалаўскага таленту. У выніку, лічыў рэцэнзент, атрымаліся скажонымі і характар эпохі, і глыбіня тэндэнцыі развіцця беларускага вызваленчага руху і культуры, і аблічча паэта. Сваё шчырае, хоць і рэзкае меркаванне аб кнізе выказаў Мікалай Мікалаевіч таксама ў лісце да аўтара (С.А.).
21
Асобнае месца ў рукапіснай, ва ўсёй спадчыне Мікалая Улашчыка займае яго "Хроніка". Пад гэтай часткова ўмоўнай назвай аб'ядноўваем біяграфічныя ўспаміны, развагі-нататкі гісторыка, над якімі працаваў на працягу некалькіх гадоў. Мат-эрыял у абсалютнай большасці беларускамоўны, некаторыя фрагменты, непасрэдна звязаныя з "гулагаўскай" тэмай, — на рускай мове (магчыма, гэтыя старонкі паўсталі раней, адразу пасля перажытага, тады як асноўныя раздзелы пісаліся ў апошнія гады, хаця даты напісання пад тэкстамі адсутнічаюць). Крайняя дата "Хронікі": 1910—1911 гг. (рэмінісцэнцыя з ранняга дзяцінства, сямейнага і вясковага ладу) і 25 сакавіка 1955 г., калі "зэк" Улашчык на падставе тэлеграмы зверху "об освобожденнн" пакідае Налінскі турэмны лагер (Суслава Кемераўскай вобл.), адкуль, дарэчы, быў упершыню звольнены 20-цю гадамі раней, але ў 1950 г. зноў туды ж быў пасаджаны. Такім чынам, "около двух часов дня, — успомніць пазней наш пакутнік-летапісец, — я прошел через вахту, но сколько лет еше спустя мне сннлся лагерь..." (С.А.). Біяграфічныя запісы агульнай "працягласцю" амаль у паўстагоддзе, аднак, не маюць вытрыманай храналогіі. Гэта — асобныя, буйнейшыя раздзелы ці некаторыя старонкі жыццёвага шляху, прадстаўленыя ў кантэксце канкрэтнага часу, асэнсаваныя з пэўнай гістарычнай адлегласці. Некаторыя разд-зелы маюць загалоўкі — "3 сямейнай хронікі" (дзяцінства, пад-леткавыя гады), "Навальніца" (20-я: нэп, "беларусізацыя", калек-тывізацыя, раскулачванне), "Масква" (вучоба ў аспірантуры); другія — без назвы: першае зняволенне ў "Сіблагу” (Налінск), ратавальныя ўцёкі выгнанніцкімі бязмежжамі Саюза ССР (дру-гая палова 30-х), дзень вызвалення (25.03.1955 г.). Сюды ж да "хранікальнага" агулу тэматычна і храналагічна "напрошваюц-ца” згаданыя вышэй старонкі ўспамінаў пра Ластоўскага, на-пісаныя Мікалаем Мікалаевічам у ліпені 1986 г. — у варунках прагрэсіравання ракавай хваробы, вострага ўсведамлення бліз-кага зыходу ў іншы свет. У гэтай жа "хранікальнай" папцы зна-ходзяцца некалькі невялічкіх памерам дакументальна-мастацкіх замалёвак асобных бакоў лагернай рэчаіснасці, канкрэтных "вязенных" тыпажоў ("Мармннск", "Убыткн", "Смык", "Лукнч" і г.д.). Ёсць яшчэ адна, даволі прыкметная інтрыгуючая назвай
22
замалёўка "Как я стал знаменмтым" — сумна іранічныя развагі аўтара над перадавіцай "Правды" (ліпень 1940 г.), дзе ў асуд-жальным тоне згадвалася прозвішча Улашчыка за тос, што са-мавольна пакінуў працу настаўніка ў Дзергачоўскім раёне Сара-таўскай вобл. Нататак пасвячае чытача ў тагачасную атмасферу татальнай падазронасці, данасіцельства, у якой уратавацца, вы-жыць учарашняму "лагерніку" з кляймом "белорусского нацде-ма-контрреволюцнонера" дапамагаў абвостраны інстынкт са-мазахавання: "После выхода нз лагеря в 1935 г. у меня стало жесткое правнло: работать на данном месте не больше одного года. Правда, в этом было большос неудобство: нужно бросать в какой-то мере обжмтое место, оставлять ученнков, с которымн былн намлучшме отношенмя, н ехать нензвестно куда, но опыт показал, что для того временв это был нанлучшнй способ со-храннть свободу нлн жнзнь. Во всяком учрежденнн, большом м маленьком, ссть стукачн. Естественно, что когда появлялся но-вый, не нзвестный нм человек, онн проявлялн к нему особый мнтерес, да м начальство, тоже следавшее за всем, вероятнее прямо наказывало свонм агентам узнавать побольше о новнчке. Стукач старался, но поскольку о новнчке н вообіцс ннкто ннчего не знал, то сбор сведеннй шел медленно; когда же мате-рналы поднакаплнвалнсь, я брал расчет м уезжал, ннкому не говоря, куда еду, тем более, что н сам не знал" (С.А.). Што ж, цяпер, пасля працытаваных вышэй радкоў становіцца зразуме-лай "геаграфічная" насычанасць і стракатасць Улашчыкавае працоўнае пяцігодкі 1935—1939 — ад Ташкента да Іванава, ад Ніжняга Ноўгарада да Ульянаўска, ад Саратава да Ленінграда. Вымушаная беспрытульнасць, трывожнае жыццё "на калёсах" нейкім чынам і засцераглі ад трагічнага фіналу, які ў тыя ж гады напаткаў яго сакамернікаў па мінскай турме і ... уратавалі і за-гартавалі дзеля подзвіга ў Навуцы. Але спрыяла гэтай вырата-вальнасці, відаць, і іншая, нейкая надземная, прамысляльная сіла. Пра тое — другая замалёвачка-карацелька, усяго ў некалькі радкоў, але якіх радкоў! Называецца яна — "Сон”, вось поуны тэкст: "Осень 1942 года. Я совсем плох, болен холерой нлн хо-лернной. Кажется, одан в камере, а может быть, вдвоем с даль-невосточннком. Чувствую, что как бы одан в космосе. Нн стен,
23
нн вешей, вообіце ннчего около меня. Сам не оіцуідаю своего тела, как будто я нечто абстрактное, но чувствую небесную сфе-ру н лннню горнзонта, потом внжу, что прямо надо мной внд звезд средней яркостн. Потом эта звезда начала скользнть по небосводу, скользнт медленно, как в планетарнн. Я смотрю на нее н начннаю поннмать, что это моя звезда, моя планета, н что когда она закатнтся за горнзонт, то я кончусь. Это меня нн-сколько не тревожнт. Я просто наблюдаю за тем, как оканчн-вается моя жнзнь. Звезда скатывается ннже н ннже, доходат до горнзонта, на высоту деревенской хаты, прнблнзнтельно до уровня, на каком находатся Венера, затем она стала на несколь-ко временн неподвлжной, а потом также медленно, как падала, поползла вверх л стала опять у меня над головой, в самом зенл-те. Я понял, что остаюсь жлвой, но к тому отнесся с тем же равнодушлем, как л к смертн. Радостл нлкакой не было. Теперь мне не ясно, был лл такой сон на самом деле ллл же мне все это показалось, когда я совершенно обссслленный начал по-правляться после болсзнл" (С.А.).
КНІГІ ОНЛАЙН
