Наш радавод
Кн.4 (Частка 2)
Памер: 238с.
Гародня 1992
czasy zabord* wtedy to kolejne silne giupy piz^y^^y^
,stronv oocosc rej.iz
Roc
rodowitych ziem nad Wisl^ i >"art4 pozwoliia w aslu: Folak katolik.
ze hasid to rozwini^te przez рйоіісузсук^ konf
•ha yo wo^ci,
pierwszej wojnie swiatowej,
a wis^c yo odzyskaniu
iaio wydzwi<
propagandas i sluzyko okreslony
ideo:
Zadonie® jdgo stalo a ich poza glowny nurt
yobcowanie inno’
eredw, zey
.rodowego. Bylo tez. OC"
icm
lerancyjnym dooy ^agiellon^.kir j
■ych odbicie znajduyemy
"’aksowo bez stos'
rczaa' д»»^»^»»»»^^^^.___________
Polska "przytuliskiem heretykcw" . Propaganda XXwieczna nie chciala zauwazac silnego patriotycznego nurtu w polskim protestantyzmie doby zabordw i okresu midday pierwszQ a drugq wc.jna swiatowq, ale ta kwestia wykracza poza zakres naszych rozwazas ?
Losy Reformacji w drugiej cz^sci Rzeczypospolitej na ziemiach Litwy i Biaiorusi byly inne. To wiasnie ta® przetrwala ona czasy przesladowan i nietolerancji, jakie przypadky na druga poiow^ xvii £ „i^cej nj.z pierwsz^ XVIII stulecia choc plynjia dalej bardzo w^skim ale silnym strumieniem. Wynikaio to ze specyfiki^wyznaniowej Wielkiego Ksi^stwa, na co zwrbcilismy uwage w zasygnalizowanym na poczqtku tego wyst^pienia referacie przed rokiem.°
Koricz^c inny tekst, na sesji poswi^conej chrystianizacji Litwy, Jaka zostala zorganizowana w І93бг. przez Instytut Historii Kosciola na Katdlickim Uniwersytecie Lubelskim, powiedzalem, ze ralezy pami^tac o specyfice protestantyzmu w кіеікіш Ksi^stwie: znalazl on dla stable miejsce w zyciu parstwa, uniosl trwale elementy do jego kultury, wyrazny byi tez jego wklad w dzielo pogi^bionej chrystianizacji, ktorej glowne osi^gniijcia na Litwie wlasciwej a zwiaszcza na Zoudzi przypadiy dopiero na stulecie XVII. Powstawaly tarn przeciez w dobieReformacji parafie kalwinskie na terenach wiasciwie dot^d nie schrystianizowanych. Dzieki temu "2mudzj dingo zwi^zana z reliktami politeizau, miala zyskac aiano "swi^tej krainy.". Kalwini zas, choc w opinii cz^ci spoleczeristwa z czasem mieli stac si^ kirns obcym, zaj^li .jednak trwale miejsce w barwnya pejzazu miasta nad v.ili^", a takze na ftilif.szczyznie, Nowogrddczyznie i w caiej zachodniej cz^sci Biaiorusi.' Odmiennosc wyznania nie przeszkadzala im tez na pozostawanie w tej samej zmudzkiej spolecznosci chpolskiej ludnych zborow na przyklad w Fopielu czy Radziwiliszkach. '^
Jednota EwangelickoRefornowa staia si^ tym Koscioleia protestanckim, ktory przetrwai burze dzicjowe od chwili zalbzenia swych zr^bow organizacyjnych za czasow ostatniego Jagiellona az po .rafy uistoryczna obecnego stulecia. Owszetr, poaobnq. merryk^ i 'przeszibsc hialy nicktore parafie ewangelickoaugsburskie, zwiaszcza ta w kilnie, jednak w sumis ich dzieje nie byly tak staoilne. Natcmiast socynianie, ktorzy zyskali w krdtkim czasie
licznyc'h zxvolennik6w zwlaszcza wsrdd szlachty na Nowogrodczyznie znikr^li oiicjalnie w ліеікіш Ksi^stwie szybciej niz w Koronie, bo juz okoio 1б2Ог., choc ich epigoni ' przenikn^li do srodowisk kalwinskich w nast^ynych dziesi^cioleciach a moze i zbzniej. Echa tego stanu rzeczy mozemy dostrzec w zrodlach par excellence historycznych, a takzo na kartach powiescu, na przyx— lad w "Dolinie Issy" Czeslawa Milosza.
0 ile w iolsce arianie stall зЦ dla potoninych kirns zupelnie obcym, ktli nie wrogami a etykietka cudzoziemszczyzny przylgn^"* lu do ludzi okreslanych mianem "kalwina" albo "lutra" /niekiedy
dotyczylo to wyobcowania kogos z wlasnego srodowiska 1 mialo znaczenie .rzenosni/ to na ziemiach Litwy 1 Bialorusi zachodniej sytuacja przedstawiala si^ nis tak wyraznie, co wynikalo z kliKatu tolerancyjnego, nieco odmienr.ego niz w Koronie.
Dla zilustrowania stosunku spolecznosci katolickiej z XX ^ stulecia na imuczi do protestanckiej przeszlosci odwoiamy si^
do ech zuwartych w wiarygodnym zrddle literackim, mianowicie w cytowanej przed chwil^ powiesci Miiosza. Miodziutki bohater znalazr w bibliotece dziadka wydan^ w 1583r. ksi^zkq Szymona Budnego pt.: 0 Urzijdzie miecza uzywajacyni. Od seniora rodziny dowiedziai si4, ze w XVII wieku musiala nalezac do protoplasty rodu, Hieronima Surkonta, kalwina "Tomasz wiedziai, ze kalwin oznacza kogos bardzo zlego, ze jest to nawet przezwisko. Ale ci bezboznicy, ktorzy nie chodzili do kosciola tylko do kirchy, nalezeli do odleglego swiata miast, kolei i caszyn." Dziadek dalej wyjasnii, iz kalwini zdradzili ojczyzn^ w czasie najazdu szwedakiego, lecz odyo*
wiedzialno.se za to spada na ich przywodc^, hetmana Janusza Radziwiila. Zupeinie tak samo, jak w "Fotopie" Henryka Sienkiewicza. Dopiero pozniej starzec powiedzial wnukowis Hieronim Sukront byi wlasciwie arianinem /"To jeszcze jedna odmiena misdzy tymi, co nie uznaj^ yapieza. I opowiedzia’l mu o socynianach czy inaczej arianach, ktorzy wymyslili nowq nauk^: ze nie wolno brae wyzedow, ani bye wojewoda, ani s^dzi^, ani zolnierzen, bo Chrystus tego zabronil. Takze ze nie wolno miec poddanych. Jednak kldcili si^ miedzy sob^, wielu z nich mowiio, ze iismo Swi^te wyraznie na to zezwala i ta ksi^zka jest, zdaje si^, o tym."/
_______________:........___■ .341 .
v. ліеікітл Ksi^stv/ie inn? ^roolemy nur jo :aiy o.nta"onis’Cvczne wyznania chrzescijanskic niz a KoronR, na pierwszym ylanic po^owiJv t”ci)h'= katclicyzau i угслозіаг ta, zrecztg zupelnia wbrew in^ncjom tworcdw unii brzeskiej z i596r., ktcrzy ria w/kazali №Tw.kluwosc 1 wobec spraw sobie wspoltzesnych, . ty® bardziej „■ etceunku do przyszlodci. ліе nie o co chodzi w naszym szkicu. iowie'7 rylko, ze na trwale zapubcii korzenie proreatantvz;.: taa, «dale wyznaczono mu role czynnika chrystianizacyjnecc na zicriacir Jeszcze pdganskich, a wigc na bmudzi. Tam scarczyle miejscadie. esan^eiikpwreformowanych i die katclikow, co nie oznacza zupelnej eielanki, maconej nicco przez tyoh drugich, w ;.larg umacniania зЦ nurtu z^anego Kor.trrefcrrsacjq, Reiumacja katcliclc; a Jaszu^.a . rz. .r і.шусп reakcj^ natolick^. came.tc nazwy, jakie j.rzeciez wymawne, mewi^ za siebie.'
Liczba ponad 700 zooew w Rzeczyposyolitej szacowana ■'est na zchyiez XVI wieku a nacewno na czasy, w ktorych odchod'zi?. ze swiata ostatni Jagiellor. (li72). Byb to Jut Jednak poezytek odwrotu z 9 dystryktow, jakie istniaiy poez^tkow w haiovolsce, w pierV'SZeJ iCiozic XVIII wieku pozostab Jeden, zbor.;.. zas zaledwie 7. i. лic^kopolsce czasy ..azew przyniocry z.JedneJ strony kurczenie ^ч timin szlaoheckich, z dregiej nowe Tale ewsngelickiej kolonicacji aieszczanskiej. Kupcdw i wykwalikowanych rzemieslnikow • enctnie widzieii w swych dobrach nawet duebowni, nie zwazs’d icri ri&i exycz?t prov;eniencj^#
342=
ski, zmudzki
podiaski
i /aiaiorusKi/.
ротіпаб jednak, ze owo powolne ale
is si^ .ievzrru W de
■ ro
.П
^ontiTeiOx^
Znacznie przyrastaly o vednot^, dobrze swi
o w parzp z ■.znacnianien ■Ц Reformac.il katolickiej :: : klasztory. Jesli idzie
sclach
:acyjnych
.e
u sen:
po upa< ^Liarla
.d
.ow, znik
14
oszlacheckie
,os
:iaiistv:o
sto;
innych roddw noznov.laaczyo;./ 1 talo w.rich az do czasv, kiedy 5 do xnteligen'
10
egiosci
JCZi
.kow synocow. by
jenne .ekena
ci
mych nazv.isk w сівдй
Za czasow saskich przetrwanie. Funkej^rowa. w Kiejdanach i Slucku. T
Jednota zahartowaia si^ walcZQC o jJ szkoly, zwlaszcza oba gimna
'ak
doezekaba sig * roinewierstwa.
.cznie lepszej
jaM oyia na
irzvwrccenia tolerancji v. і /сЬ kondyc^i nil zbory w kolebce■
terenie calego panstwa Kalopolska
Zaczeto leczyc rany z okresu
przesladowan a o kondyeji
wsponi
nianyoh szkol dob:
swiadezy fakt
ze v.’ czasa'
Karoaowe^ kierowabi lam Cios dla protestantyzmu
wil Ссаг.ог^ tryktow jOd
■woje dzieci rcwnieZ katolicy• :rzyni6sl 11 rozbior, ktory poz.
Kastaciia tez likwidacja c.
c i newosrodzkiego. kozostax
Iku
v;
,кік bylo ich 1
w
dzkim .6
nycr
siedziby super!:
zaniaaebskim, '*• bialoruskim 4, ■vet 3 miedscowobciach, w tym vr
.erdentow znajdowaly si^ v 1 :ku. Suchownych' ednotowano
nie liczatc grup wie Ibiiisku» Katcdxy i Wilnie, Kiejdanach,
caie
r.owe centrum
ie pozpstaлзху s ’ecnoty/ alto lob
'odki A’
Ko jdarov; ic
Lo davaych
ale
—~343——._________________
. leszxaucy zydzi. Ostatecznie do chvpli odzyskania r.ieoclegro. ci dorwaio tylko kilka wi^kszyeh osrodkdw w 1904 r. bylo ich
oraz '1 filialcw. tod wzgl^dem liczby ••••iernych przodowdy Biri? /4886/, ropiel /3477/, Radziwiliszki /1721/, Szwabiszki /497/ i oopiero na pi^tym aiejscu Wilno /365/. Sluck mial ich 1 dvie 74 Kojdanow tylko 14. Kiriska juz ,na tym wykazie nie dostrzepamv.
.;ie.r.iet jadnak prowadzono grace cuszpasterskie, vys*^ o, ^nt z roznymi inicjatywami. Kowa sytuacja polityczna po 1 wojnie swie
towej sprawila, ze grantee rozdzielily dawn^ zwdz i ..ildszczv гц. Gbie Jeanoty Licewska i Wilenska mialy za soba keiejne ddwiadczenia, osiabione represjami carskimi /nowe prawa, likv;id
КНІГІ ОНЛАЙН
