Назоўнікі на -ар (-яр) у беларускай мове
Выдавец: Навука і тэхніка
Памер: 64с.
Мінск 1970
21
пад мянушкай Юшка залатар (Лынькоў. Векап. дні, 200); званар (БРС, 326; Кс, 6, 30; Купала, II, 120); вакол гэтай думы pypapaзванара (Купала, V, 45); Дзяк і стараста, званар (Кс, 1, 499); Страшным судом цябе званар палохаў (Бядуля, 11,330); у навальніцы зялёныя зоркі ўсё ляцяць звездарам на плечы (Стрыгалёў, 27); звездара пранізваюць уночы (там жа, 48); казляр гледзючы на касін падарак (Д.Марц., 171) ²⁸; камісар (БРС, 371); камбайар — камбайнёр. За камбайара будз’а вучыцца (Сцяшковіч, 51); карчмарь (Нас., 231); карчмар (БРС, 382; Бядуля, II, 330; Чорны, 3, 163); круціўсявярцеўся стары карчмар Лейба (Бядуля, III, 74); карчмар даў яму... грошай (Чорны, 2, 466); недапітая пакінута сівуха і ніхто не лезе ў спрэчку з карчмаром (Танк, 259); котлярт>— медннк (Грыгаровіч, 18; Нас., 249); катляр— медннк. Вынясі катляру апалоў зьнітаваць (Каспяровіч, 158); келар (РБС, 198); кесар (РБС, 199); ключар (БРС, 395); крамар (Багдановіч, 342); крамары заклікалі... да сябе (Чорны, 2, 440); Крамар як камар: дзе сядзе там і п’е (Янк. БП, 57); кухарь — повар (Нас., 272); кухар (БРС, 410; Кс, 3, 346; Д.Марц„ 71); Я тут за кухара слыву (Глебка, 544); на гэтыя штукі добры майстра, не за кухара, а падкухарам (Лынькоў. Выбр. тв., 3); Кухар разбіраў... смаленага япрука (Чорны, 4, 205); кухар важна памешваў у вёдрах жоўтай лапатачкаю (Карпаў, 39); ліхвяр (БРС, 422); забойцы ды ліхвяры (Куляшоў. Камуністы, 27); Мінскі майстар Стафанковіч абармот (Чорны, 4, 39); майстар павінен памятаць (Бядуля, I, 118); ты майстар дзяўчат абдурваць (Крапіва, III, 509); дамашні майстар (Мележ. Мінскі напр., 510); параўн. старажытнабеларускае майстерк (ІІЮМ, V, 66); малярть (Нас., 279); маляр (БРС, 435; Кс, 5, 78); маляры (Мурашка, 63; Бядуля, II, 330; Мележ, 187); маляр (Бядуля, III, 438); лолярдэкаратар (Бядуля, III, 26); Што мажуць фарбай маляры (Купала, III, 245); махляртз — лгун, плут (Нас., 282); прошелыга — шэльма, махляр, круцель (РБС, 550); Махляр (Чорны, VI, 312); Карпаў, 214; Кс, 2, 239); Ай, махл’ар йак’й (Сцяшковіч, 59); Чорных спраў махляры (Броўка, 295); над зграяй цёмных махляроў (Глебка, 119); з сваім берлінскім мах
²⁸ Форму казл.чр С. Грабчыкаў адносіць да паланізмаў. С. М. Грабчыкаў. Слоўнік мовы В. I. ДунінаМарцінкевіча і важнеіішыя асаблівасці лексікі пісьменніка. Канд. дыс. Мінск, 1968, стар. 378.
22
ляром (там жа, 274); machldr — кіатса (Чачот, 73) ²Э. Zakzaiizesz nasz macar, jasny mozny kamisdr (Д.Марц., Сялянка, 30) ³⁰; млынауь — мельннк (Hac., 286); млынар (БРС, 453); млынар (Куляшоў, 63; Чорны, 4, 11; Багдановіч, 171; Паслядовіч, 169); гуляюць у млынара ... млынар недзе быў знік... Вася пра млынара яшчэ раней чуў (Мележ. Мінскі напр., 165); Але сёння ходзіць кола млына, Бо прышла да млынара дзяўчына (Багдановіч, 171); шчасце прыплыло млынару (Мурашка, 355); адбудаваў папсаваны пажарам вятрак млынару (Чорны, ’З. 71); Гэта мурар Годлеўскі (НН, 1913, № 11); Пачтар. Паштальён, лістаносец. Пачтар газету прынёс. Ton nanTap ужо не ходзіць — новага паставілі (Янк. Мат., 145); Сын пачтар у калгас’е (ХБД, 251); паштар (Мурашка, 206); паштар ...уручыў карэспандэнцыю (Шушкевіч, 46); пушкар (БРС, 768); шорннк —• рылшр (РБС, 771); ры’мароў (Шэйн, II, 99); рымар (майстар шыць хамуты) йон рымарам роб’нц’ (Сцяшковіч, 70); рыцар (БРС, 824); рыцар (Кс, 2, 57); Ваююць паміж сабой рыцары (Бядуля, I, 30); параўн. старажытнабеларускія формы: победннк; звнтлжца, рйцерь (Зізаній, 80);’ якь бы хто з м8жныхь рйцерыв'ь оубравшнсл весь в зброю (Бяседы, 193); рэйтар (БРС, 826); сакратар (Лынькоў. Векап. дні, 621,628; Чорны, 44, 377; Кулакоўскі, 228, 259; Крапіва, II, 66; Шамякін. Крьініцы, 175; Мележ, 156; Карпаў, 34); свінаР свннарь (БРС, 841); секлетар'ь— секретар (Нас., 577); слесар (БРС, 866); слесар, майстра на ўсе рукі (Лынькоў. Векап. дні, 383); снйцарт> — майстер (Нас., 598); спадар (Лынькоў. Векап. дні, 265; Мележ. Мінскі напр., 442); cnodapz — хозянн (Нас., 605); сталяр (БРС, 886; Кс, 3, 253; 7, 161; Чорны, II, 114, 344; Купала, VI, 41 )j сталяра (Глебка, 245; Купала, II, 51); He часалі дамоўкі яму сталяры (Купала, VI, 49); сталяроў (Бядуля, П, 363); Сталяр сталяруе — жонка гаруе (Янк., БП, 257); у столяра (Бядуля, I, 223); Столяр сталяруе — жонка гаруе (Янк., Мат., 176); бяжым да столяра Янкі (Бядуля, IV, 470); кровелыцнк — страхар (РБС, 222); судар.
Я. Чачот форму махляр прылічае да германізмаў. Гл. J. С z е
c.zot. Piosnki wiesniacze z nad Niemna i Dzwiny, z dol^czeniem
pierwotwornych w mowie slawianokrewickiej. Wilno, 1844—1846.
³⁰ A. I. Жураўскі форму /itatfap (M0t(ap'6) адносіць да старажытных паланізмаў. Гл. А. І. Жураўскі. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы, т. I. Мінск, 1967, стар. 183.
23
не турбуйцеся (Лынькоў. Векап. дні, 67); сябар (Бядуля, I, 166); Сябар ты мне ўсётакі (Крапіва, II, 122); параўн. старажытнабеларускае: сябровт> городскнхь вь прыгонь нашь не гнатн (РЙБ, XXVII, 847); уладар властелнн (БРС, 953); повелнтель — уладар (РБС, 432); уладар (Кс, 2, 287, 321; 7, 21; Купала, V, 47); цяпер беларускай я песні ўладар (Купала, IV, 32); Уладар кахання (Багдановіч, 76); уладар залядскага маёнтка (Чорны, VI, 410); Слава табе сейбіт і зямлі ўладар (Танк, 319); Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў у Пецярбургу — адзіны ўладар (Мурашка, 276); Ты не ўладар над ім (Куляшоў. Камуністы, 13); Камісіянер быў строгім капітанам свайго чатырохкалёснага карабля і поўным уладаром над пасажырамі (Бядуля, IV, 465); Ён падышоў блізка, як гаспадар, як уладар гэтай мясцовасці (Бядуля, III, 171); уладара (Бядуля, I, 376; Лынькоў. Векап. дні, 72); Германія ўладароў сусвету (там жа, 173). Асобных заўвагпатрабуе форма валадар: О, валадар судзьбін людскіх (Купала, V, 218); валадар (Купала, II, 161); повелнтель — валадар (РБС, 432); валадар (БРС, 143) і інш. Можна меркаваць, што форма валадар з’явілася ў выніку развіцця няпоўнагалоснай формы владар^; фігляр — фнгляр (БРС, 983); цесарь — цэсар (РБС, 752); чеботар'ь — сапожнвк (Нас., 696); чабатары (Шынклер, 415); шафар'ь (Грыгаровіч, 44; Нас., 707); А в'ь нашего шйнкаря (Шэйн, I, 158); шынкар (Кс, 5, 118; Купала, I, 204; VI, 116); Як шынкар у карчме (Бел. пісьменнікі, 20); Шынкар торбы не надзене ...Шынкар знае, налівае (Купала, V, 160, 259); шынкару прадасі (Бядуля, I, 36); шынкар (Янк., БП, 66); школярн— ученнк (Нас., 711); Ёсць Іван і Пятрук, самыя ійкаляры (Кс, V, 18); шкалярам (Купала, IV, 350); шхляр5 — стеколыцнк (Нас„ 711); стеколыцмк — шкля^ (РБС, 660); Шмат шкляроў, сталяроў (Бядуля, II, 363); па шкляроў, па вадаправодчыкаў (Лынькоў. Выбр. тв„ 364); Яна —дачка беднага шкляра, непісьменная, простая дзяўчына (Бядуля, III, 340); шклярг —‘стеколыцнк (Шпілеўскі); юбіляр —
юбнляр (БРС, 1043); янычар — янычар (БРС, 1047).
Неабходна заўважыць, што ў сучаснай беларускай мове некаторыя адыменныя ўтварэнні набылі новыя значэнні; частка іх ужываецца тымі або іншымі пісьменнікамі ў якасці гістарызмаў пры характарыстыцы пэўнай эпохі або персанажаў.
24
Значную групу складаюць асабовыя назоўнікі, утвораныя ад асноў назоўнікаў, якія не сустрэліся або не ўжываліся ў старажытнабеларускай мове. Напрыклад: Салдаты любяць заўсёды таленавітых людзей, ці то гарманістаў, ці то добрых байкароў, якія ўмеюць «складна» зманіць (Мележ. Мінскі напр., 145); байкар (ЛіМ, 28.Х 1959); бахар — любовннк. Вун яна пашла з сваім бахарам (Каспяровіч, 36); бібліятэкар — бнбляотекарь (БРС, 125); бунтар — бутар (БРС, 135); лічыць вас за бунтароў (Мурашка, 74); Гэй, ты, не хлусі мне, бунтар! (там жа, 279); як бунтара — бальшавіка' (Кс, 7, 198); радзіўся бунтар ...Як адважыўся ён непрыстойны бунтар (Бядуля, II, 113, 294); ваздахтар — каханак (Бяльк., 102); вйд’м’ар — колдун (ЛП, 26); Хвёдар выглядае, як вухаркупец на старых лубачных малюнках (Бядуля, IV, 361); Бы nicapвухар расчаркнецца (Кс, 4, 165) 'вядзьмарг — колдун, обмантнк (Шпілеўскі); чудодей — вядзьмар (РБС, 763); У ййх кажуц’ шаптуны, а ў нас в’адз’мары (Сцяшковіч, 37); ведзьмароў і чарцей (Чорны, 3, 295); ведзьмары (Кс, 1, 169); Wiaslar і 3 inzyniera uchapilisia za liny, a 4 tako inzyniera wada adniasla dalei (Bielarus, № 34, 1913); вясляр — гребец (БРС, 195); Яновіч падаў веслярам дыспаноўку (Глебка, 380); Вясляр сядзіп'ь задам да месца, куды яны плывуць (Брыль, 2, 326—327); торговец — гандляр (РБС, 687); хлеботорговец — гандляр збожжам (РБС, 559); внноторговец — гандляр віном (РБС, 60); работорговец — гандляр рабамі (РБС, 559); гандляры (Д.Марц., 44; Кс, 3, 188); Гандляр мерыць гарцам соль (Цётка, 39); Гандляров жывым таварам (НН, № 4, 1914); гандляр (Чорны, 4, 131; Кс, 1, 485; Купала, V, 216); гандляроў (Чорны, 1, 184; Танк, 463); Гандляры прыязджалі да іх купляць (Бядуля, I, 130); гандляром (Купала, I, 65); гандляроў карцінамі (Карпаў, 438); Раней жыццё было такое: ураднік забярэ, суддзя абдзярэ, гандляр абкрадзе (Янк. БП, 35); Дзе non царкву ставіць, там гандляр карчму ладзіць (там жа, 75); Гэй сюды муляры, маляры, слесары, цесляры, гантары (Бядуля, II, 363); hlawar ...halawar Auhust Biebiel (Bielarus, № 25, 1913); губар—• чалавек з вялікімі губамі (Янк. Мат., 123); дукар— дока, фокусннк³¹; дыхтарт> гл. дыхть — русское точь в точь (Ціхінскі); журналнст —
³¹ I. I. К р а м к о, A. К. Ю р э в і ч, A. I. Я н о в і ч. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы, т. II. Мінск, 1968, стар. 195.
25
журналіст, дзяннікар (Некр., Байк., 121); Zniwo wialikaje ...prychodzcie z zniwiary (Bielarus, № 1, 1913); жняяр ...жнеяра, вязальшчыц (Мележ, 60, 95); Аж здаецца гудуць кабзары (Бядуля, II, 216); кабзар— кобзарь (БРС, 364); камінар — трубочнст (БРС, 371); KOMUHap^— трубочнст (Нас., 243); як камінар пануры (Крапіва, II, 52); чорны, як камінар, з мазалямі (Кс, 3, 27); камунар— коммунар (БРС, 375); Гаворыць сціплы помнік, Што не памёр пясняр: У свет з каменяломні Выходзіць Камяняр (Кляўко. Вялікаму Каменяру. «Полымя», 1960, № 12, 101); картатэкар (РБС, 196); кахлярть— нзразцовый мастер (Нас., 231); качагар — кочегар (БРС, 386); качагар (Лынькоў. Выбр. тв., 68; Мележ, 20); як качагарыў ...качагар (Лынькоў. Выбр. тв., 65); з качагарам жыў (Кс, 4, 245); Славяцца рыбаловамі, паляўнічымі, цеслярамі, бондарамі, кашарамі і іншымі майстрамі (Шамякін, 30); нітар ³²; плугар— плугарь (БРС, 697); Легенда казала — на гэтых землях найлепшы касец, самы працавіты плугар не разбагацее (Бялевіч. Зямляк); пляткар — сплетннк (БРС, 698); Ці то здольны пясняр, Ці то модны пляткар? (Крапіва, I, 95); Нейкі пляткар з Наркамзема (Крапіва, III, 28); Ён кажуць такі шаптун і пляткар (там жа, 207); А гэтым часам плеткары майструюць новыя ўжо плёткі (Крапіва, I, 60); повадар — паганяты валоў (Сілкіна); прадуктар ³³\ утюжнпк — прасар (РБС, 727); пчаляр (РБС, 392, 556; Кс, 7, 161; Паслядовіч, 42; Хадкевіч, 56); пчаляром (Чорны, 4, 370); пчаляр і доктар і ў лесе з голаду не памрэ (Янк. БП, 115); пясняр— певец, поэт (БРС, 771); песнопевец — пясняр (РБС, 418); пясняр (Бядуля, IV, 148; Кс, 7, 97); Ой, каб быў там пясняр, сівабровы дудар (Бядуля, II, 280); Гэта выдатны пясняр вінаградарства («Звязда», 16.V 1959); разбяр — резчнк, ваятель (БРС, 780); не працавалі мудры разбяры (Купала, V, 82); разьбяр працуе (Бядуля, IV, 540); дзівосныя ўзоры мастака — разбяра (Броўка, 306); sabakar (Федароўскі, 404); сабакарннк— сабакар (РБС, 640); сабакар (Кс, 3, 149); сабакар— тот, кто дразннт собак (Шатэрнік, 251); севар — севец, севар — не гблнцца, пока не засё)ецца, )ака борода — тако)е пбле (ЛП, 123); Хлебнік —з дзідай, смаляр — з сякераю (Караткевіч,
КНІГІ ОНЛАЙН
