Наш радавод
Кн.4 (Частка 1)
Памер: 238с.
Гародня 1992
Як уяуляецца з ваяэйсказанагз, дакумента фондау устаноў рэ-лігійных культаў змяачаюць цікавую Інфармацыю. Але некаторйя з Іх хочадца вйлучыць асабліва. Напржлад, у фбндзе Брыгідкага хасцёла ёсць зборнік яавучэнняў для хворах "Мецнцйна духоўных лекау.скла-цзеная Іаанам Скарбекам. Гэтая кніга - рукапіс на латчні I поль-скай мовё, датаваная 10 чэрвеня 1731 г. Прадстаўляе таксама Інта-рзс зборнік яеспапеяняУ I верлау. Гірыклацна ца сярздзіня ХУП сс. • адносяцца "ііласоўскія оазважанні ксяндза Яна MappycKara па біб-лейскія тзмы", у фондзе іарнага касцела - спіс членаў 6p.vr?si св.
Анёла за loZ«-iod fra Cnlf у::”пяё'~са~йз'^ раплёце. Часам трапляяцца добра аформленяя ў мастацкім плане да-кумента. Напрлклад, вельмі прыгснса зроблена тятульня ліст Інвен-тара <ральваркаў духоўнага- маентка манастлра ЛІнскІх базлліянак -у блакітным, зялёным, коўтчл, чырвоным колеру.
Аб’ектам назуковага. аналізу молна лічыць пячаткі рознай вар-тасці I спосабаў перадачы, якія сустракавцца ў дакумёнтах. *ы " зцольны зрабіць паслугу пры вавўчэнні геральдакі, генгалогП ста-ра«атя«іх радоў, гісторыі хультавах устаноў. Напрыклад, у дакумен-тах моана знайсці лістл пгмдстаўнікоў рода ?адзІ-зілаў за П пал. ХУш ст. з ціснёнай пячаткал, якая добра захавалася. 7 рондзе Гоо-^•эанскага праваслаўнага Сасіяскага саббва ёсць адбіткі пячаткі гэ— тага сабора, у дакунентах Слонлмсхага сабора - адбіткі пячаткі слонінскага благачяннага.
J архіве захэўвазцца таксама фонцх дзяркаўяпх усваноў, якія тл ці хнлл члнам ззазанл з дзелнасцз царквл. Гзта "ондц -іасозых на®;™^' камітэтау па ўтрыманнэ іраваслаўнлх цэркваУ, Гроцзенскай камісіі, заснаванай для раакрлцця царкоўнлх фундузаў, Гродзенскай губернскай прлсутнасці па паляйлзннв 6417 праваслаўнага духавен-ства. Сяроц іх хочацца в^іучлць фонд Гроцзенскай губернскай цар-коўна-будаўнічай прысутнасці, якая спачатку блла ў раопаоадкэнні МІнІстэрсіва ўнутранах спраў. a з 1890 р. -'літоўскай духоўнай кансісторыі. У фонцзе захоўваюцца саравы аб рамонту I будаванні правасжфйх цэркзаў, асігналаяні гразозлх сродкаў I зацвяздяэнні крздлтаў на царлоўна-буддўнічця работя, справаздачл аб ходзе гзтмх спраў I г.д. Храналагічндя рамхі дакументаў гонда - I83J-1909 гг.
Ірэба адзначчць, лтэ дакуыснта, яхія датнчацца кулыавчх хрлсціяясхіх устанзў, мо«на знайсці ў значнах аб’ёмах I ў Іначх ' ■і-ондах архіва, напр«іх:ад, у фондах йанцдлярлі троцзенскага губер-натара, Гродзенскага губерпсхага. праўлеяня, Гродзенсісай губерн-скай па гарадскім оправам прясутнаоці, сямейнлх фондах I Інш. Гота звестк^аб зборя сродкаў на будазанне храйаў, пераходзе ў Іх іуч канхесіэ, адпраўлзяяі абрідаў, плана цзрхваў, касцёлаў I Інз. /азцца звестхі аб пра^зстанскай цархве, аб колькасчі прххо-даўЛпр^ха^ан, цзркваў, асігнаванні сродкаў на забеоплчзнне ла-т'^ьу'-^льнчх ^'станоў I Іня. Таксаш можна знайсці ІнЛлр-аб дзелнасх’х грдка-унхяцкал цархвы яа Гродзеначлне, звест-аб^ырабу хкапастасаў, станс цэркваў, кольчасці прчхадкіан I інл. <у асноўнчм, 30 - пачЛО-х гацоў XIX ст.).
“'"'ЧаТГТорат^^ I змест дакументау фондау рэлігійных куль-тау. Нелыа не адзначэдь, што гэтая дакументы увабралі у с.абе, адлвстравалі усе складднасці, усе працэса, якія былі уласцівн ня-поостал гісторыі той тэрлтораі, якая У царскал РасІІ назавалася Пауночна-саходнін краем. У залелнасці ад палітлчнага становіача некатордя храмл неаднаразова пераходзілі з адной канфесІІ у дру-гую. Асабліва гзта адносідца да пердяду паустання 1865 г. Праняц-це Брэсцкай унІІ 15 Ьб г. таксама зрабіла уплыу на гістарычнае развіццё храсціянства У гэтам рэгіёне.
Нашль, дакумента культазых устааэў яачэ мала вавучаныя да-следчжамі I архівістамі, выкліэчэнне складаюць толькі метрнчная кнігі. Гэтаму ёсць шмат прлшн. Працаваць з гзтамі дакументамі вельмі схладана. Для вавучзння асабліва старажатных тэкстау па-ху^блл яаасультацчі лінгвістау, філолагау. 2сць тэкста, якія цякка чяталцца. Існуэць дакументц.на старажагнай польскай мове, латпні, стазаллтнал рускхй мове з ваноснаімі цітламі.
Акраля таго, архівістам таксама трзба будзе сур’ёзна праца-’ ваць над гэтямі фондамі. Ллалуецца празесці удасканаленне навуко-за-даведачнага апарату, у некаторйх вападках - удакла.дніць назвы фондаут^рільнікау, храналагічныя .рамхі фондаў. ііатрабуецца да-датковае вавучэнне шэрагу дакументау, асабліва больш стараяатных, з мзтай удаклацнення Іх датавання I, такім чынам, аутэнтычнасці. Ёсць меркаванне, што некаторая дакумента, датаваныя ХУ-Ш ст., з’яулялцца болып познімі опІсамГ з арагіналау. Але усё гэта яшчэ патрабуе навуковага абгрунтавання.Намячаацца таксама. мерапраемствд па ііалдпдэннл фіздчнага стану архіундх спраў. Некаторая дакумента ўжо падвяргаліся рэстаУрацыІ, але ёсць I такія, ыто яшчэ маюць патрэбу У г&тым. Усё пералічанае таксама ускладняе працу даслецчы-кау з фопдамі. Там не менш, нельга не адзначыць, лто. Інтарэс да гэтых дакументау у апопні час значна узрастае.
ЦЭНТРАЛЬНЫ ДЗЯЖАУНЫ ГІСТАРЫЧНЫ APXIJ БШРУСІ, ЯК КРШІІЦА ПА КАНФаОІЙНАЙ ГІСТОРЫІ.
_____________________________________________Пауловіч С.І.
Старонка наліа завецца Беларусь. Есцьпаміж нас праваслауныя, ёсць I каталікі, але народ у нас адзін, бо у вас усіх адна гаворка, адны звычаі, адны песні, адна воп-ратка, адзін лад жыцця.
М. Багдановіч.
На працяг дзесяцігоддз^на БеларусІ дзяркауная палітыка на-кіроувалася на зніпічэнне царквей, касцёлау, манастыроў, на рас-правы з духавенствам. Разбуранныя храмы адчасці з’явіліся прытул-кам да архівау, супрацоўнікі якіх сбераглі I будынкі I дакументы. У Цэнтральным дзяржаўным гістарычным архіве захоўваецца 756 фон-дау 143000 спраў па гісторыі розных канфесій. ^. гэтых адзінак захавання звяртаюцца даследчыкі па гісторыі БеларусТ, філасофіі, культуры. СупрацоунІкІ Інстыіута "Белдзяркрэстаурацыя" збіраюць матэрыял па рэстаўрацыйнай працы для захавання помнікау дойлід-ства БеларусІ. У апошнія гады у архіу, усё часцей, прыходзяць працаваць святары.
Большая частка даследчыкау звярталася да гісторыі канкрэтных царквей, манастыроў, касцёлаў, сінагог. СупрацоўнІкІ навуковых устаноў працуюць па агульнай тэматыцы. Напрыклад, "Роля хрысціян-скай царквы у грамадскім жыцці БеларусІ", "Ваталіцкая царква на БеларусІ XIX ст.", "Каталіцкія будоўлі ХІУ-ХІХ ст.ст.".
Аналіз станоучых I адмоўных адказау на запытанні даследчыкау I грамадзянаў дае магчымасць выявіць недахопы Інфармацыйнай дзей-насці архіва. Найбольш распаусюдаанымі прычынамі адмоуных адказау з’яуляюцца: адсутнасць I непаўната фондаў, недасканаласць навуко-ва-даведчага апарата.
ПошукІ архівістаў, якія недестатковы на сучасны момант, даз-валягіь папоўніць фонды архТва. У гэтым годзе гістарычны архіу набыў мікрафільм так званай "ЛІтоускай метрыкі", метрычныя кнігі
ХіІГТт7""”ІПл^^^ кансісторыі." КаштоунасцІ рэлігіпнах
устаноў, падчас шматлікіх войнау, эвакуацый, рэвалюцый, нацыяналі-запый, прапы навуковых экспедыцый,вывозіліся з тэрыторыі Белару-сі на усход, альбо захад, гінулі. Таму архівіеты патрэбны рабіць пошукііна тэрыторыі Іншых дзяржаў. Лепшыя умовы да працы стварае добра падрыхтованы навукова-даследчы апарат. На жаль, толькі^у апошнія гады пачалася удакладняльная праца над воаісамі спрау канфесійных фондаў.
Зроблена картатэка метрычных кніг. У архіуных фондах мясцовых органаў дзяржаўна/ улада 1 кіравання, духоўных хансісторый, бла-гачынных, цэрквау, касцёлаў, манастыроў, у фамільных фондах звяр-тае на сябе увагу значнае колькасць дакументаў, я Ія сведчаць пра даволі складаную канфесійную сітуацыю, што складалася на БеларусІ. Шматлікія матэрыялы пра пераход з аднаго веравызнання у другое, йакументы аб зачыненні касцёлаў., уніяцкіх цэрквау, "о возвраіценІІ У благочестію", аб узаемаадносінах дзяржавы I пануючай рэлігіі у рымска-каталіпкай царквою, праследаванне сектантаў, аб будаўніцт-ве храмаў, Іх архітэктурнае апісанне, аб дабрачыннай дзейнасці царквы, аб адкрыцці царкоўна-прыхадскіх школ, .пухоуных вучылішч, аб выданні кніг, часопісаў - усе гэтыя крыніцы безумоуна пашыра-юць кола ведаў па гісторыі рйзных канфесій на тэрыторыі БеларусІ. Метрычныя кнігі I выпіскі з Іх з’яуляюцца крыніцай генеалагічнай ІнфармацыІ аб нараджэнні I хрышчэнні, смерці, шлюбу, разводзе. Акрамя таго уяуляіоць цікавасць копІІ надмагільных надпісау, тэк-сты панегерыкаў, паданняу. Па заданню Геаграфічнага таварыства РасІІ, настаяцелі праваслаўных цэркваў праводзілі этнаграфічнае апісанне беларускіх прыходаў у якім меліся матэрыялы па нацыяналь-най культуры I побыце беларусаў.
He толькі геральдыка, але I сфрагіетыка, палеаграфія маюць добры матэрыял для вывучэння розных канфесійных устаноў. Істотным задаткам да дакументаў з’яуляюцца кнігі, часопісы, газэты. Аб тым, якую цікавасць уяуляюць фонды рэлігійных устаноу можна прасаОыць на прыкладзе дакументау па мястэчку Халопінічыі
Сярод дакументау архіва знаходзіцца план зямлІ,агульных выга-нау I пашы, што былі прадастаўлены паверачнай камісіяй у агульнае карыстанне сялянам I Іншым жыхарам м. Халопенічы за 1899 г.
На плане пазначана: валасное праўленне, царкоўны пляц, базар-ны пляц, могілкі, а таксама урочышчы, назвы якіх маюць вялікую цікавасць для вывучэння беларускай тапанімікі. Напр. КсендзатскЙ'
кут".
Вялікую каштоунасць уяўляюць дакументы, што тычацца гісторыі халопенічскіх хрысціянскіх храмау: праваслаўнага, уніяцкага I каталіцкага.
Япчэ у 1853 г. было прынята рашэнне пачаць пабудову у Халопе-нічах праваслаунай царквы, замест старога храма. Напачатку яна му-сіла быць драулянай. Па прычыне таго, што царква мусіла быць па-будавана за кошт уладальнікау мястэчка, справа зацягнулася. Ула-дальнік Хлапенічау тайны саветнік ЦІтоу спасылаўся he неўрадді-васць I беднасць сялян, а потым прапанаваў узвесці мураваную царкву, выкарастаушы сцены былога вучылІшчнага будынку, магчыма, рэшткі былога Дамініканскага манастыра. J 1857 г. у правы улас-ніка уступіў другі пан - тытулярны саветнік Дамінік Аляксандр Лапа. Eh таксама доўга адОягваў справу пабудовы, спасылшочыся на неўрадлівыя гады, але у 1858 г. даў падпіску, згадзіўшыся пачаць будоўлю храма з выкарыстаннем старых мураваных сцен. (ф.295,воп. І,спр.1270)
У архіве захоўваецца невялікі сшытак пад агульна“ назвай -"Летапіс царквы мяст. Халопенічы" за 1867-1900 гг. Штогод у гэ-тым дзенніку царквы святарамі занатоўваліся звесткі самага роз-нага характару. Напачатф запісы былі больш поўныя, часам - не-калькі радкоў за год. Гэта, безумоўна, цікавы дакумент народнага жыцця.у м. Халопенічах.
КНІГІ ОНЛАЙН
