Наш радавод
Кн.4 (Частка 2)
Памер: 238с.
Гародня 1992
Церковнообцественная деятельность братств продолжала нграть суцественную роль в жйзнй православля, в особенностн
296
в областя духовного просвеценмя м духовной наукн, в теченяе всего ХУПго й ХУШго столётйй.
Мменно трудамй деятелей церковного просвеценмя Кневского Богоявленского братства в 20х годах ХУП в. былн заложены основы для блестяшего научного й кулыурного расцвета Кнева в первой половнне этого столетйя.
Судьбы братств в дальнейшем сложйлйсь поразному. Некоторые йэ нйх, такме как Львовское, лзнемоглй в йзнурмтельной неравной борьбе с уннатамн, на чьей стороне бьтла вся полнота государственной поддержкй, я вынуждены былм сдаться. Другне дождалнсь временя, когда Кмевская мнтрополйя была прннята "под смофор" Московского патряархата, необходамость в церковнообдественных мерах зацнты православня отпала.
Церковный строй Московской Русн был вполне способен включать в себя такой элемент соборностй, как братское двйженне. Кшневское братство, напрямер, до конца ХУПго века сохранлло все свой права й влнянйе в областм церковных дел. Однако, в ХУШ столетйй церковная сйтуацня в Россйй резко нзменйлась. Вознйкшая в царствованне Петра I Сйнондальная снстема церковного управленпя была глубоко чужда духу соборностй й стремнлась лнквйДйровать все его проявленмя. Даже те братства, которые выжйлй в условчях релмгйозной нетерпймостн, господствовавшей в Речя Посполйтой, былл закрыты распоряженнямй русскчх властей в эпоху Екатеряны П.
Братское двйженне в Русской Православной Церквн возродалось в конце XIX в., й в первые десятйлетйя ХХХго столетня пережнвало лернод расцвета. Однако, после І9І7г. вместе co всемч йнымй формамй некоммунйстнческой обтественной актйвностй оно было поставлено советской властыо вне закона. В нашн днй двчженйя православных церковных братств в Россйй, на Украмне й Белоруссйй возрождается.
ПРНМЕЧАНЙЯ:
I. Карташев А.В. Очеркн по чсторйй Руаской Церквн. т.І,Парнж,1959,с.547.
297
2. Члн Мессы нлй Божественная Лнтургня рнмского обряда по рнмскому мнссалу папы Павла II. Рйм,і979,с.і9.
3. Муретов Д. Древнееврейскме молмтвы под кменем апостола Петра. Сергяев Посад, 1905,с.30.
4. Тышкевнч С., свяценннк. Церковь Богочеловека. Рнм., І958,с.272.
5. Беломорскнй А. Православне я папство. НыоЙорк,І955, С.І5.
6. Тронцкнй В. Очеркл нз нстормн догмата о Церквн.Сергкев Посад,1913,0.394395.
7. Тышкевйч С..свяценннк. Едлнство Церквн н Внзантня.Рмм, 1951,0.3435.
8. Афанасьев Н.,протонерей. Служеняе мнрян в Церквн.Парнж,І955,с.5051.
9. Карташев А.В. Указ.соч.,с.64
10. Папков А.''Братства. Спб., 1900,с.II.
II. Там же, с.2527.
12. Афанаснй (Мартос), архнеплскоп. Беларусь в мсторяческой государственной н церковной жнзнй.Мянск,1990,с.184.
______________________2Ш____________________________
АНТаТНШІТАШЗМ У ВЯЛІКІМ КНЯСТВЕ JHTQVCKIM
І.В.БаброускІ А.А.ЯноускІ
Адной з малапаследаваных праблем гісторыі царквы ў Вялікім княстве ЛІтоўскІм з’яўляецца пытанке аб ерэтычным руху пругой паловы ХУІпершай паловы ХУП ст., асабліва аб яго рапыкальным напрамху антытрынітарызме (на БеларусІ ён вядомы як арыянства I сацыніянства). Яго прадстаўнікі адмаўлялі галоўны пагмат хрысціянства адзінства ў трох выявах Бога.
У з’яўленні антытшнітарызму трэба ўгледжваць як унутраныя, так I знешнія абставіны I прьгчыны. Ужо толькі асаблівае геапалітычнае становішча БеларусІ паміж Расіяй I краінамі Еўропы абумовіла пранікненне на яе тэрыторыю ерэтычных погляпаў з гэтых пвух рэгіэнаў.
Звернемся па лзейнасці рускіх вальналумцаў на БеларусІ. Найбольш вядомы з Іх Феадосій Касы аўтар "новага вучэння". & вымушаны быў уцячы з РасІІ, калі царкоуны сабор 1554 г. асудзіў яго на зняволенне ў адныы з манастыроу. Дзейнасць I жыццё Ф.Касога на БеларусІ слаба абгрунтаваны звесткамі крыніц. ТолькІ некаторыя падзеныя можна знайсці ў "Посланяя многословном..." ЗІновІя Аценскага, у творы кальвініскага гісторыка А.Венгерскага " ^^^elna /i;s/vticim cAtooty ‘Ыі"і " a таксама ў лігтах А.Курбскага часоў яго жыцця на ВалынІ.
Няма адзінаіа меркавання на вынікі дзейнасці феадасіян. Некаторыя даследчыкі лічаць, абапіраючыся на сведчанне Аценскага I ўніята Сялявы^, а таксама на зварот у 1561 г. кансцанцінопальскага патрыярха да караля СІгІзмунда П Аўгуста аб пакаранні ерэтыкоў у княстве, што пропаведзь Ф.Касога мела поспех сярод насельнІцтваЛ Існуе I процілвглая думка, але яе прьг&мліваюцца толькі некаторыя навукоўцы.^
На развіццё арыянізму ў княстве ўпзейнічалі I захопнія плыні рэлігійнага вольнадумства перш за ўсё гусізм, кальвінізм, ІтальянскІ антятрвнітарызм I нямецкі анабаптызм. Пра
299
нікненню гэтых плыняў саязейнічалі культурныя, палІтычныя7~”~ эканамічныя сувязі Вялікага княства Лтоўскага з краінамі Еўропы. Шмат малапых людзей з БеларусІ езцзіла вучыцца ў Захолнюю Еўропу I наапварот.
Асаблівую ролю ў распаўсюпжванні антьттрынітарызму ў ВялІкім княстве Лтоўскім алыграў кальвінізм (першая абшчнна была заснавана Шкалаем Рапзівілам Чорным у 1553 г. у ВІльнІ), таму што ён у хуткім часе перастаў запавольваць яробныя I сярэпнія слаі гарапскога насельніцтва, якія былі расчараваны непасляпоўнасцю яго сацыяльнай праграш. Гаражане марна разлічвалі на тое, што з прыняццем катьвінізму Іх становішча палепшыцца. Акрамя таго у кальвінісцкіх аб’яянаннях разгарнулася барацьба паміж прапавелнікамі I арыстакратычнай часткай вернікаў за кіруючую ролю. Гзта абумовіла рапыкалізацыю погляпаў ч=сткІ пасляпоўнінаў кальвінізму.
Першым, хто абвясціў аб новым руху, быу Пётр з Гоненпэа, які у 1556 г. аі’Крш’а заявіў аб сваіх антыгрынітарысцкіх павыхогах I пачау а" :у:ую пропавепзь. Апнак канчатковы разрыу памія гэтымі пвумп накірункамі апбнўся у 1565 г. Пётркоўскім сінопзе^
У 60пачатку 70х гг. ХУІ ст. антытрынітарны рух пайшоў на узпым. Асноўны ўпор у палемічнай пзейнасці I лактрыне яго ІттэелагІ рабілі на сацыяльныя пытанні тнпу: ці мае права ”сапраўпны хрысціянін" эксплутаваць працу сялян, валоцаць маянткамі, зямлёй, прымаць улзел у вайне? Па гэтых пытаннях у пачатку 70х гг. у антытшнітарызме апбылося разязяленне на пва крылы: правае (галоўныя пранстаўнікі Сымон Бупны, Якуб Палеа лог) I левае (яго прапстаўлялі Марцін Чэховіц, Пётр . Гоненпза
Яскравым прыклапам практычнай пзейнасці антытрынітарыяў з’явілася спроба стварыць у 1569 г. "горая сонца" на зямлі. Зразумела, што гэтыя патугі бнлі парэмнымГ. Абшчына антытрынітарыяў Існавала пап патранатам Яна Сененскага, кашталяна Жаркавецкага. Уся маемасць членаў абшчыны, сацыяльны склап якой быў вельмі стракаты, была абвешчана агульнай, а правы I абавязкі лля ўсіх апнольхавымі. Усе апнолькава лобрасумленна павінны былі працаваць на карысць абшчыны. Абшчына праіснавала толькі па пачатку 1572 г. Непаўгавечнасць Існавання была абуМоўлСНЯ ЯК СКЛ&Л8.М, Т8К I ПОГЛЯПАМІ ЯЭ ЧЛбНяў.
________________________ж_____._____________—
Болып таго, можна гаварыць аб крызісе I самой лактрыны антытрынітарызму. & аллюстраваўся ў разгарнуушайся лыскусІІ паміж левымі I правымі плынямі ў алносінах па грамадскіх I пзяржаўных Інстытутау. У некаторай ступені крызіс быў пераалолены прыняццем дактрыны Фауста Соцына, якая ўяўляла сабой кампрамісны палыхол. Значны ўплыў на змену погляпаў антытрынітарыяў аказала I блізкае Іх вназмства э вопытам мараускіх ана— баптыстаў. Іх абшчыны, яшчэ нялауна злаваушыяся антытрынітарыям узсрам увасаблення рапыкальна—врэтычных Ілэалаў, у 60 70я гг. ХУІ ст. зусіы апыйшлі ап накірункаў ранняга хрысціанства.
Гэтыя абставікы узпымалі перап антытрынітарыямі ВкЛ склаланую лылему выбара палейшага шляха развіцця: ці сектанская замкнёнасць як умова ажыццяулепня праграмных патрабаванняў, ці перааполенне пактрынальнай абмежаванасці шляхам кампраміса з шляхбцкімі прыхільнікамі Іх руху.
Гэтую запачу ўзяуся вырашыць Фауст Оцын. Ён у 1581 г. напісаў працу ”3 нагопы кніг Палеалога аб свецкай улалэе , у якой зрабіў спробу змякчыць сацыяльны ралыкалізм левых, з’ялнаць поглялы левых I правых. У левых ёк узяў Ілэю алжўлення прыватнай маёмаеці I валолання багаццем, праблему бепных I багэтых. Саступленнем правым быў лазвол прымаць упзел у абарончай вайне. У палейшым СРцын павёу барацьбу з Марцінам ЧэховІцам, жапаючы ўзначаліць увесь польскалітоўскі антытрынітарны рух. Гэтага ён памогся ў 1598 г. 3 пачатку ХУП ст. сацыянізм стаў афіцыйнай рэлігіяй антытрынітарыяў Польшчы I ВкЛ.
Сацыянізм гэта позні антытрынітарызм. Акцэнт у гэтым вучэнні пераносіўся з сферы сацыяльнай у сферу рэлігійнафіласофскую. ., т
Першыя пва лзесяціголлзі ХУП ст. назірауся росквіт сацыянізму у княстве I Рэчьт Паспалітай у цэлым. Але потым яго становішча пагаршылася ў выніку рацучага наступлення контррэфармацыі. Яшчэ ў 1612 г., каб неяк супрацьстаяць контррэфармацыі, сацдаіяне паспрабавалі аб’япнаода з кальвіністамі на з’езлзе ў г. Чэрвіцэ. 3 гэтага нічога не атрымалася. У 1617 г. пан нацІскам Іезуітаў сацыніяне былі выгнаны з Новагоралка. 3 Kanna 30х пачатку 40х гг. езуіта ал палемікі сталі перахопзіць ла прамых дзеянняў супраць сацыніян. У 1638 г. быу выне
301
сены верпыкт сейма аб закрыцці ў Ракаве акапэмІІ, прукарні I царквы. АнтытрынІтарыІ перайшлі ў КІселІн (на ВалынІ) у апзін з маэнткаў шляхтіча Ррыя Чапліча Іх алналумца. МІж тым ужо ў 1644 г. кароль пралпісаў Чаплічу закрьгць арыянскую школу I выгнаць антытрынітарыяу з сваіх улапанняу. У 1647 г. сеймавы сул вырашыў закрыць паўсюпна ўсе арыянскія пжолы I прукарні. У 1648 г. сацыніяне былі вывелзены зпап апекі Варшаўскай канфелэрацыі 1573 г., бо было абвешчана, што яны выключаюцца з ліку лысілэнтаў.
Заключным актам у палаўленні антытрынітарнага руху было рашэнне сейму 1658 г. аб выгнанні ўсіх арыян з Рэчы ПаспалІтай на працягу трох гапоў (у 1659 г. гэты тэрмін быу скарочаны па пвух гапоў). Большая частка арыян не пажапала пакінуць
ралзіму I перайшла ў каталіцтва. Тым не менып многія антытрынітарыі вымушаны былі з’ехаць.
Можна сцвярлжаць, што антытрынітарызм у ВкЛ быу палрыхтаваны I выгапаваны на мясцовай глебе. Ён атрымаў канчатковае
афармленне ў сярэпзіне 60х гг. ХУІ ст. у выніку сінтэзу анты каталіцкага I антыправаслаўнага ерэтычных рухаў. Значную ролю ў яго станаўленні меў уплыў еурапейскай I рускай ралыкальных гумак. Да сярэлзіны 70х гг. ХУІ ст. назіраўся росквіт антытрынітарызму ў княстве. У гэты час на перш план ставіліся сацыяльныя праблемы. Алначасова стаў нарастаць крызіс зза спрэчак паміж левымі I правым крыламі, які быў часткова вырашаны у канцы 70х гг. ХУІ ст. шляхам прыняцця кампраміснай пактрыны Фауста Соцына. Антытрынітарызм у ВкЛ пацярпеу паражэнне, папершае, зза поспехаў контррэфаржцыі, якая мела значны ўплыу на феапалаў, панругое, наропныя масы былі ў хуткім часе расчараваны тым, што кіраўнікі антытрынітарыяў не змаглі пабулаеаць абяцанага "царства боскага на зямлі", патрэцяе, з канца ХУІ ст. праваслаўная царква ў ВкЛ практычна перастала палтрымліваць антытрынітарыяў I ўсю сваю моц кінула на барацьбў з
КНІГІ ОНЛАЙН
