Назоўнікі на -ар (-яр) у беларускай мове
Выдавец: Навука і тэхніка
Памер: 64с.
Мінск 1970
³⁹ Н. А. Павленко. Словообразованпе нмен суіцествнтельных прн помоіцн суффнксов ство (ства) ц ость (осць, асць) в белорусском языке. Автореферат канд. днсс. Мннск, 1958, стр. 4—5.
⁴⁰ Форма прыналежнага прыметніка тектоновті у царкоўнаславянскім арыгінале са старажытнагрэчаскай мовы — rekrovikos.
31
(Зізаній, 28); древоді>лств8ю. теселство™ сл бавлю (там жа, 29); адэкватныя паралелі прадстаўлены і ў двух выданнях «Лексікона» П. Бярынды. Яна вядома і актавым матэрыялам: человекь ...на тесельстве посажон'ь, которого прн дворе есть потреба (АВК, XVI, 212) і інш.
Нам думаецца, што на падставе некаторых ускосных даных з улікам старажытнабеларускай сістэмы іменнага словаўтварэння можна было б вельмі лёгка рэканструяваць формы, калі б апошнія мелі месца ў мове беларускай народнасці. Але трэба сказаць: папершае, ніякіх даных для рэканструкцыі форм теслярт> і теслярство няма ў «Матерналах для словаря древнерусского языка» I. I. Сразнеўскага (т. I—III. М., 1958); падругое, у «Slowniku geograficznym krolestwa polskiego i innych krajow slowianskich» пад рэдакцыяй П. Сулімерскага і інш. (т. I—XV. Варшава, 1880—1902) не адзначаецца ніводнага населенага пункта, у назве якога быў бы комплекс це(я)сляр, у той час калі вядома, што ў аснове ўтварэння тапонімаў могуць ляжаць назвы асоб паводле іх заняткаў. Адзначым, між іншым, што ў даным слоўніку падаюцца амаль усе старажытныя населеныя пункты тэрыторыі Беларусі. Патрэцяе, важнымі крыніцамі ў гэтых адносінах павінны б з’явіцца беларускія прозвішчы, але апошнія таксама, як і населеныя пункты, нічога не даюць нам на цясляр⁴|. Адсутнічаюць аналагічныя прозвішчы і на тэрыторыі старажытных украінскіх і рускіх земляў⁴², хаця назва прафесіі ў форме тесляр (тесля) вядома сучаснай украінскай мове ⁴³. Гэта дае падставы меркаваць, што ў перыяд станаўлення беларускіх анамастычных і антрапанімічных назваў форма цясляр, мабыць, не была яшчэ аформлена: параўн. наступныя прозвішчы: рускія—Тесленко, Теслер(?); украінскія Тесля, Тесленко, Теслюк, Теселько, Тесельскйй; беларускія — Цяслюк, Цясленка, Цяслёнак. Усе пералічаныя вышэй довады не даюць ніякіх падстаў для аднясення слоў цясляр і тым больш цяслярства (теслярьство), як
⁴¹ Беларускія антрапанімічныя назвы сабраны ў даследаванні М. В. Бірылы «Беларуская антрапанімія».
⁴² Ю. К. Редько’ Сучасні украінські прізвніца. Кнів, 1966; Morton Benson. Dictionary of russian personal names. Philadelphia, University of Pennsylvania Press, 1964.
⁴³ Б. Грінченко. Словарь украінськоі мовн, т. IV. Кшв, ІУУУ, стор. 259.
32
словаўтварэнняў нацыянальнай мовы, да перыяду XIV— XVI стст.
Трэба мець на ўвазе, што ў старажытных беларускіх пісьмовых помніках мелі месца выпадкі індывідуальнай словатворчасці таго ці іншага пісьменніка або перакладчыка. Для гэтай словатворчасці неабходны былі пэўныя ўмовы, сярод якіх, на нашу думку, належыць вылучыць: а) наяўнасць семантычна празрыстага кораня або асновы, звычайна пазбаўленых аманімічнасці; б) наяўнасць аналагічнай мадэлі словаўтваральнага тыпу з блізкай групай слоў па аб’яднанню паняццяў; в) наяўнасць аднолькавых акцэнталагічных фактараў і некаторыя іншыя. 3 гэтага пункту гледжання значную цікавасць прадстаўляюць сабой словаўтварэнні: а) тесларьство з перакладнога твора XV—XVI стст. «Тайная тайных»: а прето бы нарексА нстннным лекарем се ложь сс занже Htc дЬло лекарьское ако тесларьство н золотарство нже наоучаютсдн’ (л. 526); б) тесларь з «Логікі» XVI ст. (л. 726). Абедзве формы з’яўляюцца заканамернымі з боку станаўлення словаўтваральнай сістэмы. У іх кансанантны элемент афармляецца пры дапамозе галоснага a, а не я, як гэта мае месца ў сучаснай мове, гэта значыць па ўзору стараславянскай або старажытнарускай мовы м. Гэта тлумачыцца рознымі зыходнымі кампанентамі, на аснове якіх базіруюцца ўтварэнні: тесларь і тесларьство ад тесло — асобны від сякеры ⁴⁵, а цясляр і цяслярства ад цесля — асабовая назва. Такім чынам, формы тесларь і тесларьство паводле словаўтваральнай мадэлі можна кваліфікаваць як вельмі старажытныя. Пры ўмове прыналежнасці адзначаных форм народнай мове яны свабодна маглі 6 трансфармавацца ў формы теслярт>, теслярт>ство, але пры ўмове адсутнасці форм тесля, тесельство, якія 6 з’яўляліся перашкодай на шляху такой трансфармацыі («дээтымалагізацыі»). Што датычыцца фанетычнай, акцэнталагічнай і словаўтваральнай сістэм беларускай мовы, то яны дзейнічалі іменна ў такім напрамку.
Нешматлікую групу з суфіксам apt (ярт>) склада
⁴⁴ A. I. Жураўскі такія творы, як «Логіка», «Таііная тайных» і інш., адносіць да тыповых твораўпрадстаўнікоў кніжнаславянскай мовы беларускай рэдакцыі. A. I. Ж у р а ў с к і. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы, т. I, стар. 90.
⁴⁵ Й. Н. Срезневскнй. Матерналы для словаря древнерусского языка, т. III. СПб, 1903, стр. 952—953.
3. Зак. 380.
33
юць утварэнні ад дзеяслоўных асноў. Яны прадстаўлены паасобнымі прыкладамі як у старажытнай, так і ў сучаснай беларускай мове. У помніках старажытнабеларускай мовы сустрэліся наступныя словы: Лепьшнй есть тать нежелн оуставнчнын лт>гарь (Скар. ІС, 33); лт>гарем н крнвопрнслжцемь (Скар. Д3,2б—3);Дрёвні’й клеветннк: старый лга^ (Бярында, 38); Окафант: Лгарь. потва₽ца (там жа, 313); лгары, шальберы (Кітаб, XVII ст.); СЫор ...ty pierwszy machlar, ilhar (Марашэўскі, 226); новую немоіць 8кротнт лекарь (Скар. ІС, 186); не потреб8ют здоровые лекар.л, але 0орые (Цяп., 116); не кожды* ведаеть лекарство на ран8 юпрочь лекара (Унія, 446); лЯкар (Трыстан, 23; Александрыя, 14; Кал., III, 1806; Варлаам, 94); уЬлйтель, лРка^ (Зізаній, 126); вра⁴, лЯкаР, докторь (там жа, 21); лекарь (Цяп., 116; Пакуты, 166; Хранограф, 386); Балі'й:... лікарь (Бярында, 1); Цнлйтель: Л'Ькар'ь (там жа, 202); лекарю (РНБ, XXVII, 37); л'Ькаровй, 6г8 й збавнтелевн (Кал., III, 1656); лекарй нічого не помагалн (Жыціі, 416); речем о дв8 лекаре* (Лог., 42); лЬкарь можеть д8ш8 злЬчнтн (Бяседы, 203); лікарй, аптыкарн, н барбнрн, которін не знаючн зелье або лйкарство дають шкодлнвое (Будны, 76); наслед8ючы в том розумных лЬкаров, которые протнвные йко то хоробы протнвным л'Ькарством лЬчат (Навука, 99); тог коренн лікарове8жнваютна нЬкоторые хоробы (Бельск., 226); врачь быль то есть лекарь (Будны, 136—14); Арнстотеле⁰ был л'бекаре™ 8 Мннтаса кролй (Бельск., 1686); манюкі, махляры, мукары (Кітаб, XVII ст.); выстоупцы законоу повсталн на ма, н сьемь ыбладар^ взыскалнс дшн моен (Псалтыр, 88); Землед'Ьлец'ь: пахар'Ь (Бярында, 51); параўн. людзн похары на ннвах зостануцца, лесные на лесох (Кітаб, 1815); подчашнн н пекарь фараоновь (Скар. Быція, 726); пекары (АЗР, I, 215; РІІБ, XXX, 594); Жнтарск'ь: Пекарг (Бярында, 44); ХлЬботворецт>: neKapb (там жа, 186); пекар'ь (АВК, XX, 183; Супр. сін.); преложоны' нал пекарамй (Бельск., 28); был пекаре(о)м(ь) 8 велнкого кнзж (ПСРЛ, XVII, 316, 72); пйлаУ (БЛП, 1326); пнсарь (Скар. Царстваў, IV, 2326; РНБ, XX, 9, Дзённік, 131; Статут 1588, 53; Лог., 736); позванн суть nucapu царевн (Скар. Еклезіяст, 8); часы на которые шісары стороны длж 8помннаньА справ'ь зьеждчатн внннн (СПТ, 10); пйсарт> (Бярында, 147); РНБ, XX, 583; XXVII, 158; АВК, XIII, 4; АВК, XXX, 8; 34
Бельск., 354); пйсаР (Бельск., 105, 1416; Лог., 4); пйса? сйшмылнлі где мель напнсатн нмя пана (ВЗС, 426); вь небытностн пана Андрея Хведоровнча пйсара кгродского оршанского Мнколай Брнновскій подпнсаль (ЙЮМ, VII, 293); печатарн н пйсарй нашы... мають того пнлноватн (Статут 1588, 21); пйсарй л4>топнсцов лнтовскнх (Стрыйк., 521); пре³ пйсарл ншего братерскогш (Статут ПБ, 6); кннжннкь: Пйсарт> (Бярында, 64); Маркіан: Помыслйтел, нма Нотаріа, то ест Пйсара (там жа, 296); Словополбжннк: Рахмнстр'ь, пйсар'ь рахованд іі оуважанА (там жа, 149); toko? (БЛП, 219); токары (РІІБ, XXX, 594); р8гател — шйда? (Зізаній, 15); Ругатель: шйдарт> (Бярында, 141); параўн. р8гаюс«, шйджв, на"граваю (Зізаній, 15) і сучаснае слова шыцік— разбойнік (Яновіч); але не псонд8і"ь тому іцекаровй (Апакрысіс, 18); Шепбтннк: ыбмбвца, іцекаР (Бярында, 205); Лалтель: Брехач'ь, Ш,екарт> (там жа, 70) і інш.
3 аддзеяслоўных утварэнняў на ар (яр) у сучаснай беларускай мове можна адзначыць наступныя: вазатай — вазар («Звязда», 20.V 1965); каптнлыцнк—вянгляр (РБС, 213); вяндляр (РБС, 194); брадобрей — галяр^; гыляр— цырульнік (Бяльк., 486); даптар — валяльшчык (Ціхінскі); Гроза Дзмітрый Дзмітрыевіч — даяр калгаса («Звязда», 16.V 1959); Уладзімір Фралоў працуе даяром у калгасе «Ленінскі заклік» («Звязда», 29.V 1967); булш/2 — дуракаваты (Бяльк., 546); Жыхар (НН, 1912, № 27); жыхар (Мележ, 173; Мінскі напр., 146); жыхаpoij (Кс, 5, 17; Лынькоў. Выбр. тв., 39; Кулакоўскі, 287); жыхар— жнтель (БРС, 269); жнлец — жыхар (РБС, 136); жыхар (Кс, 1, 503); свабодных нябёс жыхары (Купала, IV, 28); жыхары не спалі (Купала, V, 216); тутэйшымі жыхарамі (Чорны, 1, 206); жыхары (Карпаў, 181); каб спытаць у тваіх жыхароў (Куляшоў, 312); ён быў ужо... не жыхар на гэтым свеце (Сіўцоў, 105); жьхарь'і нашьй, дз арёўн’п (ХБД, 49); змагар— борец, поборннк (БРС, 340 ) ⁴⁷; працаваў змагар (Купала, V, 121); змаsapoy (там жа, 114; Чорны, VI, 245; Кс, 2, 25); гукалі громка змагары (Кс, 7, 111); як сацыяліст і змагар
⁴⁶ I. I. К р а м к о, A. К. Ю р э в і ч, A. I. Я н о в і ч. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы, т. II, стар. 209.
⁴⁷ Аб утварэнні слова змагар гл. С. Л. Рохкінд. 3 гісторыі лексікі беларускай мовы. Ученые запнскн Мкнского пед. ннта, вып. IV. Мннск, 1955 стр. 193—195.
3*
35
(Гартны, 2, 44); змагаром з ворагам (Чорны, VI, 449); I песні змагання, і сны змагароў (Танк, 30); вялікай радзімы маёй змагары (Глебка, 109); аб справе слаўных змагароў (Броўка, 281); змагары (Лынькоў. Векап. дні, 741); Фармальна — ён самы змагар за выкананне рашэнняў (Шамякін. Крыніцы, 191); сапраўдны змагар за агульначалавечае (Лынькоў, 226); знахарь (Нас., 215); знахар7> — гадатель, колдун, заклннатель (Шпілеўскі); знахар — знахарь (БРС, 345); знахары (Цётка, 105); знахар (Кс, 5, 10; Багдановіч, 134); знахара (Кс, 3, 331; Бядуля, I, 44); знахар даў мне лякарства (там жа, 126); абарытахзнахарох (Кс, 1, 411); Мікола... пачаў пісаць карэспандэнцыю ў газету аб новым знахары (Бядуля, III, 428); Жыў у Карытн’нцы знахар (ХБД, 140); Там ужо касары Учулі коласа, каменя гук (Куляшоў, 288); касар — касец (Сілкіна); Косарё кос’йл’н болбто. Предложыў мнасо косарём (ХБД, 242); вы — лгар (Кс, 5, 145); Iharu і praudy ni pawierac (Федароўскі, 171); holad і Ihar і zlodzaj (там жа, 111); целнтель — шар (РБС, 750); врач — урач, лекар, доктар (РБС, 73); лекар — лекарь (БРС, 416); лекар (Лынькоў. Векап. дні, 111); Пры катах ёсць лекар, кухарка і некалькі нянек (Бядуля, III, 45); лекара (Лынькоў. Выбр. тв., 228); лекараў (Танк, 549); л’йкар’йв тод’й не булб (ХБД, 308); лякар (Купала, I, 66); Махар — обманіцнк (Шатэрнік, 156); муцяр — падманшчык (Сілкіна); пахар — араты (там жа); пекар — пекарь (БРС, 653); пекар (РБС, 395; Бядуля, I, 332); пісар (Кс, 1, 102; 7, 204; Купала, VI, 260; Бядуля, II, 230; III, 199; Чорны, 3, 439); пнсец— пісар (РБС, 421); Самь nucapt быў роўны (Лучына. Ямшчык); Parabili pisarou (Каліноўскі. Мужыцкая праўда, № 1); пісаром (Кулакоўскі, 35); Што пісар зробіць, ніякі чорт не пераробіць (Янк. БП, 71); валаснога пісара (Караткевіч. Дзікае паляванне, 33); пытляр (путляр і пытляр) — рабочы на млыне, які пытлюе пшаніцу. Тут путляр жыў (Янк. Сл., 157); Lichomu tdncaru і kaszula zawazaje (Федароўскі, 310); токар (БРС, 685); гэты малады вучань на токара Казя Сурэвіч (Чорны, 2, 194); Другая аб’ява запрашала ліцейшчыкаў, токараў (Паслядовіч, 106); Стружаць сталь працавітыя токары... Гэта токар закончыў работу (Глебка, 157, 276); —О, гэта наш дарагі хавар (Лынькоў. Выбр. тв., 44); miec tak najbolsz czytarou (Bielarus, № 18, 1915); Працяжнік(—)
КНІГІ ОНЛАЙН
