Матэрыялы да абласнога слоўніка Магілёўшчыны
Выдавец: Навука і тэхніка
Памер: 128с.
Мінск 1981
103
ХА'УКАЦЬ незак. Пазяхаць. Дакуль хаўкаць будзеця, бярыцеся за работу скарэй. Чапляёўка Гор.
ХАХОРЫЦЦА незак. Задавацца. Чаго ты яшчэ хахорысься, йшла п, калі бяруць замуж. Паташы Гор.
ХВУДАР м. Хутар. Сяньні пасуць кароў на быўшым хвутыры. Высокае Клім.
ХЕ'УРА ж. перан. Данчына, якая мае шмат дзяцей. Пайшла хеўра з сваймі дзяцьмі на працу. Сялец Гор.
ХІТРАВА'НЕЦ. Хітрун, абманшчык. Малы, а хітраванец. Сялец Бых.
ХЛЮ'ПАЦЬ незак. 1. Шлёпаць. 2. перан. Плакаць. Ты скора ўжо хлюпыць пірістаніш? Елавец Хоц.
ХНЫ'КАЛА аг. Чалавек, які ўвесь час скардзіцца на жыццё, не верыць у будучае. Сялец Бых.
ХОРМА ж. Форма. Вы на скоўрыдых хлеб пічыцё, a мы дык у хормах. Рымінка Чав.
ХОУКІ мн. Ховапкі. Пайдзём у хоўкі пагуляем. Давыдавічы Бых.
ХРА'ПАЦЬ незак. Хрусцець. Сахыр етый буйнэй, ны зубах хряпыя. Рудня Слаўг.
ХРАСТЫ' мн., ХРЭШЧЫК м. Бабка, малая ўкладка снапоў у полі. Храсты так доўга ляжалі, што й зярно прарасло. Заазер’е Бял. Ты, дзетачка, кладзі снапы хрэшчыкам. Ігліца Бял.
ХРОСНІК м. уст. Хросны бацька. Хросьнік — ета хто хрысьціў. Александрыя Шкл.
ХРУ'ПНУЦЬ зак. Зламацца нечакана, раптоўна. Хрупнуў у роце зуб і ні магу есьць. Александрыя Шкл.
ХРЫБЕ'ТНІЦА ж. Хрыбетнік. Так ударылася, што чуць хрыбетніцу ні пылымала. Заходы Шкл.
ХРЫСТ м. Перакрыжаванне (дарог). Машыны спыніліся на хрысьце. Заполле Шкл. На самым хрысьце дзвука з мйійыны. зьляцела. Заходы Шкл.
ХУНДА'МЕНТ, ХВЫНДА'МІТ м. Фундамент. Спачатку ставяць штандары, а потым хундамент заводзяць. Заходы Шкл. Сенька, пасопка хвындаміт заліць. Немерка Гор.
ХУ'РА ж. Фура. Дроў насеклі цэлую хуру, усё ж мыя цёшча лыскавей будзя. Шаламы Слаўг.
ХЭЙДАР м. Зборня. У етым хэйдары ты штонебудзь знойдзіш для сябе? Кульшычы Слаўг.
104
ц
ЦАЛКГ МН. Бульба, звараная цэлай. Вынісь етыя цалкі, сыбаку аддай. Цалкі гарачыя, еійце, дзеткі. Заполле Шкл. Мама, наваріка сяньні цалкоў. Высокае Клім. Нылажы сабе ў міску цалкоў і садзіся есьць. Елавец Хоц.
ЦАПКІ' мн. Жэрдкі ў ёўні, на якія кладуць лен ці снапы для сушкі. Лён на цапкі кладзі. Сялец Бых. Без цапок пры сушцы нільзя абайцісь. Цяцерын Кругл. Бывала, на двары дошч ідзе, а ў ёўні суха, снапы на цапках сохнуць сабе. Цвёрдаў Бых.
ЦАПОК м 1. Кій. Етая бабуля ходзіць толькі с цапком. Кавалёўка Клім. 2. Лыжная палка. Мне большы ныравюцца бамбуковыя цапкі. Кавалёўка Клім. 3. Невялікая роўная палачка, на якой пераносяць штоп. Нясі цапок, скарей карозі несьць нада. Рымінка Чав.
ЦЕЦЕЦЕ, ЦЕЖЦЕЖ выкл. Воклік, якім падзываюць гусей. Цешцешцеш, куды пашлі ны гарод! Бярозкі Хоц.
ЦЕ'ЖКА ж. ласк. Гусь. Олечка! Вунь пашлі цежкі. Ясенка Красн.
ЦЕ'ЛЬНЫЙ прым. Ніжні, сподні. Нада зьмяняць цельныя штаны часта, здаравей будзя. Цяцерын Кругл.
ЦЕ'ЙЕРСЬ, ЦЕ'ЙЕРСЯ прысл. Даўно. Цеперьсь ён пайшоў на млын. Мокрае Касц.
ЦЕРАССЯДЗЕЛКА ж. Церассядзёлак. Эй, друх, цірасьсядзёлку папраў, саўсім зьехала. Боркі Кір.
ЦЕ'СЛІВЫЙ прым. Ацеслівы. Цесьлівый хлеп, хоць конікаў ляпі. Заходы Шкл.
ЦЕСЬЦЕСЬЦЕСЬ выкл. Воклік, якім падзываюць кароў. Цесьцесьцесь! Ідзіця скарей сюды! Жаліжжа Красн.
ЦЕЦІВА', ЦІЦЬВА' ж. Бацвінне. Сьвіньні дужа хырайю ядуць ціціву. Высокае Клім. Пайду нажну ціцьвы і прынясу троіаку карові. Елавец Хоц.
ЦЁХЦЯ ж. Цяжкая ў хадзе, поўная жанчына. С такой цёхцій далёка ні зайдзіій. Радзівонаўка Гор.
ЦІПЛЯ'ТЫ мн. Кураняты. Ідзі пыкармі ціплят, a то яны цэлый дзень някормленыя бегыюць. Елавец Хоц.
ЦОДА ж. Сода. Hi забуць, прівязі цоды ў другі раз з горада. Стаі Кругл.
ЦУБА'РКА, ЦЭБЕР м. 1. Драўлянае вядро. 2. Вочап
105
з вядром. Зычарпні ты мне ў цубарку вады. Кавалёўка Клім. Як пойдзеш зы вадой, дык глядзі, штоп цэбір ні атырваўся. Елавец Хоц.
ЦУГЛЯ'НКА ж. Вяровачная аброць з жалезнымі цуглямі. Прынясі цуглянку і зацугляй каня. Скураты Кругл.
ЦУГУ'Н, ЦЫГУ'Н м. Чыгун. Цугуны пакуль пацігаю, за раньня ўтамлюся. Боркі Клім. Маці купіла новы цыгун. Стаі Кругл. Бульбу вазьмі там у цыгуне. Вялікія Бялевічы Маг.
ЦУРГАНЬГ мн. Цура. Як толькі грошы выйдуць, дык елі адны цурганы. Вялікі Бор Касц.
ЦЫГАНЕНАК м. 1. Цыганскае дзіця. 2. Чалавек са смуглай скурай ці чорнымі валасамі. Па кім ён такей цыганёнык удаўся? Радзівонаўка Гор.
ЦЬІРУ'БАЛЛЕ н. Абмалочаныя сцяблы. Аткідвай ЦыРубальля дальшы. Галоўчын Бял.
ЦЬПІЛА' ж. Чапяла. Цьпіла саўсём нягодная стала. Стайкі Маг.
ЦЮЛЬКІ' мн. Ссохлыя і гнілыя дрэвы. Сяньні я хадзіў цюлькі секчы. Загор’е Бых.
ЦЮ'ХЦЯ аг. зневаж. Лянівы, непаваротлівы чалавек. Атправіла я етыга цюхцю зы малаком, дык ён яго ўсё разьліў. Радзівонаука Гор.
ЦЯГ м. Ланцуг або вяроўка, якімі прывязваюць карову. Луччы сам сяць, a то навяжу, як карову, на цяг. Цвёрдаў Бых.
ЦЯТІ мн. Вяроўкі для ўціскання рубля на возе. Цягі пырвалісь, дык вось хочаш ні хочаш, а піракладывай. Семукачы Маг.
ЦЯ/МІЦЬ незак. перан. Праваліцца. Кап ты цяміла, такая кароўка! Давыдавічы Бых.
ЦЯРОБКІ мн. Поле на месцы расчышчанага лесу, расцяроб. Бывала, раньшы ўстаніш рана й пайшоў ны цярёпкі пы грібах. Вепрын Чэрык.
ЦЯСЮ'! выкл. Воклік, якім праганяюць кароў са шкоды. Цясю адсюль! Заполле Шкл.
ЦЯ'УКАЛА аг. 1. Сабака. 2. перан. зневаж. Чалавек, які гаворыць вельмі павольна. Цяўкала, кажы як трэба. Заходы Шкл.
106
ч
ЧАБАТЬГ м. Боты. Чыбаты сабе купіў керзывыя, ды бальшэя. Бярозкі Хоц.
ЧАКА' ж. Загваздка ў калёсы. Чака вылецела с кола, так доўга шукалі, atu сьцямнела. Чырвоная Слабада Бых.
ЧАЛЕ'ШНІК м. Качарэжнік. Пастаў чапялу ў чалешнік, а сама адыдзіся ат печы. Чырвоная Слабада Бых.
ЧАПЕЛКІ мн. Дзве звязаныя тонкія дошчачкі, якія служаць для таго, каб не блыталіся ніткі асновы. Пыдайка чапёлкі сюды. Мілаславічы Клім.
ЧА'ПЛІК м. Вочап. Чаплік нейкій цяжолый зьдзелылі. Высокае Клім.
ЧАПУРЬГЦЦА незак. Прыбірацца, прыхарошвацца. Хопіць чапурыцца табе, пара йсьці! Тажылавічы Бабр.
ЧАПЯЛГШНІК м. Чапяльнік. Ну й зрабіў чыпялііанік! Журбінская Буда Касц.
ЧАРАПА'НКА ж. груб. Галава. Учора мой Грішка дзета чыріпанку пабіў. Бярозкі Хоц.
ЧАРАСЯ'К, ЧАРАСЯКОМ прысл. Напрасткі. Пайшлі мы чырысяк, прама пашлі, чырысяком. Зацяцерка Кругл.
ЧАРОН м., ЧАРЭНА ж. Верхняя гарызантальная частка печы. Другі раз тэк нытаплю печ, ійто нільзя ліжаць на чарёні. Шаламы Слаўг. Чарэна гарачая, патсьцялі пасьцілку, a то сьпячэсься. Малы Асавец Маг.
ЧАРЭПАЦЬ незак. Чэрпаць. Чарепыйка ты мне, дзетычка, ваду скарей, a то ўжо сілы німа цярьпець. Высокае Клім.
ЧОРНЫ ПОЛ спалуч. Падлога, зверху якой будзе пакладзена яшчэ адна. Ведаіоць у нас у вёсцы, што такое чорны пол, але не робяць яго. Сялец Бых.
ЧОХ м. Чханне. Застыла, а цяпер будзіш вазіцца з чохым. Мілаславічы Клім.
ЧУМА' БАЛОТНАЯ спалуч. перан. груб. Дрэнны чалавек. Глядзі, a то наробіць спраў етая чума балотная. Сялец Гор.
ЧУ'НІ мн. 1. Тапачкі з тоўстых ільняных нітак. Двору трэба надзець чуні на ногі. Чырвоная Паляна Чав. 2. Самаробныя гумавыя галёшы. У грязныя надвор’я восіньню і вясной луччы носюцьца чуні. Нядашава Маг.
107
ЧУХМЕ'НЬ м. Світка, якая апранаецца на кажух. Свой чухмень я прыдаў. Мілаславічы Клім.
ЧУХНА' ж. Футра. Адзень чухну, стала холадна. Мілаславічы Клім.
ЧЫКІРДА' ж. Чахарда. У чыкірду гуляюць мальцы. Вялікі Бор Касц.
ЧЫКОХА ж. зневаж. Лежабока. Ужэ зноў чыкоха залезла на печ. Кляшчоўка Глуск.
ЧЫ'ЛЫЙ прым. Незнаёмы. Чылый чалавек з намі пад’яжджаў да станцыі. Боркі Кір.
ЧЫНДЫ'КАЦЬ незак. Іграць, рыпаць (на гармоніку). Хтосьці чындыкаў ны гармоніку. Паташы Гор.
ЧЫХЛЯ'К м Сподняя кашуля. 3 бяльлёвага палатна шылі чыхлякі сабе. Батунь Маг.
ЧЭП м. 1. Зашчапка, завала. Схадзі, дочка, закрый дзвері на чэп. Елавец Хоц. 2. Частка клямкі. Замок на прабой і на чэп вешаюць. Заходы Шкл.
ЧЭРАВА ж. іран. Жывот. Я й учора ні вячэріла, забалела маё чэріва (частушка). Шаламы Слаўг.
Ш
ШАВАЛІ'ЦЦА незак. Е Варушыцца. Хваціць табе ўжо тут шываліцца. Елавец Хоц. 2. перан. З’явіцца, узнікнуць. У душы Ганны шывальнулась сумненьня. Вялікі Бор Касц.
ШАДЗЯНЫ'Й прым. Труслівы, нервовы. Сямёнавыя дзеці дужа шадзяныя. Заазер’е Бял.
ША'ЙКА ж. Цэбар з двума вушкамі. У ійайцы цэлый год салёныя агуркі. Мокрае Касц.
ША'ЙНІК м. Таўкач, мешалка. Вазьмі шаіінік і пытаўкі картошку, a то мне січас некалі. Елавец Хоц.
ШАЛУЙЕ'ЙКІ, ШАЛУ'ПКІ мн. Лупіны, лушпайкі. Я ўсе шалупейкі аддаю карові. Сялец Бых. Склююць бульбіну етыя куры, шалупкі толькі астануцца. Хвойніца Кір.
ШАЛУХА', ШАЛУПА' ж. Е Лупіны з бульбы. Ня рэій так бульбу, бачыш, шалухі колькі нарабіла. Цяцерын Бял. Шалуху тады аддаём скаціні. Ветрынка Бых. 2. Шалупайка. Аблупіў яйцо, дык надзелаў шалухі ў хаці. Заходы Шкл. У пячуркі столькі шалупы назьбіралася, ідзі выкінь яе курам. Галоўчын Бял.
108
ША'МНУЦЬ зак. іран. Уцячы, даць цягу. Дакуліка іак шамнула, што толькі пяткі ліскыталі. Вялікі Бор Касц.
ША'НЕЧКА ж. Невялікая торба, сумка. Падай мне йіанечку, я круп насыплю прасяных. Тажылавічы Бабр.
ШАРОЙКА ж. Непаседа. Во, шаройка, ды сядзі ўжэ ты спакойна. Елавец Хоц.
ШАРПГНКА ж. Спадніца з ільну, вытканая ўручную. Шарпінку я січас ні надзію. Свяцілавічы Бял.
ШАРШОК м. Капеж, ніз саламянай страхі. Я яшчэ й шаршок. ня зьдзелаў. Цяцерын Кругл.
ШАСНА'ЦЦАТКА ж. 1. Шаснаццацігадовая дзяўчына. 2. перан. іран. Немаладая жанчына, якая не была замужам. Ну ж і натанцаваўся з нашай шаснаццаткай. Ворліна Кліч.
ШАТА'ЙЛА аг. Бадзяга, валацуга. Шытайла етый хоць бы жонцы памох пы хызяііству, дык ходзіць бязь дзела. Радзівонаўка Гор.
ША'ТКІЙ прым. Няўстойлівы, гатовы ў любую хвіліну паваліцца. Сарай дужа ўжо шаткій, аій страшна хадзіць лі яго. Заполле Шкл.
ШАТКОУКА ж. Шаткоўня. Шыткоўка — там тры нажы, на іх становіцца скрынка. У шыткоўку ложыйі капусту і тады шахаеш, ну й капуста так шаткуецца. Цяцерын Кругл.
ША'ТЫ мн. перан. Уладкаваныя пакоі, палац. У Мані цэлыя шаты, а ня дом. Чырвоная Слабада Бых.
ША'УКАЦЬ незак. Гаварыць ціха, шаптаць. Радзіва ат марта месяца ні гаворыць, а толькі шаўкыіць. Вялікі Бор Касц.