Наш радавод
Кн.4 (Частка 2)
Памер: 238с.
Гародня 1992
5
wlasnych poddanych.flumaozyloby to wydany w ^aT^62^sakaTTdpra^ bozehstw katollcklch w dworza owanckim,gdzie mieszkE la ksi?zna Anna wraz z synem Januszem i obiema corkaml,Katarzyn4 i Halszka.a nawet przebywania w Owancie ksi?zy."Jesliby ktory ... katolik przyjechal i ksi?dza z sob^ majac nabozenstwo tu odprawowac choiai,nie dopuszczac tego 1 zgoia zabronic,aby tu ksl?za papiescy nie postawali" .
Jednoznacznie wyrazli to Synod w roku l637,kiedy ogiosii.ze "jako rodzice z dziatek,tak panowie z poddanych swoich b^dq Eusieli cddac llozbp Bogu na onym S^dzie Ostatecznym".
Uchwaia Synodu moze bye traktowana jako inspiraeja do zwiCkszenia opiekl nad ospalymi wspolwyznawcaral,ale 1 stanowic swiadectwo odr?bnosci wyznanlovej ewangelickiego pana i poddanych.Nie wiadomo przeciez,jak to. ostatnio, bvto. czestcuJak cz^sto si^gano po srodki przyousu.W Jakin stopniu wydawane zarz^dzenia byty wykonywane.Znamienny w tym wzgl?dzie jest inoydent,do ktortgo doszio w roku 1620 w Birzach.Kianowicie,miejsco?;y starosta.Miodzianows з 1, zagodni?ty przez jednego z ministrow ewangelickich,Bieniasza Budnego,o przestrzeganie zarz^dzenia Krzysztofa Radziwiila odpowiedziai,,;ze z stxony nabozenstwa w zadn^ rzecz si§ nie wdaje ... bo ... nie pilnuje wiary,jeno 18
lobrej Hilary" . W l634,gdy wierni przynalezni do zboru w Rosieniach zwrocili ;ie do Synodu Jednoty prosz^c o przysianie na wakuja.ee niejsee kaznodziel, na johe tr.ie j Zachariasza Krosnowieokiego, jako "j^zykiem litewskin siowo Boze pozyteoznie przepowiadajqcego",wskazywali,ze z owego "przepowiadania j^zykiem : j :z.1e 1 czeladka nasza,ktora jui zwykia byla za takowycn kaznodziejdw do ■, ?■..• ego naboienstwa naszego przyzwyczajac /si?/,teraz ... do adwersarsklch lor’^c zwykia ohodzic" ''.‘‘akiego stanu byla owa czeladka,nie wladono.Oczywiste ieit przeciez,ze w sprawach wyznania miala pein^ swobod?.W roku 1651 Hlebo«•iczewski rewizor door nowomieJskich opatrzyl ustawe Krzysztofa Radziwiila . : ,,ze jej nie aprobuje,"bo wiara dar Bozy”.Owszem,"B? 3wangeiicy,ktoryn foze opa.T.l?tania,niecb zdrowi chodz^ do swego kosciola,a PP Mieszozanie .at .’•’.icy z icnami swyai i dziecmi Bis ch wolno zazywaja s»ej profesji".! pod
... ;’ t "bo to nie w r?kaoh lufzkich,ale Boskich zostawac Ba,uez przymu.i 20 • szanf.a" •
■^"ЗЖпісеттпу’Ть^^ przymusu de^onstrowali takze 1 duchcznx.
г roku 1617 superintendent zawilejski Balcer Krosniewicz zach^cai Krzysztofs Radziwiiia do dzialania."Nie wadziloby Milosciwy Ksiqz? do rzeozy dobrych i grozb4 przywodzic"21.» 1620 kaznodzieja birzanski Pawei Pa pionski.ktory.jak chcial Bieniasz Budny ,mial wskazyvac jawnych 1 ukrytych wyznawcow innych religil,odnov.il nd ecyIowa nie. "Hie obiecosai bye instygatorem powiadajac.ze nie pozwala mu tego vocatio 3ego"22.Dodac trzeba.ze a roku 1620 Pawel Papionski zostai supsrintendentem zmudzkia.a w I625,wlasnie po Baltazarze Krosniewiozu,zawilajskin.
Kozna przy^c.ie obok aprzeoiwu wobec przymusu aazyly wzgl^dy gospodarcze.Obawd przed ucieczk^ poddanych.Chec pozyskania ncwych.zwtaszcza ludzi wytaa.lifikowanyoh.Interesu^ca w tym wzgl^dzie moze bye deklaraeja Bogustawa Radziwilia.gdy w roku 1650 zakladal pray 7/?growie na Podlasiu "now^ przysads".Obiecywal wowczas cudzoziemcom,bez wzglQdu na narodewose oraz «yananie.byie chrzescljanskie,kupcom,rzemieslnikom,"wszelkim ludzion uczonym", wolnosc nabozenstwa i sumienia,a nadto,"od postronnych ludzi wszelk^ ochron? 23 1 ObrOUQ"• •
Bye moze,raczej wydswano rozporz^dzenia nlz troszczono slq o ich przestrzeganie.Byioby to zreszta oczywlste w spoieczeristwla,ktore wolaho pasywny sprzeciw niz aktywne tworzenie.Stawlaio wyzej jedno^c szlacheck^ niz odr^bnosci wyznanlowe.
"Stan swiecki przy obowi^zkach przodkow swoich stoj%c,na wolnosc nasz^ dot^d nie nast?powal,ale ta persecutia od same go duchowienstwa przecbko nati concitowana" zauwazy Krzysztof Radziwiii w miesiQc po tym,Jak po lo^ach ■ . . , 24
sporow zgodzii si^ na przekazanie katolikom swi^tyni w Kiejdanacn
Uezono's^ u jednych nauczycieli i w jednych szkoiach.W 1613 roku Sync’ Jednoty nakazywai nie zatrudniac nauczycieli arian i katolikow.Pcwtorzyl to w 1614.V 1621 zaz^dai usuniecia nauczycieli i: . ch wyznan.odebrania synow "ze szkol ad«ersarskich? a corek z klasztorow.Hakazywal to,co swladcz o efekeie postanowien,w latach 1624,1628,1633,1644,kiedy opornym grozono
suspendowaniea po dwukrotnym upomn^eniu,w 1647 i 1650.
Jspolnie radzono i walozono.Wspolnie bawiono sip i smuooro.Przyznawano, ie roznica wyznan aoi° stanowlc przeszkoJ?,czy chocby przeciwskazanie dla zawierania malzeristw.byly przeciez zaaierane,Jesli tylko praeuawiai za tyn prestiz.pieni^Jz albo uczuoie,Synod pi eciws tawiai sir; Jedynie caiSenstyoia oorek ministrow z ludzr.i innych wyznori.W roku 163S postano'.vil.ze jesli ktory z nich zgodzi si? na podobny zwi$zeic,tym samym zostanie suspendowany.
S czasach Wiadyslawa IV /1632 1646/ wszystko to znienilo si? o tyle.ze ludzie retnych wyznan nodal przechodz^o do pcrzalku dziennego pad roznicaci vyznanlowyai w stozunkaca osobistych,uwz tlpdniali je :i dzialalnosci publicznej.W roku 1636 z przyczyn wyznaniowych rozeszla si? z niczyz keelsJa,ktdra rozpooz?la prac? nad korektua, Trzeciego Statutu 7ieikxego Kri?stwa Litswskiego.7 1640 ci sad kooisarzs,ktorzy w czasie wesela Katarzyny Radr.iwillow i Jerzego Karola Hlebowicza potrafili porozumiec si? przy stole weselnypi.nie zdolali tego uczynio przy stole obrad.
* * X
Nie wiadomOjCzy i Jakis konsekweneje dla kultury litewskiej mogly dec decyzje wprowadzaJaco przymus wyznaniowy.Rie przesqdzaiy J?zyka nabozenstw. Pojonizacja kulturalna szlachty przy rownoezesnyra zachowywaniu j?zyka 11tewskiego przez poddanych jedynie pozornie prowadzila do dylenatutalbo koscioi przystosowywac do wsi,to jest,z4dac od duchowianstwa znajotaosoi jej J?zyka,albo polonizowac wies.Zdecydowane opowiedzenie si?tco wi?cej,konsekwentne post?pcyanie po jednej z drog.nie bylo nozllwe.Przesqdzala to oboj?tnusc panstwa litewskiego.a p^zniej litewskopolskiego.woboo Jozyka szko* 1 nabozenstw,ograniozona przez Rzyni swoboda dzialania kosoiola katoliokiego, przede wszystkim spclonizowanie kulturalne ludzi,ktdrzy podejxowa11 decyzje ckreslajaco sposoby dzialania,NietnoStiosc tworzenia wbrew nurtowi przenian, Jakie zachodzily w spoleozenstwie szlacheckim.alternatywnej wobec kultury polskoj?zycznej kultury litewskoj?zycznej.Oeszem,to,co czynlono.byio aiaimum maj^cyro zaspakajac potrzeby wyznonlowe tydh,ktorzy pozostawali 1 miel
8
uozostac pozs tr<,gism uprz.y.vilejowanytn.To zas przesadzalo i osob? adresata wydawnictw w j?zyku litbwskim,i czas ioh wydania,i ich character oraz liozb?.
Pojawily si?,kiedy zaistniaia wzaozona potrzeba oddzialania na ludnosc poddan^.Nauczenia jej zasad nowej Mary albo unocnienia w dawnej.Byiy adresowane do pasterzy,nie do owczarni.Maiy sluayc pomoc^ w ich praoy.Pierwsz^ kslazka w j?zyku litewskim byi wydany w Krolewou katechizra luterahski.Pierwsza ksiazk^.ktora ukazaia si? w '.Vilnie kateohizm katolioki. 0 tym,jnk owe wydawnictwa litenskcj^zyozcs byiy oenione przez duchowienstwo.przynajaniej ewangelinkie.swiadozy sporz^dzone w roku 1Ы7 przez Synod zestawienie ksiazek, ktore znajdowac si? winny w bibliotekach ministrow.Bylo ich pi?c.';>'szystkie •:i j?zyku polskimtBiblia Brzaska,Mowy Testament ,"/ykiad katechizrau kosoioia chrzesaijabskiego Pawla Gilowskiego oraz PostyllesGrzegorza z tarnowca i Krzysztofa Krainskiego.Zreszt^ i w tym co rcbiono,istotnq przeszkod^ bylo, it zaden z koncioiow nie miai dostatecznej liczny duchownyoh znaj?,cych jpzyk litewski.A w wypadku kosoioia re'.»angeliokiego,zdaje si?,liczba duchownyoh malaia bardziej niz liczba swi^tyn.y roku 1620 Synod zwracal si? do wspoiwyznawoow w Koronie,"zeby sobie nie uzurpowali prawa i mooy w wysyianiu ministrow ... do zborow w .VXL b?d^oyoh".’y 1634 ewangelioy zebrani w Rosieniach skarzyll si?,ze w ioh zborze,® stolioy 2nudzl,oo naleiy szczegolnie podkreElio,t3znodziei nie ma juz od roku .?/ 1637 Synod stwierdzii.ze ministrowie nie mog4 obsluzyc istniejaoych zborow i pozwolil wojewodzie wiler.a;’»V»v>S»*№T>«»M»»rtWW ^~^~ .^. ^.^»_—..j,. ^ __ _ . ^. 7|. _ гт>г .^ .^j
obowi^zkow pebnionych w samym miescie.winien 2 razy w tyronniu jezdzic do pobliskich Berzan ’dla cwlczenia w sbowie Bozya ... pospolstwa".Podobne postanowienie podjai w odniesieniu do zboru w Kowym Hiescie.Tu rowniez miabo bye 2 duchownych znajaoych j^zyk litewski.a jeden z nich,minister albo katechista.miai co tydziea jechac do Bojnarowa "i litewskie mbozeastwo z pospolstwem odprawowac* .
Dodac trzeba,ze w Kiejdanach nabozenstwa odprawiane byiy w 3 jezykach. Najpierw w litewskim,nastcpnie angielakim przemiennie r.aaywanym szkockln, wreszcie w polskin,»” roku 1638 zebrani na sesji zborowej uznali,ze jest to niekorzystne dla wiernycn posiugujacych si? jezykiem polskim i postsnewill, ’эЬу ... po litewskim. na polskie /nabozenstwo/ bylo dzwonione,po ktorym. dopiero angielskie odprawowac si? bedzie" ’.
Wykazywana troska podkreslaba przeciez jedynie ^yznaiiiowyjswrdcony w stron? poddanych,ri? zas narodowy,adresowShy do wspotobywatell,charakter >ego,co !ksi^s^ czyr.r^^ zysztof Radziwibb,ktory dostrzegab odr^bnosc narodu. ruskiego,jego kultury i wiary/pr^ykiadem zamiar kiztabcenis w Siucku mbodzie zy ruskiej i prawosbawnej/,w odniesieniu do ziem Litwy i szlachty Litwy problemu j?xyka nie zauwazai.Dosc wspomniec,ze w roku 1628,w regestrze,ktdre syn,Janusz,winien zabrac w podroz po Europie,nie лугаіепіаЬ zadnej li^ewskoj?zycznej.Owszem,oyiy uttfory Jana Kochauowskiego,dzieje Polski Jana Ekugosza i У/incentego Kadiubka,Biblia polska,Postylla Grzegorza z Zarnoлса oraz Psalterz Maoieja Rybinskiego .
КНІГІ ОНЛАЙН
