Назоўнікі на -ар (-яр) у беларускай мове
Выдавец: Навука і тэхніка
Памер: 64с.
Мінск 1970
16
76; XX, 3); кролеваві... послала малпра, абы тва₽ або обра³ александров потаемне вымалева⁴ (Бельск., 1826); параўн. малера (АВК, XVII, 4); малеровй (Статут 1588, 12); Яну Тышковнчу мыдляру (Археогр. сб., I, 373); мыдляра (АВК, XX, 175); паламару (ЙЮМ, VII, 84; VIII, 83); панамаровй (АВК, II, 31; АВК, XXXIII, 310); панаMapoMt (АВК, II, 31); панамарь (АВК, XVII, 50); панамарю (ЙЮМ, I, 43; III, 90); понамар (АВК, XXXIII, 313); Понамару брацкому за выдане кнлнмновь (ЙЮМ, IX, 58); за звонене понамарю (ЙЮМ, III, 58); пономар (АВК, XXXIII, 312); райтаровг (АВК, XXIX, 60, 61); пнсарь н референдарь (АВК, XI, 41; ЙЮМ, I, 51); референдар'Ь (АВК, XXXI, 298); князя референдара (АВК, XVIII, 233); слесара (АВК, XXVI, 192); слесару (ЙЮМ, I, 24; Статут 1588, 335; ЙЮМ, VIII, 48); слесарй (РЙБ, XXX, 155,581); слесарт, (АВК, XXII, 258; XXVIII, 160); Васько слесарь, тот на слесарстві (АВК, XIV 439); йвану слісарю (ЙЮМ, I, 32); слосарь (АВК, XX, 143; Супр. сін.); секлетарь господарьскнй (РЙБ, XX, 1287); секретарь господаря (там жа, 110); секретаровй своем8 (Стрыйк., 5376); секретаре кролд нбсного (Бяседы, 177); секретаро*¹ (Бельск., 1106); короновалн на цесаРство секретара аРтемнв (там жа, 3486); тараснй секретара цесаРског (там жа, 356); был посвгацоны' ннкнфар секретаУ дво?скй' (там жа, 360); секретар (АВК, XXXIII, 6; XXXVI, 33); секретарь (АВК, XI, 45); пану секретару (АВК, XXXVI, 4); заплатнлн за дерево Веремею снйцару золот два (ЙЮМ, VII, 59); сэкрэтар'ь (АВК, XX, 14); татаре (АВК, XXXI, 34); усмарг (БЛП, 72); (валентн йнь) родом зь ытца гратннна ф8нара подлор рожаю (Бельск., 284); Сл8га нарбдный; кать, цекллрь (Бярында, 150); оправцы або цекляры (Статут 1588, 310); цекляровт> (Археогр. сб. I, 389); цекляромн (ЙЮМ, VII, 104); цек'ьляру (ЙЮМ, I, 31); меіцане господарскіе могнлевскіе н цекляры hxi> мескіе.. пачалн на кгвалгь звоннть (ЙЮМ, VII, 288—289); Стенку цекнару далн за працу, што носнл’ь стравные речн до жолнеровть, осм. пять (ЙЮМ, IX, 25); Мають то відатн цепнарй (РЙБ, XXVII, 546); панство рымское было под цэсаром Августом (ПСРЛ, XVII, 295); цэсарк Рымскнн (там жа, 333); оРданте прото цесарьское цесарю, а божтье 6ог8 (Цяп., 31); был ганв цесаро^ (Стрыйк., 513); тепе₽ с8т по³ М0³ю цесара хрестнвнског (Бельск., 916); которые ыт
2. Зак. 380.
17
прошлых цесаров дан бнралн (там жа, 2966); цеса^ (там жа, 316); Стенку цетнару (ІІЮМ, VI, 69); нкь злотннкь іі шнйцарт> рнс8ючн мнс8 (Бяседы, 170); параўн. ремесла малйрског, н снйцаУского (Бельск., 49); анйчарове прнехавшн до цесара жадалн его (там жа, 408); всн нннчарове на плац8 зосталн (там жа); ска₽бы побра™ йко тепер анйчарове в т8рков (Стрыйк., 4696) і інш.
Вызначэнне крытэрыяў запазычанасці лексем з’яўляецца адным са складаных пытанняў мовазнаўчай навукі. Так, A. К. Рэйцак амаль ва ўсіх выпадках адпаведных этымонаў схільна бачыць «асуфіксацыю», гэта значыць замену або афармленне германскай суфіксацыі рускай, як напрыклад, замена германскага агентыўна інструментальнага суфікса ег праз рускі суфікс арь²¹. Мы лічым, што не ўсе адпаведнікі паводле этымона можна тлумачыць заменай. Можна меркаваць, што форма аптекарь, якую А. К Рэйцак адносіць да германізмаў, утворана на беларускай глебе шляхам далучэння да іменнай асновы аптека суфікса арь('ь). Яна з беларускай мовы пранікла, мабыць, у старажытнарускую пісьменнасць.
Як паказваюць фактычныя матэрыялы старажытнабеларускай пісьмовай мовы, адыменныя ўтварэнні ўжываліся для абазначэння асоб па іх роду, прадмету або месцу дзейнасці. Такім жа самым семантычным характарыстыкам адпавядаюць і іншамоўныя запазычанні ў сістэме адзначанай асуфіксацыі.
Неабходна заўважыць, што ў беларускіх помніках пісьма фіксуюцца нязначныя адхіленні ў сістэме форм на ар(ь)ь і яр(ь)тэ. На месцы суфіксальных галосных а, я, якія з’яўляюцца нормамі для данага гістарычнага перыяду развіцця словаўтваральнай сістэмы беларускай мовы, знаходзім адзінкавыя прыклады ўжывання эравых суфіксаў з менай гэтых галосных элементаў.
Папершае, пры норме склярт>²², стклар, шклярт>
²¹ A. К. Рейцак. Германнзмы в лекснке памятннков русской деловой пнсьменностн XV—XVII веков. Автореферат канд. днсс. Л., 1963, стр. 18—19.
²² Мы не падзяляем думку аб дзеяслоўнай аснове слова склярт>, якая мае месца ў некаторых працах па беларускаму мовазнаўству. Гл. Б. II. Косовскнй. К вопросу о тнпах суффнксального словообразованпя суіцествнтельных в языке белорусской народностн. Ученые запнскп Белорусского государственного уннверснтета, вып. XXVII. Серня фнлологнческая. Мннск, 1956, стр. 248. Нашы матэрыялы, наадварот, даюць усе падставы адносіць гэта ўтварэнне да іменнага.
18
сустрэліся выпадкі ўжывання ў назоўным склоне суфіксальнага галоснага а: шкларь (АВК, XXVIII, 357). Падругое, пры норме кoтляpt засведчана ўжыв’анне ў вінавальным склоне а: котлара (АВК, XX, 4). Патрэцяе, пры норме мaляpt, жeкгляpt ужываўся ў родным склоне адзіночнага ліку галосны элемент а: малара (АВК, XX, 70); жекглара (Тры каралі, 886). Неабходна дадаць,’ што пры норме euHapt назіралася ў нашых матэрыялах адхіленне ў вінавальным склоне множнага ліку ў форме вйнарй (Хранограф, 336). Неабходна заўважыць, што ў арыгінале «Хранографа» канфігурацыя літары а, на фоне іншых напісанняў яе, перадаецца тлустым шрыфтам ²³. Пачацвёртае, пры норме Monapt маюцца выпадкі суфіксальнага галоснага ’а ў вінавальным склоне множнага ліку: uжt складаеть моцлре (Тры каралі, 556). Трэба зазначыць, што ў «Аповесці аб трох каралях» графемай а паслядоўна перадаецца ётаванае а. Гэта паслядоўнасць, як адзначаюць даследчыкі, захоўваецца і ў іншых старажытнабеларускіх пісьмовых помніках²⁴. Папятае, пры норме бакаларк зафіксаваны адхіленні ў назоўным і родным склонах адзіночнага ліку ў формах бакаляр'ь (АВК, VIII, 35); і бакаляра (АВК, XXIX, 80). Пашостае, пры норме на apt у словах: ncapt (Статут 1529, 88); псарець — псарца господарьского Оннска Вертнбеса (АВК, XVII, 342); псарцу (Статут 1588, 488) у слоўніку I. I. Насовіча прыводзіцца вытворнае ад гэтага ж кораня з суфіксальным галосным я: псярнйкь — наглядач за ганчакамі²⁵. Літаратурнай нормай сучаснай беларускай мовы з’яўляецца форма псяр (БРС, 552).
^У заключэнне зазначым, што пры норме з ётаваным а Ў форме auxeapt маецца адхіленне ў назоўным склоне множнага ліку — лйхварй (Будны, 90).
Больш складаным з яўляецца пытанне аб высвятленні норм для форм cedaapt — cedaapt. Аналіз фактычных матэрыялаў паказвае, што да другой палавіны XVII ст. у пісьмовых помніках панавала форма на apt: сЬдлаpoet (АЗР, I, 358); седлары (РНБ, XXVII, 837). 3 другой палавіны XVII ст. становіцца пануючай форма на apt:
²³ У «Беларускалацінскапольскім слоўніку» сярэдзіны XVI ст. падаецца форма вйнарь.
²⁴ A. Н. Булыко. Орфографнческая снстема древней белорусской пнсьменностн. Автореферат канд. днсс. Мннск, 1966, стр. 9.
²⁵ II. Н. Носовнч. Словарь белорусского наречня’ СПб, 1870 стр. 537.
2’
19
седляру (АВК. XV, 364); седляру (ЙЮМ, II, 63); седляра (ПЮМ, II, 74); сЬдлярь (Слоўнік Капіеўскага, 1700, 105). Для першага перыяду можна адзначыць адзінкавыя выпадкі ўжывання ў назоўным склоне множнага ліку форм з суфіксальным галосным я: седляры (БА, 73); для другога перыяду — форму давальнага склону з галосным а: седлару (ЙЮМ, IV, 79).
Прычыны, якія абумовілі гэтыя і некаторыя іншыя адхіленні, патрабуюць спецыяльнага даследавання.
Пераважная большасць асабовых назоўнікаў з суфіксам ар (яр) утворана ад асноў назоўніка і ў сучаснай беларускай мове. У гэтым, мабыць, трэба бачыць пераемнасць паміж старажытным і сучасным словаўтварэннем назоўнікаў па гэтай мадэлі. Дарэчы адзначыць, што яшчэ А. Лескін указваў, што стараславянская мова пазбягала ўжывання суфікса арь для ўтварэння асабовы.х назоўнікаў ад дзеяслоўных асноў²⁶. У сучаснай беларускай мове маецца рад прыкладаў, утвораных ад асноў назоўнікаў. Іх можна ўмоўна падзяліць на дзве групы: а) асабовыя назоўнікі, што ўжываліся ў старажытнабеларускай мове і б) назоўнікі, якія ў гістарычных матэрыялах, мабыць, не былі засведчаны. Апошнія з пэўнай верагоднасцю могуць кваліфікавацца ў якасці ўтварэнняў перыяду беларускай нацыянальнай мовы. Да першых адносяцца²⁷: аптэкар (БРС, 95; Чорны, 3, 151; Гартны, 2, 52); арендарь (Нас., 7); аўчар (БРС, 108; Чорны, 2, 492); аўчар— пастух, што пасе авечак (Бяльк., 216); аўчары (Ельскі, 19); бакалярк (Нас., 13); бакаляр (РБС, 25); бляхарт> — жестяной мастер (Нас., 28); бляхар — жестяніцпк. Трэба яшчэ зайсці да бляхара купіць кварту (Каспяровіч, 40); бляхар— жестяніцнк, жестяннк (БРС, 128); жестяннк— бляхар (РБС, 136); бляхары няшчасныя (Мурашка, 72); праязджалі і праходзілі праз Пасадзец розныя людзі: бляхары, краўцы, шкляры (Бядуля, IV, 466); Бляхары ўжо ўзняліся на дах (Броўка, 472); бондарт> (Нас., 30); отдамь яго ў бондарй (Шэйн, II, 29); Бондар робіць кадкі (Каспяровіч, 41); бондар (БРС, 129); бондар (Лынькоў. Векап. дні, 56; Бядуля, I, 115); Быў КрушынскіЧарнюк бондарам (Бя
²⁶ А. Лескнн. Грамматнка древнеболгарского (древнецерковнославянского) языка. Казань, 1915, стр. 121.
²⁷ У гэтай групе слоў запазычаная лексіка падаецца ў агульным алфавіце без адпаведнай дыферэнцыяцыі.
20
дуля, I, 116); Іранічна глядзеў бондар на суседзей (там жа, 116); на бондара (Кулакоўскі, 35); бондарамі (Шамякін, 30); брукар (Крамко); варатар (БРС, 145); варатар (Мележ. Мінскі напр., 313); варвар (РБС, 49); варвары (Лынькоў. Векап., дні, 313); вінаградар (БРС, 152); вінаградны сад пад пільным наглядам кемнага вінаградара (Бядуля, III, 137); восударь (Шэйн, II, 78); ганчар (БРС, 20І); іх слухае ганчар (Куляшоў, 424); Ганчар праходзіць міма (Куляшоў. Камуністы, 218); куранецкія з палівай ганчары (Танк, 259); Ганчар у чарапку есці варыць (Янк. БП, 99); гарбар (БРС, 201; Бядуля, II, 332); горадам купцоў, чыноўнікаў, гарбароў (Карпаў, 300); господарь (Нас., 120); haspadar (Каліноўскі. «Мужыцкая праўда», № 1); гаспадар (БРС, 204; Янк. Сл., 59); гаспадар (Кс, I, 52; Мележ. Мінскі напр., 278; Мележ, 65; Бядуля, I, 37; Кулакоўскі, 187, 232; Карпаў, 21, 62; Купала, I, 205; V, 83; Лынькоў. Векап. дні, 38, 412); прасіў гаспадар кватэры (Бядуля, IV, 339); за адным катлом буду ні госць, ні гаспадар (Чорны, 2, 29); У гасподу да Адама зайшлі два гаспадары (Кс, I, 449); а госць гаспадару не ўказчык (Лынькоў. Векап. дні, 629); гаспадар хаты (Кулакоўскі, 257); 3 музыкі ды з млынара не будзе гаспадара (Янк. БП, 102); Дзе руплівы гаспадар, кукуруза там дае вялікі дар (там жа, 38); государ (БРС, 204); грабарь (Нас., 121); грабар (БРС, 213); Ну, грабару, капай яму (Купала, I, 79); грабароў (Лынькоў. Векап. дні, 223, 618; Чорны, 2, 303); ад аднаго грабара (Паслядовіч, 52); Дзе грабары капалі, там грошы прапалі (Янк. БП, 213); гусляр (БРС, 219); a гоман птушыны, як хор гусляроў (Броўка, 360); Што ж маўчыш ты, гусляр, ніў, лясоў песнябай (Купала, V, 46); гусляр (Купала, II, 172); гусляры (Броўка, 492); дзягцяр (БРС, 246); праязджалі і праходзілі праз Пасадзец розныя людзі: дзехцяры, анучнікі (Бядуля, IV, 466); друKaph (Нас., 146); друкар (БРС, 252); друкар (Бядуля, IV, 501); друкары забаставалі (Гартны, 2, 136); друкар там выдатны Георгій Скарына (Броўка, 353); друкары друкавалі іх заклік (Куляшоў, 356); друкары (Карпаў, 8); Даўно супачылі ў зямлі друкары (Гілевіч. Старыя друкарні); дударт> (Нас., 147; Ціхінскі); дудар (БРС, 254; Кс, 4, 304; 7, 8; Дудар дудару дарма грае (Янк. БП, 88); Музыкадудар — невялікі гаспадар (там жа, 108); залатар (БРС, 292); залатар (Багдановіч, 341);
КНІГІ ОНЛАЙН
