Назоўнікі на -ар (-яр) у беларускай мове
Выдавец: Навука і тэхніка
Памер: 64с.
Мінск 1970
46
НЕАСАБОВЫЯ НАЗОУНІКІ
Ва ўсходнеславянскіх мовах сустракаецца нязначная колькасць назоўнікаў з суфіксам apt (ярн), якія не належаць да катэгорыі асобы: беларускае вагар, цяжар (параўн. старажытнарускае тлжарь — земляроб) ⁵⁹; рускае пескарь, дымарь; украінскае тягар, піскар; старажытнарускае лыарь — мяшочак (параўн. беларускае луцце); конаварь — пасудзіна (параўн. беларускае конаўка) і інш.
У старажытнабеларускай мове неасабовыя назоўнікі з суфіксам apt прадстаўлены адзінкавымі прыкладамі. Усе яны, мабыць, утвораны ад іменных асноў і абазначаюць прадметы і паняцці паводле тых прыкмет, якія названы ва ўтвараючай аснове: а далей тою жь дорогою у болото ймшарйну (ПЮМ, XXII, 475); Діткамь оучнтнсм почннаючнм'ь б8кварь (звыкле рекшн) алфавйтарь (Сматрыцкі. Прадмова, 6); я тое кгвалтовное наеханье на сеножать н побранье сена возному поветовому Богушу Высоцкому оповедаль н стежарй обводнль а раны на тых'ь подданых'ь оказывал (АВК, XXII, 200); Кровь: Дбмь, стёлм, покрыте, dpaBapt (Бярында, 68); ыкВлар^ (БЛП, 2476); нко TMapt дымный з добровонныхь речей (Скар. ПП, 56); Брёмж: тя^жар'Ь (Бярында, 10); еслн бы могль тажара законнын зноснт (Бельск., 360); на др8гого тежар8 своего вьскладатн не можеть (Статут 1588, 323); rs^apt земный прючь <одкнн8вшн (Бяседы, 212); тл(е)жаров (Статут ПБ, 10; АЮЗР, I, 241); тм(е)жарг (Навука, 140; Варлаам, 300) і інш. У нашых матэрыялах сустрэлася толькі адна аддзеяслоўная форма ад косйтй: граблн н секнры н косарй н серпы (Скар. Царстваў, I, 266).
Можна меркаваць, што адзначаныя ўтварэнні падтрымліваліся формамі тыпу roeapt, tloжapt і радам запазычаных лексем на apt (яpt), што падпарадкаваліся беларускай суфіксацыі, напрыклад: бремл, тл8мок,ь н теж roeapt которй" в кораблн, албо на bos4> (Зізаній, 9); говары (Навука, 107); подь чась пожару (ЙЮМ, VIII, 78) і трннатцатого днж мсца adapt (Хранограф, 3786); зь брайцаром'ь серебранемь (АВК, XVII, 53); Ріпіда: ВахлА^, махало (Бярында, 306); тое все ЛёЙікон назвал
⁵⁹ II. й. С р е з н е в ск п й. Матерналы для словаря древнерусского языка, т. III. СПб, 1903, стр. 1102.
47
пословёнск8 Речённнкь, а полатнн'Ь ДікцышнаР (Бярында, Прадмова); терпетн жаларч темностей (Скар. Прамудрасці, 276); Макарыю Лытце, законнку, зекгармнстру, што зекгару доглядает'ь (НЮМ, VIII, 144); змовнлм дойлндов'ь... ймбарі> старый побнвать доромь (там жа, 151); за кавярг фунтовь s (ІІЮМ, I, 138); Кавгяру купнлн фунтов'ь пять н пол'ь, фунт'ь осм. по двадцать. Збанокь на кавкяр'ь далн осм. пять (НЮМ, VII, 93); за каламарь осм. s (там жа, 249); пнсарь рочный... повмне¹¹ всегда под час схажкн мітн с собою каламарь н папЬр8 (Статут ПБ, 26); пнсал теж калепдаР ведлВгь 6^8 небесного (Бельск., 1446); за направоване старых'ь шлей н за кантарй далн Ярмоле рымару всего зол. два (НЮМ, VIII, 139); Водоважда: капа^, Смбкь што вод8 вытжгает в гор8 н тежь ж8равель (Бярында, 15); жажды телеснын которын сн запалпют ■Ьденем'ь каппаров (Кн. раж., 1016); а в нашо' землн р8ско' нко теж н в полшн контйнаР, ын зоветсга це^наР, в котором камене' трн важнт (Бельск., 3266); кентйнаР то' то в собЬ мает рн л'Ьтр’ь вагою (там жа, 326); оть конару цукру (РІІБ, XXX, 397); махомет дліа поган н сарацн”, залецал мць которы' звал к8баР, абы его чтнлн, што был стары' 8 сарацнно” (Бельск., 341); МахіваР, кбльдра, альбо простйрало (Зізаній, 111); шапка мухояру турецкого (АВК, XVIII, 118); Шата Мухояру гвозднкового (АВК, XXII, 195); колдра Мухояру блакнтного (АВК, XXXVI, 58); св'Ьтйлннкь:... л'Ьх'ьтар'ь (Бярында, 144); сві>шннкь: л'Ьхтар'ь (там жа, 216); лйхтарй (Цяп., 6); лй^тарй золотын, пнт на правой а пйт на лЬвой стороне протнвко вырочннцы (Біблія, 416); есть лйхтарт> внсачій в дом8 (Бяседы, 69); Лйхтаров'ь купнлн у дорогу железных'ь два (НЮМ, VIII, 139); За направованне лятарнй шкляное ратушное далн Радку Шкляровнчу осм. десять (там жа, 56); плюнутн в ылтарй есть гр’Ьх'ь смертельны" (Навука, 65); за розбнране олтара далн помочннкомь на пнво осм. чотырн (НЮМ, VIII, 83—84); н казаль наб8довать олтаровя>, н каплнц'ь, н болвановь (Хранограф, 4556); деревдный кбвшь, tiozapt оугбрскн (Бярында, 115); рыскарй (Чэцця, 107); срёбрьннкь: По нЬкнх таллР (Бярында, 155); жнто куповалн чверт по таллр8 (Барк. лет., 156); жолнеромь зь подхоронкгвп татарской далн зь дншкрецый талярт> бнтый (НЮМ, VIII, 35); таляровь (АВК, XVIII, 258); тропаР
48
спЬва™ (Бельск., 326); славныхь одного коренд фйллровь (Будны, 4); послала л фйлйро* з мо₽м8р8 (Бельск., 299); філарг сей (Сматрыцкі. Каз., 4) і інш. Незразумелымі для нас з’яўляюцца формы пенары і выдары: а ремесннкн всн, которые будуть вь томь містЬ мьшкатн, н пенарн, тые мають войту н радцомь на сухн днн по полгрошу даватн (АЮЗР, I, 81); былн выведены палацы кга кн н c^hh з выдоРмй роскошнымн з двонком матернм, то ест на сподь камене а на верх8 з дерева лнванскон горы (Бельск., 1156).
He зусім выразнай для нас прадстаўляецца форма жйларз казанскага кітаба XVII ст.: зёмла небб на вбздусе стойнт’ моцйу божбйу без' жйларбв н подпор жадннх немаш (стар. 89) ⁶⁰.
Адыменныя неасабовыя назоўнікі на up з’яўляюцца пануючымі формамі і ў сучаснай беларускай мове, мабыць, пры поўнай адсутнасці аддзеяслоўных. Вось некаторыя з адыменных утварэнняў, у якіх выступае прыметнікавая або назоўнікавая аснова: буквар 'букварь (БРС, 134); saaap — рычаг (БРС, 141); Грозны вагар зямельных бунтоў пакаціўся па неабсяжных прасторах царскай Расіі (Колас. У глыбі Палесся); вішар — няскошаная трава, якая зазімавала на сенажац’і. Накасіў вішару на подсьціл (Янк. Мат., 162); гамар — верхняя ручка в продольной пнле. Атламаўся гамар у піле (Каспяровіч, 74); ганчар— вілкі, якімі ставяць у печ (вымаюць з печы) гаршкі, чыгуны. Вазьмі ганчар, дастань сь печы картоплі (Янк. Мат., 153); гушчар — чата (БРС, 220); Неўзабаве гушчар перад імі расступіўся (Сіўцоў’ 70), дымар дымарь (БРС, 257); Абкураныя карпусы цэхау вагонных майстэрняў чадзілі чорным дымам кароткіх сваіх дымароу (Самуйлёнак. Цагліна каземата) ⁶¹; кантар — фартух. Зав’нжёте кантара (БЛЗ, 141); канчар (канцы сукоў). Канчары паўк’йну, каб л’ёпш агбн’ гарёў (Сцяшковіч, 52); куфар — прыгожа зробленая і размаляваная скрыня (Янк. Мат., 125); клямйр— скоба, скрепа (БРС, 395); браць у клямары — змацоўваць дошкамі комін, калі яму пагражае разбурэнне (Янк. Сл„ 205); легар бервяно, на якім спускаюць ці ўсцягваюць дах
. Тэкст падаецца ў транслітэрацыі A. К. Антановіча.
¹,¹ Адзначаная форма ў «Граматыцы беларускаіі мовы» (т. I. стар. 101) памылкова адносіцца да абстрактных паняццяў.
4. Зак. 380.
49
гонтавы (там жа, 107); лемантар — буквар; ле]тар Воск рбстав у пэчэ, joro л’)ут’ у мйску, пблуча]ецца лё)тар (ЛП, 338); пігар і пікар — назва гульні, падобная да рускіх гарадкоў. Гулялі ў шгара. Гулялі ў пікара. (Янк. Сл„ 146); поджар, пыджар, пуджар — необрабатываемый песчаный участок (ЛП, 116); на кал’он’нйн йак пагнал’н— треба былб выплац’нц’ за пбм’ар (ХБД, 131); На грамніцы трэба, каб было хлеба палавіца, a пошару (кармоў) —траціна (Янк. Мат., 175); пухар одуванчнк. Ня дзмі на пухар— разліціцца. (Каспяровіч, 258); сядзеў спераду як фурман, а новабранец — ззаду на пухцяры з пахучым муражком (Бядуля, IV, 317); сохар —• прнспособленне для накладывання навоза (ЛП, 124), пачынаў крэйдай выводзіць на дошцы свае формулы, даводзячы то розныя выпадкі колькаснан перавозкі цяжарау, то карысць працы паравоза (Шынклер, 10) і інш.
Гэта група назоўнікаў дапаўняецца паасобнымі запазычаннямі на ар (яр). Некаторыя з запазычанняў, як і ўласнабеларускія ўтварэнні, захоўвалі або і зараз захоўваюць гістарычную пераемнасць: акуляры очкн (БРС, 83); базар — базар (БРС, 114); Вбдз’ар (рускае КОрЬ) — ад вбдз’ару пам’бр сынбк (Сцяшковіч, 39); вэнтар — рыбалоўная прылада (Сілкіна); гармідар кавардак (БРС, 202); грэйдар — греняер (БРС, 217); кашмар — кошмар (БРС, 386); каляндарь (БРС, 369); каламарь — чернпльннца (Грыгаровіч, 17; Шпілеўскі); ліхтар — фонарь (БРС, 422); лускар лопата. Прынясі лускар, капаць будзем (Каспяровіч, 180); цень радара на голай скале (Стрыгалёў, 66); цвінтар — погост (БРС, 1000); цукар — caxap (БРС, 1004); грбар —ушат (БРС, 1006); параўн. старажытнабеларускае запазычанне: Водонбсь' Вьдро, нлн кбновь, цёбер'ь (Бярында, 15); йівэ(3Qp —світар. Швэдар купілі (Янк. Мат., 160); чукмар (чйхмар) —вялікі молат з дзерава (Бяльк., 491); штандарсцяг, штандарт (БРС, 1028) і інш. У фармальных адносінах паасобныя запазычанні так наблізіліся да мадэлей на ар, напрыклад сучасная форма водар (з лацінскай odor), што ў некаторых канструкцыях цяжка вызначыць іх значэнне: Настоены водар лугавых красак (Сіўцоў, 151). z .
У заключэнне трэба адзначыць, што суфікс up's (ярк) пры ўтварэнні неасабовых назоўнікаў мае значна ніжэн
50
шую ступень прадуктыўнасці, чым для асабовых Што да дзеяслоўнай групы ўтварэнняў, то яна зусім не атрымала развіцця ні ў старажытнабеларускай, ні ў сучаснай беларускай мовах.
На падставе разгледжаных агульных і прыватных заканамернасцей старажытнага і сучаснага словаўтварэння беларускай мовы можна прыйсці да наступных вывадау:
Суфікс ар (яр) як словаўтваральны элемент асабовых I неасабовых назоўнікаў склаўся ў агульнаславянскі перыяд.
Суфікс ар (яр) з яўляецца жывым і прадуктыўным словаутваральным кампанентам у сучаснай беларускай мове. Яго прадуктыўнасць і гістарычная пераемнасць захоуваліся на працягу ўсяго развіцця беларускай мовы
Вышэншая ступень прадуктыўнасці суфікса ар (яр) у старажытнабеларускай і сучаснай мовах назіраецца пры адыменных асновах і нязначная пры аддзеяслоўных толькі для класа асабовых назоўнікаў. Выключэннем з яуляецца неасабовая форма косар'ь.
і сістэме адыменных і аддзеяслоўных асноў з суфіксацыяп на ар (яр) у мове беларускай народнасці і сучаснан беларускап мове выступае рад іншамоўных запазычанняу, якія падпарадкаваліся беларускай словаўтваральнап мадэлі. " ¹
У межах суфіксацыі на ар (яр) маюцца нязначныя адхіленні ад норм у сістэме паасобных форм. На месцы суфіксальных галосных а, я, якія з’яўляюцца нормамі для гістарычнага перыяду развіцця словаўтваральнай сістэмы беларускай мовы, знаходзім прыклады ўжывання эравых суфіксаў з менай гэтых галосных элементау. Назіранні паказваюць, што для пачатковага перыяду станаулення словаўтваральнай сістэмы мовы беларускай народнасці быў уласцівы элемент арт> як праяуленнр старажытнарускай традыцыі, а для пазнейшага перыяду мовы оеларускап народнасці і нацыянальнай мовы стаў оольш характэрны элемент з ётацыяй, гэта значыць ярі.
КНІГІ ОНЛАЙН
