Назоўнікі на -ар (-яр) у беларускай мове
Выдавец: Навука і тэхніка
Памер: 64с.
Мінск 1970
³² Граматыка беларускай мовы, т. I. Мінск, 1962, стар. 101.
³³ I. I. К р а м к о, А.’К. Ю р э в і ч, A. I. Я н о в і ч. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы, т. 11, стар. 216.
26
17); Убйло смол’ера (ХБД, 258); мерлушечннк— смушкар (РБС, 254); смяцяр — мусоршпк (БРС, 871); соломорез сячкар (Некр., Байк., 587); Дзераш перакідваўся ўсё з роспытамі, супастаўляючы работу грабароў і тачкароў (Шынклер, 171); параўн. поденіцнковь робнло зь тачкамй человековь пятнадцать (НЮМ, VIII, 160); гробовіцнк трунар (РБС, 104); цагляр— мастер, делаююшнй кнрпнчн. Яго бацька цагляром служыць (Каспяровіч, 333); параўн. робнлы керемнды то ест цеглы под валонты (Бельск., 3266); мелн йфглы Micro каменА, a йль клееватый місто вапна (Хранограф, 186); глнн8 на ліпленье цеглы копатн (Бяседы, 336). Неабходна заўважыць, што ў «Лексіконе» Памвы Бярынды словы плйнфа і плйнфнйкн> перадаюцца праз цёгла і цегёлннк'ь (стар. 104) ³⁴; qezXop — гвоздарь, гвозднлыцнк (БРС, 1000); штукарь фокусннк (Нас., 717); штукар— фокусннк (БРС, 1029); Вось работнік! Вось штукар! (Кс, 1, 446); штукар фокусы робіць (Бядуля, I, 243); вялікі штукар на ўсе рукі (Бядуля, II, 280); ійтукар і саматужнік (Карпаў, 485); He штукар майстар, калі лепіцца кляйстар (Янк. БП, 299); Скажыце ніграматные, а такіе штукарэ (Янк. С л., 199).
Некалькі форм на ар у сучаснай беларускай мове прадстаўлены запазычаннямі з іншых моў, якія падпарадкаваліся беларускай асуфіксацыі. Храналогію з’яўлення апошніх вызначыць вельмі цяжка зза адсутнасці адпаведных матэрыялаў. Можна толькі заўважыць, што адньі з іх з яўляюцца, мабыць, вельмі старажытнымі, a другія зусім новымі. Напрыклад: антыквар (БРС, 89); ардынар (РБС, 362); балкар (РБС, 25); бровауь — ПІІВОвар (Нас., 34); бухгалтар (БРС, 136); дачка — бухгалтар (Шамякін, Крыніцы, 72); ветэрынар (БРС, 151); от, бачу —йдўц’ в’йц’йнары (ХБД, 256); га/дар — паганяты валоў. J6h дббры zajdap ус’б на волах (ЛП, 96); жандар (Кс, 5, 206; Лынькоў. Векап. дні, 427; Кулакоўскі, 347); на яго ўглядаўся жандар (Чорны, 2, 246); Па чарзе біць будуць: стражнікі, ураднікі, прыстаў, жандары (Бядуля, III, 364); прыходзіцца такім чынам сустракацца з жандарам, каб не хадзіць у іхнюю ўстанову (Бядуля, IV, 230); Сёння не пытае жандар (Лынькоў. Выбр. тв„ 266); параўн. у «Мужыцкай праўдзе» К. Каліноўскага: je rqd
³⁴ Слова п.шнфа ў царкоўнаславянскай мове прадстаўляе сабой відавочны грэцызм (n/avPog).
27
szto biere padatki (№ 4, 1862—1863); карбанар (БРС, 380); карсар (БРС, 381); кулінар (РБС, 225); кучар (Шэйн, II, 182); лендарг — содержатель корчмы (Нас., 267); ляндар — шынкар (БРС, 427); параўн. рендарь— корчмар (Нас., 562) і рандар (Шэйн, II, 240); лодар лодыр (БРС, 423); Да работы, здэцца, лодар (Крапіва, I, 34); героі дня лыцары (Гартны, 1, 178); параўн. адпаведную форму ва ўкраінскай мове: лйцарь — рыцарь (Котл. Ен„ V. 52); А тут Мнхайлнк лйцарь був (ЗОЮР, I, 3); Громада внбрала гетьмана — преславного Лободу Івана, лйцаря старого (Шевч., 2 34 ) ³⁵; пахтар (Ядвігін Ш. Васількі); пахтар (Сержпутоўскі, 50); пактар — пасрэднік (Каўрус); пробарт> — пробнрмейстер'ь (Шпілеўскі); сябар (Бядуля, III, 11; Чорны, 5, 380); тумар'д богач (Нас., 644); Богач — багатыр, багацей, тумар (Некр., Байк., 23); тумар (тумыр) — багатыр, багацей (Юрч., 199); параўн. форму тумарь са значэннем багач у быўшых Сычоўскім і Смаленскім уездах³⁶; фельчар — фельшер (БРС, 982); шпетйр'ь— наставннк, домашннй учнтель, гувернёр (Шпілеўскі); Швейцар хукнуў (Бядуля, IVᵣ 197) і інш.
Пры аналізе адыменных утварэнняў на арь (яр'ь) у гісторыі беларускай мовы трэба мець на ўвазе выпадкі дысіміляцыі канцавога р словаўтваральнай асновы і суфіксальнага р: мурауь — мулярт>. Гэта форма ўжо значна пераважала ў мове беларускай народнасці: оскоРд'ь, клепец сокнра, которую м8ллр1з KaM^e сотес8ють (Зізаній, 114); м8ллрк (Бярында, 199); мулару (Статут 1588, 488); муляромт, (НЮМ, VI, 169; VII, 232); робнло муляровт> человек'ь трехг, (НЮМ, IX, 87); мулл(я)р,ь (Супр. сін.; ІІЮМ, V, 66); муляра (АВК, XVII, 220; XX, 277); мілн по ст8 м8ларо* поя собою што робнлн керемнды то ест цеглы под валонты в мЬр8 (Бельск., 326); прншлн з царнгорода м8лг}рй (Стрыйк., 462); теслев м8ларо^ (там жа, 5386). Форма муляр у сучаснай беларускай мове з’яўляецца нормай: муляр — печннк, каменш,нк, кладчнк (БРС, 457); муляуь (Шэйн, II, 167); муляр (Чорны, 3, 377, 399; 4, 337; Крапіва, II, 39; Кс, 6, 138; Паслядовіч, 110); Камяніцы будуюць багатыя спракты
³⁵ Б. Грінченко. Словарь украінськоі мовн, т. II. Кнів, 1908, стор. 365. ~
³⁶ В. Н. Добровольскн й. Смоленскнн областнон словарь. Смоленск, 1914, стр. 921.
28
каваныя муляры (Глебка, 157); муляра (Карпаў, 131); муляроў (Панчанка, 261); і ў сцены класці цэглу мулярам (Танк, 319) і інш. Гэта дысіміляцыя выклікала і адпаведную замену суфіксальных галосных а—я, што у сваю чаргу дае дадатковыя падставы меркаваць аб цвёрдасці або мяккасці зычнага асновы.
Адыменныя ўтварэнні ад асноў назоўнікаў дапаўняюцца значнай колькасцю антрапанімічных назваў, якія, як адзначалася вышэй, з’яўляюцца адной з важных крыніц вывучэння лексікі і словаўтварэння мовы: Анопрня Авсеевнча Авчара (Бірыла, БА, 241); Аўчар (Грынблат, 106); у Павлюка Бахара (АВК, XXXVI, 164); Бейнар (АВК, XXXVI, 164); Степана Бочара (ІІЮМ, XXXII, 204); Есько Бондаронок (Бірыла, БА, 291); Федор Матвеевнч Букар, Ян Вйснар (там жа, 200); Саша Гантароў («Звязда», 25.III 1966); Ганчар, Гарбар (Бірыла, БАН, 20); Науцевнчь Губарт, (АВК, II, 309); Гусарг (Грынблат, 106); Гутар (Бірыла. БА, 196); Даватар (Бірыла. БАН, 20); Даннло Дзегцяр, Олексей Дехцяр (Бірыла. БА, 209); Макснм Дубар, ІІван Дудар (там жа, 211); Залатар (Бірыла. БАН, 20); Званароў (Бірыла. БА, 192); Зубар (там жа, 195); Дабзар, Карчмар, Катляр (Бірыла. БАН, 20); Каўшар (Бірыла. БА, 192); Саўка Кацар (там жа, 218); Качкар (Грынблат, 106); ІІван Кймар, Ян Мартнновнч Кймбар (Бірыла. БА, 219); Дучароў (Грынблат, 106); Крамар (Бірыла. БА, 193); ЛазарчД?) Васнлій (АВК, XXXVI, 40); Макар Окулнновнч Маляр (Бірыла. БА, 233); федо’ Моша^ (ВЗС, 169), Нван Мошнар (Бірыла. БА, 237); Музыкар (там жа, 193); Павлу Муляру (ЙЮМ, V, 28); Хомка Почтар (Бірыла. БА, 248); Балцарь Пушкарь (РІІБ, XX, 1240); Смаляр (Бірыла. БА, 192); Веремею Снйцару (НЮМ, VII, 59); Цншко Согар (Бірыла. БА, 259); Сталяр (Бірыла. БАН, 20); Стрыхар (Бірыла. БА, 192); Чаботар (Бірыла. БАН, 20); шйпара Плавкутя (АВК, XIV, 649); Шынкар (Бірыла. БА, 193) і інш.
Назіранні над станаўленнем суфіксацыі арт> (яр'ь) пры асновах назоўнікаў у беларускай мове на працягу ўсёй яе гісторыі паказваюць, што амаль ва ўсіх выпадках кансанантны элемент суфікса з’яўляецца зацвярдзелым. Што датычыцца галосных элементаў суфікса, то можна заўважыць, што ім таксама ўласцівы пэўныя заканамернасці. Самай яскравай з іх з’яўляецца агульная тэндэн
29
цыя колькаснага павелічэння ja ў перыяд мовы беларускай народнасці. Характэрна адзначыць, што ў даволі грунтоўных айчынных і замежных даследаваннях Н. В. Чурмаевай³⁷ і Ф. Копетца ³⁸ па суфіксацыі арь (ярь) у старажытнарускай мове ва ўсіх прыкладах, якія падаюцца імі, па сутнасці адсутнічае j перад а. Можна дадаць, што адзінкавыя прыклады, якія сустракаюцца ў «Матерналах для словаря древнерусского языка» I. I. Сразнеўскага, адносяцца ўжо да перыяду мовы рускай народнасці. У якасці ілюстрацыі можна прывесці форму дектлрь з першага пскоўскага летапісу паводле спісаў XVI—XVIII стст.: На окупь далн квасннковь, нзвоіцйков’ь н дектлрев'ь. Відавочна, што гэта традыцыя першапачаткова захоўвалася і ў мове беларускай народнасці, хаця графічныя сродкі перадачы ётацыі ў сістэме старажытнабеларускага пісьма былі ў наяўнасці.
Адзначаныя вышэй акалічнасці павінны садзейнічаць больш дакладнаму вызначэнню храналогіі некаторых утварэнняў на аря> (ярт>) у гісторыі беларускай мовы, а гэтым самым вызначаць прыблізныя шляхі тых уплываў, пад якімі ўзнікалі паасобныя лексемы гэтай групы асабовых назоўнікаў. 3 гэтага пункту гледжання цікава спыніцца на форме цясляр, якая разглядаецца намі як утварэнне перыяду нацыянальнай мовы: цясляр — плотннк (БРС, 1009); цясляр (Кс, 7, 161; Чорны, 3, 329; Мележ. Мінскі напр., 347; Мележ, 114); Есць, мой друг, цеслярымінчане (Глебка, 196); цесляры (Паслядовіч, 106); цеслярамі (Шамякін, 30); майстравалі плаціну і дом цесляры (Куляшоў. Камуністы, 142) і інш. Яна ўтворана ад старажытнай асабовай назвы цесля: He тоть лн ест тесьлл (Цяп., 50); цеслй робнлн обрубь до студнн (ІІЮМ, IX, 162); теслл — древод^лж (Зізаній, 28) і інш. Форма цесля ўласціва і сучаснай мове: цесля — плотннк (Нас., 688); Цеслі дошкі з дубоў пілавалі (Багдановіч, 90); рамеснікі, цеслі, сяляне (Глебка, 343); цесля (Танк, 359); цесля — плотннк (БРС, 1001) і інш. Затым ад асновы цясляр утворана форма цяслярства: цяслярства —
³⁷ Н. В. Ч у р м а е в а. Сутествнтельные с суффнксом арь co значеннем действуюіцего лнца в древнерусском языке XI—XIV вв. IІсследовання по псторпческой лекспкологнп древнерусского языка, стр. 260—271.
³⁸ F. Kopetz. Die Nomina auf агь. Studie zur slavischen Wortbildung. Meisengeim, 1966.
30
плотннчество (БРС, 1009). Адсюль відаць, што і форма цяслярства адносіцца да нацыянальнага перыяду. На іншыя шляхі ўзнікнення гэтых форм гістарычныя матэрыялы пакуль што не ўказваюць, таму такое ўтварэнне даных форм (цесля цясляр — цяслярства) мы лічым адзіна правільным і заканамерным для нацыянальнага перыяду развіцця беларускан мовы. Аднак у некаторых працах станаўленне формы теслярьство адносіцца да XIY~XVI стст., гэта значыць да перыяду мовы беларускан народнасці³⁹. Калі прызнаць факт наяўнасці формы теслярьство ў XIV—XVI стст., то, згодна з нашай схемай, форма тесляр павінна папярэднічаць форме теслярьство. Аднак ні формы теслярь, ні формы теслярьство ў прагледжаных матэрыялах не адзначана. Неабходна падкрэсліць, што ў значэнні сучасных слоў цесля, цясляр, цяслярства ў старажытную пару беларускай мовы ўжываліся ў пераважнай большасці словы тесля, тесельство' ковалю а теслй (РйБ, XXVII, 103; 1490); у Супрасльскім сінодыку да 1639 г. уключна ўжываецца толькі форма теслм . У «Лексіконе» П. Бярынды 1627 і 1653 гг. царкоўнаславянскаму зйждйтел адпавядаюць: бйдбвнй*, тёсля, або нал б8довайем преложбнып, албо тёселскйй майстер'ь, й кбждый ремеснйкь мбжет сл розвмітй (Бярында, 51). У актавых матэрыялах таксама пераважае гэта форма: цесллям/ь двом'ь чоловеком'ь (ГІЮАА, I, 43). Тут зрэдку выступалн формы: теселнйкт> (Збор. 752, 456) і тесе^чйк^ (там жа, 77). Характэрна, што ўсе вытворныя прыметнікі ў нашых^матэрыялах прадстаўлены без суфіксальных элементаў, у складзе якіх былі б інфіксы ар або яр: шнЗрь тесёлскій (Бярында, 116); майстеР теселскій (там жа, 237); тесельскою роботою служйтй (РНБ, XXX, 559); чннплн роботу теселскую (Біблія, 155); што тепер чнннт вашь теселскйх сын (Бельск., 2826); Пнлу купнлн теселскую на резане брусовь (ЙЮМ, VII, 232). У Евангеллі Цяпінскага каля 1580 г. тектонов'ь сын'ь перакладаецца на беларускую мову тесьлйнь сын^ (л. 19) ⁴⁰. Урэшце, у помніках мовы беларускай народнасці пануе форма ’тесел(ь)ств<у. древоділство, нлн древоділаніе теселство
КНІГІ ОНЛАЙН
