Наш радавод
Кн.4 (Частка 1)
Памер: 238с.
Гародня 1992
ПІсьмовыя крыніцы не данеслі да нас звестак пра раннія пом-нікі духоўнай культуры беларускага Панямоння. Аднак надзеіінж доказаві знавмства мясцовага насальніцтва з кнігамі ў лвтапіс-ныя часн сталі выяўланыя архволагамі ў Ваўкавыску I ІІавагруд-ку ілеталічныя засцежкі, якія фіксавалі Іх у зачынбным выглядзв. І'явкуачы па знаходкам засцелак, больш за ўсё кніг сюды паступа— ла ў сярэдзіне I другой палове ХП ст. Гэта звязана з будаўніцт-вам храмаў, для багаслухэння ў якіх патрабаваліся кнігі .
У хуткім часе пасля ўзвядзення ў ГароднІ Барысаглебскай царквы /ХЛ ст./ I заснаваняя Зо&лалкам каля Навагародка Лаўш-шаўскага манастыра /Ж ст./ там былі створаны невялікія біблхя-тэкі. Пачатак фарміраваняю Іх фондаў паклалі рукапісныя перга-ментныя ~нігі, сабраныя праваслаўным духавенствам. Хутчэй за ўсё гэта былі пераклады багаслужэбннх кніг, прывезеных на Русь з ВІзантыІ, з грэчаекай на царкоўнаславянскую мову.
ПаколькІ кніг не хапала, манахі займаліся перапіскай тых, што атрымлівалі на нейкі час з Іншых храмаў ці ад прыватных асоб. Так з"яв!лася ў пачатку ХІУ ст. знакамітае Лаўрышаўскае евангелле - каштоўны домнік пісьменнасці I жывапісу. Напісаны царкоўнаславянскай мовай на пергаменде, ён змяшчае кананічны тэкст чатырох евангельскіх кніг Новага запавету, што ўзыхо-дзядь да старазытнарускай традыцыі, дастасаванай да царкоўнай слуабы, а таксама запісы I камвнтарыі Ш-М ст. на старабе-ларускай I польскай мовах". Мноства на-мастацку выкананых ІнІ-
—---------------------------J.5?_____________________________________
цыялаў I 18 мініяцюр упрыго:;;вавдь кнігу. У асобных мініяця-рах мастацтвазнаўцы заўвачаадь водгукі грэка-эліяістычнага мастацтва, зусім відавочна таксаіла выкарыстанне элементаў гатычыага стылю. Лпіяцэры сведчаць, што ў пачатку ХІУ ст. у :швапІсу БеларусІ пачаў намячацца пэўны адаход ад візантый-скіх схем I канонаў, у мастакоў з"явІлася цікавасць да йорм заходлоеўрапейскага настацтва^.
Названпя бібліятэкі - сашя старадаўнія на грсдзенскай зга.пі, дны аддосяада да ліку ранніх бІблІятэк'БеларусІ. Аднак гзта звлчаАна Ігнаруезда ў навуковаі; лІт?рат^ы. Энцнклапедая літаратуры I шстадтва БеларусІ канстатуе, што бібліятэка ў гроднв іскавала з Ш ст.4 Спецьодіст па гісторыі бібліятэч-нал сппава на БеларусІ Х.І.Пакала мае paw, калі датуе яе' пачатак XX стагоддзе:.:, сгасылаючйся на яазіранні А.л.Грыцке-
■’ н^с^е якіа толькі прыхадская царква мала патрэбу па ггетаол глеры ў васылі багаслуяэбных кнігах0. КалІ хаконт даты
■,1^,1'і‘нл бхо..1ятэк! ў Гродне няма адзінства, то кні-газб^р ...г і^лд^скага ічанастыра каогул не згадваезда ў ліку стара...Егтя5.-.аых па БеларусІ. XL:: тым, стварэнне ў пачатку ХІУ Сі. евангел..я для гэтага манастыра з"яўляеода ўскосным дока-зж збіракня ў Ы кніг. Рукапісы ЛУ-Ш ст., як заўзахае В.х.сллатаў, часцей за ўсё ствараліся ў'шнастшш, дзе гэлі-ся бібліятэкі .
^онды старадаўніх бібліятэк Панямоняя фарЛпаваліся ста-годдзямі. Крыніцаіі Lx папаўяеяня былі ўклада, ахвяраванні духоўных I свецкіх асоб, перапіска кніг. і.іагчыіла, частка ш-настырскіх даходаў Ішла на яабыэдё кніг. 3 цятам часу фаші-раваліся Іх рукапісныя аддзелы - архівы. Захоўваннэ дакукен-таў, звязанях з дзеіінасцю манастыра, I асабліва тых, што па-Цзярд:алІ яго маёмасныя правы, удзялялася вялікая ўвага. Па меры накаплення рукапісаў Іх сашнуроўвалі ў звязкі ў хранала-гічным парадку ці ў адпаведнасці з абпектагл /прадглетаіУ, яко-га яны датычылі. 3 наіібольш каштоўных габілі копІІ
Спецыяльна прызначанжі падрыхтаватЯ манахамі’стваралі-ся реестры ікуілентаў, каб лёгка было шукаць неабхоп^ A каб часта не варушыць ветхія паперы, складалі Lx вопісы з болып m M9Ha поўнай перадачад зместу рукапісаў. У рукапіс-ным аддзеле Навуковай бібліятэкі ВТльнзскага дзярдуніверсі-
158
тэта захаваўся "КароткІ выклад саных арпгіналышх дакудентаў Гродзенскага Калахаяскага кляштара..., што знаходзяша ў яго архіве", зроблены ў 1760 г.7, I складзенае ў 1790 г. "Лпісап-не лакуілентаў .ун^у Лаўрышаўскага кляжгара, а таксагла Іішш папав, ... якія сабраны I па-парадку вшжадзонй ў адноіі кні-зе .
Бзякуючы клспатам барысаглебскіх, ці калат-анскіх, а такса-ш лаўрышаўскіх іланахаў захаваліся каштсўнейтя кршііцы для вывучэння шэрагу пытаяяяў эканамічнаіі, палітйчнаіі, сацняльнаа гісторыі, культуры Гродзенічыны, БеларусІ: каралеўскія іь.пві-леі, граілаты вышэБшага духавенства, завяшчаіші, гаспадарчыя дакументы, оудовыя справы. Саш стара-.штна дакуілепт калалан-скага архіва датуе зда пракладна 1460 г. Гэта • лувдуіііавй запіс іланастыру, зроблены грсдзонскБл мешчанінам ІвашкаЧ СяргоявІ-чшл на *олзвард Чажд-удь, "пісанн на ілалых картках па-руску"? Частка гэтага архіва I сёння захоуваезда ў ДЦ'А РБ у г.Іродла. £н уключае коілплекс дакументаў за 1480-1834 гг.
Нацыянальныя I гістарычная ўаовы развіадя беларускіх зямель абумовілі асаблівасці кніачых рондаў старааітных ыанастырскіх бібліятэк. Перавод Барысаглебскага I Лаўрашўскага манастыроў на унію прывёў да змены складу Іх кнігазбораў. Гэта тэндэнцыя характэрна для ўсёіі БеларусІ. ЫанахІ-базылІяяе працягнулі камплектаванне кнЬшага фонду, але надалі w нсвае рэлігііі-нае I Ідэалагічяае гучанне. На працягу больш двух стагоддзяў яны ствадалі ўласнае кніннае багазде, калекцкяніруючы khLw.o прадукццю розннх краін, у тым ліку I далёкіх. Царкоўнаславян-^кую літаратуру змянілз. л&цХна“,польска«я# Лзрз.в2і?сі сшоыняіі сведчькь, на думку М.І.Сл^хоўакага, пра набыэдё бібліятэкаіі "чыста уніяцкага складу" •
У сваёй дзеіінасці каталіцкае I уніяцкае духавенства кірава-лася рашэннямі Трыдэнцкага сабору аб упарадкаванні манастыр-ckLx бібліятэк, без якіх барацьба супраць Тлнэвучэнняў" Рэ-йагмацыі была нэматліва. Таілу адннм з вазне*ішых патрабаван-мў манастырскага ўстава было стварэнне бібліятэк з кіііг, "неабходных для заняткаў манахаў, для Іх духоўнага ўдаскаяа-лення I выратавання вернікаў". Наставдель павінен быў клапа-
I пашнрзнне бібліятэкі, чытаць уголас ІгІ ў час трапез I сходаў. Чытанне кнігсало
ціода пра папаўненне "душавыратавальныя" к
159
абавязкам манахаў. Карыстацца фондам бібліятэкі мог толькі член данага манастыра, вынасіць кнігі за яго гледы забараняла-ся, забаранялася таксама выдаваць кяігі пабочным асобам .
Выяўленыя намі спісы бібліятэчных кніг двух панёгланскіх манастыроў паказваіоць, што большая частка Іх калекцыі /больш за 90// сфарміравалася тада, калі манастыры знаходзіліся ў унІІ. Паводле архіўных даных, кніяны фонд Барысаглебсісага ма-настыра ў 1760 г. налічваў 125 назваў, у 1877 г. - больш 500 назваў, усяго s 1029 тамоў, прычым выданні сярэдзіны I другой паловы XIX ст. - адзІнкавыя^З. У Інвентары Лаўршаўскага гла-настыра, складзеным у 1829 г., зарэгістравана 451 назва /594 кнігі/^S аднак, ён не дае звестак пра месцы I даты выданняў.
Як аднесліся мясцовыя базыліяне да khLihhx багаццяў сваіх праваслаўных папярэднікаў? КрынІцы,на даль, не давдь адказ на гэта пытанне. У гістарычнай літаратуры распаўсэдхана дутлка, што каталіцкае духавенства граміла.бібліятэкі праваслаўных манастыроў, спальвала нежаданыя кнігі; што далучэнне апошніх да базыліянскага ордэка таксама прыводзіла да спусташэння біб-ліятэк I пагібелі пмат якіх каштоўных выданняў. ГІстсрыІ вядо-мы падобныя факт ы, як, напрыклад, публічнае спаль’ванне ІезуІ-тамі ў 1581 г. забаронендх каталіцкай царквою кніг, сабраных з кніжных лавак I бібліятэк; грэбаванне праваслаўншлі цар-коўнаславянскімі рукапісамі супрасльскЬлІ базыліянамі.
Аднак, дзеля аб"ектыўнасцІ не трэба забывавда I пра адза-ротнага роду факты. Буйнейшай бібліятэкай на тэрыторыі Белару-сі ў феадальнуа эпоху была бібліятэка Полацкай Іезуіцкай ака-дэмІІ. У пачатку XIX ст. яна налічвала каля 40 тнс. таілоўІэ. Кніга заіімала вялікае месца ў дзеіінасці базыліянскага ордэна. £н стварыў пры сваіх манастырах бібліятэкі, у тоё час як пры-хадскія уніяцкія цэрквы Іх не мелі16. Буіінеііішя з Lx былі ў СупраслІ, яна захоўвала шмат прадукцыі сваёй друкарні; ВІльнІ I Быровіцах. У сваёй дзейнасці ў гэтшл напра-жу уніяцлая цар-ква кіравалася спецыяльным уставам дая бібліятэк, распрацава-ным І.Пацеем.
Монна думаць, што гродзенскія базыліяне нейкі час клапат-ліва захоўвалі праваслаўныя рукапісы I старадрукі, тшл больш, што янн спачатку выкарыстоўваліся ў богаслужзбнай практвды
160
уніяцкай царквы ў сувязі з адсутнасто ўласных слузэбнікаў. Лёс гэтых кнігшых рэліквііі, аднолькава каштоўных для права-слаўных I ддя уніятаў, пакуль што невядомы. У дайшоўціых да нас Інвентарах Барысаглебскага манастыра не ўпамінаюцца кні-гі раней ХУІ ст.
Безумоўна, многія кнігі з гродзенскіх бібліятэк загінулі у міяканфесійнай барацьбе, у час войнаў I пакараў. АдыгралІ сваю ро^о I адсутнасць адпаведных умоў для захоўвання, неда-гляд з боку адказных за гэта асоб. 3 незноснш жалем канста-таваў у 1760 г. адзін са складальнікаў вопіеу рукапісаў Кала-аанскага іланазтыра, што поруч з арыгінальнымі дакументалі, "праз вякі да гэтага часу дайшоўшымі I захаванымі, нямала ёсць згубленых, знішчаных, мышамі' I пацукамі згрызеньк, з-за недагляду ілолямі папсаваных . Далей гэты манастырскі архі-варыус перасцярагае тых, каму давядзеода працаваць з дакумен-таыі, каб не пісалі на Іх старонках I глосаў не рабілі.
Пачьшаючы з 1620-х гадоў Ідзе рэгулярнае папаўненне калахан-скай бібліятэкі прадукцыяй друкарань Вялікага княства ЛІтоў-скага I замеанымі зыданнямі. 3 кояным дзесяцігодцзем Іх коль-касць павялічваецца. Найболыійія паступленні былі ў 60-80-ыя гады ХУШ ст. Паводле вопісу 1877 г., у бібліятэцы было 2 кні-гі ХУІ ст. I 23 кнігі, выдадзеяыя ў ХУП ст.18 Аснову кніянага фонду складалі заходнееўрапейскія выданні ХУШ ст., а таксама віленскія выдачяі ХУШ-пачатку XIX ст. Сярод кніг ХУП-ХУШ ст. перавааае прадукцая тыпаграфій Польшчы /Варшава, Кракаў, Люб-лін I Інш./, ІталІІ /Рш, Венецыя, Падуя I Інш./, ГерманІІ /Нюрнберг, Міонхен, Гамбург, Лейпцыг I Інш./, а таксама Фран-эді, ЧэхІІ, АўстрыІ, БельгІІ, НІдэрландаў I Іыіых краін. Та-кая шырокая геаграфія выданняў - сведчанне шырокіх культур-нж сувязей гродзеяскіх базыліян /ва ўмовах адсутнасці цэн-тралізаванага заоеспячэння бібліятэк літаратурай/.
Найбольш прадстаўнічая частка калекцыі складаецца з кніг, надрукаваных у Польшчы I ІталІІ, прычым кнігі, выдадзеныя ў 50-70-ыя гады ХУІП ст. /Іх бсльш пяцідзесяці/ у Рыме, ВенвцыІ, Аўгусце, Ферары, НеапалІ,перавашвдь сярод замеяных ваданняў гэтага перыяду.
КНІГІ ОНЛАЙН
