Наш радавод
Кн.4 (Частка 1)
Памер: 238с.
Гародня 1992
Дзве трэціх бібліятэчных кніг - на латыні - мовэ заходне-
_________________________ІбІ_________________________________ еўрапейскай навукі, культузл, асветы. Даркоўная унія зваряула тварам да лацінская іловы як да гаста, па якому Ішло далучэнне да кулыурішх I Ідэалагічных наштоўнасцеа Захаду. СлуззлцелІ культа на Гродзеншчыне праяўлялі вялікуа цікавасць да лацін-скай кнігі ХУЛ-ХУШ ст.
Руская кніга прадстаўлена ў бібліятэцы гродзенскіх базылі-ян вадашйші казда ХУш - першак паловы XIX сз. Яяы колькасна саступаяь заходнееўрапейскііл выдані-ал. Сярод Lx пераважна кнігі свецкага характару, вучэбная літаратура, практачныя па-рауы па розяыы відам гаспадарчай дзе-насці. АсаблІвасцІ палі-тачнага развіцдя беларускіх зяяель да канда ХУІІІ ст. абумовілі ауеутнасчь рускіх кніг, вадрукаваных да падзелаў Рэчы ПаспалІ-
/сто.ліва Інтарэс праяўлялі базыліяне да украінскай кнігі; у біеліятэцы ёсць прадукцыя пачаеўскад, льзоўскіх, крэмянец-ка„, уладзізярскал друкарань. Газяя з кнігамі заме.-дяых краін I сусэддіх пародаў у бібліятэцы меяіся выдаяні беларускіх ты-riaipapLi з ЗІльні, Гродна.Нясвіяа, Холацка, Супрасля.
ж'алі мы гаворым, што уніядкая дарнва з"яўлялася адны?.' з тых месц, дзе адоызаўся сінтэз задодня^ I усхсдняіі ^льтур, то базыліянскія бісліятэі:1 з"яўляада наглядншл прыкладал’ гэ-іяга сінтэзу, а ў вшіадху з Халб^ац з яўным ухілам у бок за-ходнвеўрапв.іскаіі культуры. Інтэлвктуальны вопыт чалавецтва назапашвауся на паліцах гэтых бібліятэк.
У базыліянскіх кнігазборах панёманскіх ыанастыроў былі кнігі па саг.дш розным галінаіл ведаў. У лаўры^аўскай біблія-тэцы нават былі зыдзелены раздзелы: "Святое пісаннз, установы дарквы, талкаванні", "Саборы, святыя айды, кананічнае права I тэалогія", "Даркоўная I грамадзянск<я гісторяя 1 геаграйія", "Творы манахаў", "КазаннІ", Мрацы па матэматыцы, фізіцы, фі-лассфІІ", "Прамовы, паэтычныя творы, граматычныя працы, слоў-пікі , Юрыдычныя, палітычныя, гледыцыяскія I перцядычныя пва-Цы , Катэхізісы , Кыдія святых I кнігі для набэіхэнства"^,
Побач з твораілі рэлігіанага зместу, што пераважалі ў лаў-рышаўскай I калаяанскай бібліятэках, было шмат свецкай літа-ратуры, твораў антычных аўтараў;Вергілія, Авідзія, Дыцэрона I Іншых, падручнікаў, запісак вандроўнікаў, трактатаў прж-ладаога значэння, былі юрыдычныя помнікі /напрыклад, Статут
, -_„-^.- .162 —• -------■— - —————•
Вялікага княства ЛІтоускага/. Гэта акалічнасць гаворыць на карысць таго, што падчас духавенства з акадэмічнай адукацыяй Імкнулася даць прнхадаанам зерні свецкай культуры; з"яўляевда сведчаннем адукаванасці тагачаснага грамадства.
. Ацэнка базыліянскіх бібліятэк БеларусІ як рэакцыйных асімі-лятарскіх устаноў патрабуе перагляду ў бок прызнання за ІмІ станоўчай ролі ў захаванні, распаўсюдаанні I перадачы наступ-ным пакаленням заходнееўрапейскіх культурных, навуковых,Ідэа-
лагічяых каштоўнасцей.
У XIX ст. ронды базыліянскіх бібліятэк падвяргаліся піль-
наму кантролю з боку царскіх улад на прадмет наяўнасці ў Іх толькі дазволеных кніг. У 1627 г. настаяцелям базяліянскіх манастыроў ВІленскаХ I Брэсцкаа енархіл /куды ўваходзілі I гродзвчскія/ з Санкт-іібцяпцурі'а было прадпісаяа аказаць бла~ гопйпстоіінаб прлём, прплл’шоь м надле;каіцее повкяовбнне" асобе,
лрызначанал для слбдства ў сувязі з распаўс-од&аннбм надрукава—
нал у пачаеўскал тнпагра
.,11 кніасі на славянскаа ілове
заклю-
чаі-жел в озсэ песнк, про
двнйя грекороссіыскому ясповеданню
20
Са скасазачкеі.і унІІ I ліквідадыяк базыліянскіх манастыроў былі расаарміраванй I Іх кнігазборы. Адоы з Іх перададзены ў лав^аль'шя установы ЬеларусІ, Іншыя папалі ў ВІльню, трэція апынуліся ў Пецярбургу. Сляды старааытных бібліятэк Гродзен-
ійчнны даследчыкі знаходзяць таксама ў У>, Разені, КІеве, Бе-^ ластску, Львове, Заршаве I многіх Ілшнх гарадах GUI, I замежда. ЫІ'грапалІт І.Сямашка, адзін з Ініцыятараў I арганізатараў зні-шчэння унІІ, піша у сваім данясанні ЛІтоўскай уніяцкай кансіс— тоші ў 1837 г., што лічыдь астаўленне уніяікіх блукэбнікаў шкодным I прапануе забраць Іх з цэркваў I манастыроў. 30 мая 1852 г. СІнод аддаў загад аб знішчэнні ўсіх уніяцкіх багаслу-аэбнкк кніг^. Многія з Lx былі спалены.
У рукапіоным адазбла Навуковаіі бібліятэкі ВІльнюскага дзяр жаўчага універсітэта /РА НБ ВІУ/ намі выяўлена шэраг спісаў кніг манастырскіх бібліятэк БеларусІ, прывезвных у 70-ыя га-ды XIX ст. у ВІльню.- Сярод Іх кнігі Каложскага манастыра, прызначаныя адпаведна указу ЛІтоўскай духоўнай кансісторыі 17 лістапада 1876 г. для паступлення ў ВІленскую публічнуа бібліятзку^. МанастырскІ архіў, як ужо адзначалася, част- , кова захоўваеода ў ЦІГА РБ у г.Гродна. Лёс Лаўрышаўскай біб-
163
ЛІЯТЭКІ нж пакуль невядомы. Адрзстаўраванае ў 1677 г. Лаў-рышаўскае евангелле знаходзіцца ў бібліятэцы Імя Чартарый-скіх у Кракаве^4.
ЗАУВАГІ:
I. Зверуго Я.Г. Верхнее Понеманье в IX-XUI вв. Мн.,І989. 0.192.
2. Энцыклапедая літаратуры I мастадтва БеларусІ. Т.З. 0.206.
3. ГІсторыя беларускага мастацтва. Т.І. Ян.,І987. 0.234.
4. Энцыклапедыя літаратуры I мастацтва БеларусІ. Т.І. 0.446.
5. Покало М.М. Мсторня бйбллотечного дела в БСОР. Мн.,1986. С.8-9.
6. ГІсторыя беларускага мастацтва. Т.І. 0.229.
7. РА НБ ВДУ. F 4 - A 2301.
8. Там жа. F 4 - A 2105.
9. Там ка. F 4 - A 2301, л.2.
10. ЦЕГА РБ у г.Гродна. Ф. 128, воп. I.
II. Слуховскнй М.Б. Кз мсторші кнкшіой культуры Росснн. Ставо-русская кнлга в мевдународных культурных связях. :>і. ,1961. 0.56.
12. Покало М.РІ. Указ. сач. 0.16.
13. РА НБ ВІУ. F 4 - A 2301, л.9-10 зв.; F 3 - 155, л.2-18 зв.
14. Там жа. F 4 - А23І4, л.30-41.
15. Беларуская савецкая энцыклапедыя. Т.2. 0.325.
16. Ошісанне доктаентов архнва западнорусскнх ундатсклх мнтро-поллтов. Т.2. СПб., 1907. 0.856.
17. РА НЬ ВДУ. F 4 - A 2301, л.ІІ.
18. Там жа. F 3 - 155.
19. Там ка. F 4 - A 2314, л.30-41.
20. Опдсанле документов архдва западнорусскдх уннатскых мнтро-полнтов. Т.2. С.783-784.
21. Шоцік В. Вяртанне рэдкай кнігі //Гродненская правда. 1991. 9 октябр".
22. Заплскн йоснфа, мктрополнта Лнтовского. Т.З. СПб.,1883. С.ЗІ8, 1094.
23. РА НБ ВДУ. F 3 - 155, Л.2.
24. Энцыклапедыя літаратуры I мастацтва ЬеларусІ. Т.З. 0.206.
164--------------------------------------------- M3 МСТОРЙМ БМБШТЕК
ГРОДНЕНСШ МОНАСТЫРЕЙ
Ковкель Л.М.
Мздавна в монастырскмх стенах сосредотачйвалясь сокровнца человеческой мыслй, энання. В давнме времена там перепйсывалнсь княгм. С появленкем печатного станка в монастырях собнралн печатные кнйгй. одновременно сохраняя ннтереснейшне й редкне рукопнсные документы.
За малым нсключенйем, почтй пря каждом монастыре нмелась боль-шая нлн меньшая бйблмотека. архйв, школа, а яногда я музей, фнзй-ческнй кабннет. Кнмхные собраняя составлялм не только теологнческйе трактаты, но й кнйгй по математйке, мвдйцйнй, поэзйй ндр.
Однмм йз крупнейшйх в Гродно ХУП-ХУШ вв. было кннжное собранне йезуятов. Стеченйем обстоятельств в 1642 году к гродненскмм незунтам йз Вйльна попаля кнйгй йз знаменмтой бйблнотекй "последнего Ягелло-на" - Сйгвзмунда Августа.^ Онй состазяля основу кнйжного собранмя, co временем значйтельно пополнмвшегося. В бйблнотеке Гродненской мезунтской коллегйй былм кнйгй не только богословского содержання, но й труды передовых ученых Запада, трактаты по меднцмне й др.
После кассацмй ордена пезунтов (1773 г.) вместе co школой часть поезуйтской бйблнотехй перешла к гродненскйм домйнмканам. По данным разлнчных йсточнйков, в начале XIX в. доммнйканская бйбляотека насчнтывала около 10.000 томов^ йлй 15.000 томов 1 теологйческмх н светскнх кнйг ХУІ-ХУП вв. й рукопмсей.
Собранле домннйкан было создано стараннямн ксендзов Антонйя Коженевского, Знгмунта Хнлярня Пясковского, которнй передал монас-тыпю 600 томов, а также ксендза Доммнйка Сйвйцкого.$ В частное кннжное собранне ксендза Домйнйкя Снвнцкого вошлй кнйгй мз бяблно-текм "последнего Ягеллона", а в 1762 году он передал все свой кнйгм гродненскнм домйНйканамЛ
В 1825 году школа отцов домнннкан была преобразована в гнмна-зйю прн домкнйканском монастыре, а в 1834 году - в Гродненскўю муж-скую гймназнв. Благодаря передаче домнннканской бнблнотекй. гймнэзйя стала обладательннцей большого собраная кннг.?
Бйблнотека гнмназнн стала пополняться русскнмй кнмгамй. В это же время старые ценные кнйгй й документы "уходмлй" йэ собрання. оставшегося от домйнякан. В 1852 году граф Евстафнй Тышкевнч полу-чйл возможность осмотреть бнблнотеяу Гродненской гймнэзйй й о?о-
----__------------ „ _____
брать мз нее для основываемого мм Вмленского
музея древностей то. прочего, в Вмленскмй
что прямо не относмтся к преподаванмю". Средм музей было передано:
22 сочмненмя ХУП ц ХУШ веков (мстормчесхого содерханмя).
- разлмчные польскме хурналы м газеты ( конца
й лмтературного
ХУШ - начала XIX вв. - мз шкафа с неразобранным м неопмсанным матермалом 405 печатных
м рукопмсных номеров (относяцмхся к нстормм польского законода-тельства м польской мстормм вообце),
одмн переплетенный том (39 панегмрмков м другмх мелкмх сочмненмй относяцмхся к польской мс'орнм м 150 отдельных сочмненмй і. ЛТіс/ сгарые документы м бумагм, прмнадлехавшме доммнмканскому монас-тырю (не разобранные).
Н дахе после такнх"побсров ” Е.Орловскмй. учм-ель этой гммна-
з м м, п м ш е т:
-0В0Л!>Н0 ценное достоянме фундаментальной бііблмотекм ’родненской гнмназмм составляют ее стармнные кнмгм м солманты доставшнеся ей в наследство. вместе co зданмем. or монахов-доммнм-канов. Многме мз этмх кнмг теперь составляют редкость". По данным на I3S5 год бмблмотека 6.535 томов кнмг. 0 S "Бмблмографмм Лольской
чаем пометкм. что многне редкме м янтересные в бмблмотеке Гродненской гммназнм.
бмблмографмчесхую
гммназмя насчмтнвалa
К.Эстрайхера в с ? р е -стародрукм хранмлмсь
которого был
После немецкой оккупацмніво время Первой ммровой войны Іунмкаль ное собранме доммнмканскнх кнмг прмшлось спасать. вытаскмвая ценные документы м печатные мзданмя в буквальном смысле мз лавок грЬднен-СКМХ торговцев. где мх мспользовалн в качестве упаковочного мате-рнала. Начмная с мЮня 1920 года. эгмм благородннм делом занммалась
'Я ’Пе*" НаД памя™!!^'н мскусства м хультуры под руковод-ством Юзефа Нодковского. Во время занятмя Гродненцмны бол^евм-камм собранная Коммсгмей бмблмотека была расгацена. Удалось спастн лмшь редкме мзданмя, эвакумрованные во Влоцлавек 12 апхн.ЛТ УЦеЛеТХ Л0*^"^ была передана в Государственный архмв в .родно. Основная хе часть спасенной по-доммнмканской бмб-
КНІГІ ОНЛАЙН
