Назоўнікі на -ар (-яр) у беларускай мове
Выдавец: Навука і тэхніка
Памер: 64с.
Мінск 1970
41
(РБС, 182; Мележ, 101; Кулакоўскі, 50, 251); інспектарам (Бядуля, Ш, 316); інспіратар (РБС, 182); інструктар (БРС, 359); інструктар(а)у (Лынькоў. Выбр. тв., 150; Векап. дні, 222); інтэрпрэтатар (РБС, 183); інфарматар (БРС, 360; Лынькоў. Векап. дні, 580); інфарматарам (Бядуля, I, 200); ірыгатар (БРС, 362); кааператар (БРС, 363); кадыфікатар (РБС, 204); каланізатар (РБС, 206); калькулятар (РБС, 192); камбінатар (БРС, 370); каментатар (БРС, 371); каментатара (Лынькоў. Векап. дні, 91); кампазітар (РБС, 209); кампазітара (Карпаў, 311); кампенсатар (РБС, 66); кампілятар (БРС, 372); камплектатар (РБС, 209); кандуктар (БРС, 374; Карпаў, 118); кандуктара (Кулакоўскі, 204); кансерватар (БРС, 375); кансігнатар (РБС, 210); канспіратар (БРС, 375); канспіратараў (Карпаў, 301); канструктар (БРС, 375; Лынькоў. Векап. дні, 489); карэктар (БРС, 383); касатар (РБС, 196); кастратар (РБС, 197); класіфікатар (РБС, 201); ктытара (Купала, IV, 272); лектар (БРС, 416; Кс, 4, 184); ліквідатар (БРС, 419); літаратар (БРС, 421; Хадкевіч, 7); мадыфікатар, мадэрнізатар (РБС, 262); маніпулятар (РБС, 246); меліяратар (РБС, 252); механізатар (БРС, 448); механізатараў (Хадкевіч, 153); механізатары (Паслядовіч, 185); містыфікатар (РБС, 259); навігатар (РБС, 273); папулярызатар (БРС, 620); пасэсар (РБС, 638); плагіятар (РБС, 423); плантатары (Брыль, 2, 22); правакатар (БРС, 704; Кс, 7, 81; Бядуля, III, 515; Лынькоў, Векап. дні, 742; Мележ, 37; Карпаў, 520), правакатараў (Кулакоўскі, 358), пракуратар: (РБС, 534); прарэктар (РБС, 539); прафесар (БРС, 730; Мележ, 156; Карпаў, 342); прафесары (Бядуля, III, 312; Лынькоў. Выбр. тв., 357); рацыяналізатар (РБС, 586); рэгістратар (БРС, 825; Чорны, 1, 77; 4, 60); рэгістратара (Карпаў, 152); рэдактар (РБС, 588; Кс, 5, 224; Бядуля, III, 343; Лынькоў. Векап. дні, 742; Выбр. тв., 149; Мележ. Мінскі напр., 312; Паслядовіч, 56; Карпаў, 540); рэквізітар, рэктар (РБС, 589, 590); рэпетытар, рэстаўратар, рэфарматар (РБС, 590, 591); рэстаратара (Лынькоў. Выбр. тв., 246); рэцэптар (РБС, 592); сенатар (РБС, 618); сігналізатар (БРС, 852); скарыфікатар (РБС, 625); скульптар (БРС, 864); скульптары (Бядуля, IV, 428); схематызатар, таксатар (РБС, 672, 675); трыумфатар, узурпатар (РБС, 693, 711); уніфікатар, фальсіфікатар (БРС, 958, 979); фундатар (Чорны, 2, 46); цывілізатар,
42
цэнзар (РБС, 751, 752); эвакуатар (РБС, 776); экзаменатар (БРС, 1036); экспедытар (РБС, 778; Гартны, 2, 122); эксперыментатар (РБС, 778); Эксплёататар! (Мурашка, 117); эксплуататар (РБС, 778); электрыфікатар (РБС, 779; Кс, 3, 278); параўн. усечаную форму ў Янкі Купалы: Пролетару варожыя класы (IV, 118).
У межах гэтай групы слоў узнікаюць адзінкавыя ўтварэнні з суфіксам тар: наватар (БРС, 466); наватары (Карпаў, 386); Там пражывае славуты наватар (Панчанка, 356); damatar— domosied (Ціхінскі).
У старажытнабеларускіх пісьмовых помніках фіксуюцца выпадкі замены суфікса тоуь (дйкгнйтатор'ь, арендатор'ь, сектаторт>, сенатоуь і інш.) суфіксам ap^: дігніітарй (Бяседы, 258, 324); дйгнйтаровт> (АВК, II, 147; IV, 76; РІІБ, XXX, 527); арендарт>, сектарт>, сенатар'Ь і інш. Прыведзеныя прыклады паказваюць, што пры цесным узаемадзеянні суфіксацыі на торт> (тарь), з аднаго боку, і суфіксацыі на арт>, з другога боку, не ўсе выпадкі можна тлумачыць такой заменай. Тут магчымы і паралельныя новаўтварэнні, асабліва для форм тыпу сенатарь. Назіраюцца, мабыць, і адваротныя з’явы прыпадабнення да суфіксацыі на торт> асобных утварэнняў на apn у тых выпадках, калі апошнія далучаліся да назоўнікавых асноў, якія заканчваліся на т: золотора (АВК, XXXI, 145); печатор'ь (АВК, XI, 48); печаторы (АВК, XXXII, 53); печаторовг (АВК, IX, 16); чоботора (АВК, XVIII, 103).
У сучаснай беларускай літаратурнай мове, асабліва ў сферы тэрміналагічнай лексікі, паасобныя словы з суфіксальным элементам ар (яр) уваходзяць у састаў складаных слоў у якасці другога кампанента. Амаль усе словы з’яўляюцца калькамі адпаведных слоў рускай мовы: авіяканструктар— авнаконструктор (БРС, 44); аўтаінспектары. (Карпаў, 594); гукааператар— звукооператор (БРС, 218); кінааператар — кннооператор (БРС, 390); лнтредактор— літрэдактар (РБС, 236); снтцепечатннк— паркаледрукар (РБС, 624); першадрукар— первопечатннк (БРС, 689); рыбокоптнлыцнк — рыбавянгляр (РБС, 599); самовластнтель ~ самаўладар (РБС, 602); санінструктар (Кулакоўскі, 131); фотааматар (Лынькоў. Выбр. тв., 419); фннмнспектар — фінінспектар (РБС, 735); полнцеймейстер— паліцмайстар (РБС, 465) і інш.
43
Значнае месца ў гісторыі суфіксацыі на apt (apt) займаюць пытанні сінаніміі. Цэламу раду назоўнікаў на apt (apt) на розных этапах станаўлення мовы народнасці, а таксама беларускай нацыянальнай мовы ўласцівы сінанімічныя назоўнікі, утвораныя ад таго ж самага кораня, але пры дапамозе іншых суфіксаў. Тут могуць выступаць: а) парныя сінонімы: 6oadapt (РПБ, XX, 524) і бондырт, (ПЮМ, IV, 242); вйнарь (БЛП, 245) і вйннйкк (Супр. сін.); eaadapt (Варлаам, 176) і владца (Зізаній, 12); ковшарь (Археогр. сб., IV, 298) і ковшовHtiKt⁵⁴; KpaMapt (БЛП, 886); і KpaMHUKt (АЗР, II, 370); neyarapt (АВК, XX, 69) і пачатнйкт> (Бярында, 52); муpapt (ПЮМ, I, 66) і мураль (АЗР, II, 76) ⁵⁵; вядзьма(я)р (БРС, 193) і вядзьмак (БРС, 193); кoтляpt (ІІЮМ, V, 4) і котелышкь (Коршунаў, 104); золотарн (РНБ, XX, 572) і золотнйк (Бярында, 51) і інш.; 6) трайныя сінонімы: мытарь — MbiTHUKt — мьшца (РЙБ, XXVII, 166); змагар — змаганец — змаганнік; чытар — чытач — чытэ(а)льнік; параўн. чйтатель (Зізаній. Граматыка) і інш. Можна меркаваць, што прыведзеная вышэй форма бондыр узнікла фанетычным шляхам; параўн. сучаснае жлобінскае бондыр.
Аналіз сінанімічных суфіксальных пар паказвае, што самымі шматлікімі з’яўляюцца назоўнікі на HUKt. Аналагічная заканамернасць назіраецца і ў гісторыі рускай літаратурнай мовы XI—XIV стст.⁵⁶
Значную цікавасць мае пытанне аб прадукцыйнасці суфікса apt (apt) у беларускай мове. Пры яе вызначэнні трэба мець на ўвазе: а) прадуктыўнасць данага суфікса ў адносінах да іншых суфіксаў аналагічных словаўтваральных мадэлей і 6) прадуктыўнасць гэтага суфікса ў той ці іншы перыяд развіцця мовы.
У параўнанні з іншымі суфіксамі apt (apt) можна
⁵⁴ A. А. Вержбовскн й. Белоруссколнтовскне лекснческне взанмосвязн. Канд. днсс. Мннск, 1961, стр. 399.
⁵⁵ Суфікс аль у даным выпадку адносіцца намі да дысімілятыўнага ўзнікнення.
⁵⁶ Н. В. Ч у р м а е в а. Суіцествнтельные с суффнксом арь co значеннем действуюіцего лнца в древнерусском языке XI—XIV вв. Псследованпя по псторнческой лекснкологнн, стр. 264. Цікава заўважыць, што сінанімічную пару дударь—дуднйкь падае і даследчык гістарычнага словаўтварэння ўкраінскай мовы С. П. Самойленка. С. П. Самійленко. Нарнсн з історнчноі морфологіі украі'нсько'і мовн, ч. I. Кнів, 1964, стор. 33.
44
кваліфікаваць як суфікс малапрадуктыўны. Гэта зусім не азначае, што яго патэнцыяльныя магчымасці ўжо выкарыстаны. Наадварот, яны паранейшаму застаюцца неабмежаванымі, таму што мадэль на ар (яр) з’яўляецца жывой у сучаснай беларускай мове. Прычым гэта мадэль захоўвала пераемнасць на працягу ўсяго развіцця беларускай мовы.
Што да прадуктыўнасці на пэўных этапах развіцця мовы звычайна ў лінгвістычнай літаратуры зазначаецца, што «суфікс арь (ар), будучы да пэўнай ступені прадуктыўным ў старажытнарускай мове, у мове рускай народнасці траціць сваю прадуктыўнасць. У мове ўкраінскай і беларускай народнасці і сучасных украінскай і беларускай мовах ён выступае малапрадуктыўным словаўтваральным элементам⁵⁷. Гэта меркаванне, на нашу думку, патрабуе пэўнага ўдакладнення адносна данага суфікса ў беларускай мове. Папершае, матэрыялы пісьмовых помнікаў паказваюць, што ў мове беларускай народнасці суфік.с apt* (ярт>) меў аднолькавую, а магчыма і значна шырэйшую ступень прадуктыўнасці ў параўнанні са старажытнарускай мовай⁵⁸; падругое, адсутнічаюць сур’ёзныя довады і для сцвярджэння малой прадуктыўнасці данага суфікса ў сучаснай беларускай мове, калі зыходзіць з гістарычнага параўнання колькасных суадносін лексем з суфіксам ар (яр) са старажытнарускім перыядам і перыядам мовы беларускай народнасці. 3 усяго адзначанага вынікае, што суфікс ар (яр) амаль на працягу ўсёй сваёй гісторыі не меў значных зрухаў у напрамку змянення прадуктыўнасці. Розніца заключаецца толькі ў тым, што ў старажытнарускі перыяд і ў перыяд мовы беларускай народнасці лексіка значна папоўнілася запазычаннямі на арт>, якія ў сваю чаргу з’яўляюцца доказам таго, што даная словаўтваральная мадэль была прадуктыўнай і «ўцягвала» у сваё кола новыя словы, дакладней: запазычанні прыпадабняліся да старажытнарускай або старажытнабеларускай мадэлі.
⁵⁷ О. П. Безпалько, М. К. Бойчук і інш. Історпчна граматнка украТнськоі мовл, стор. 220.
⁵⁸ У даследаванні Н. В. Чурмаевай налічваецца каля 40 назоўнікаў, значная колькасць з іх, мабыць, з'яўляецца стараславянскімі па паходжанню. Н. В. Ч у р м а е в а. Сушествлтельные с суффнксом арь co значеннем действуюіцего лнца в древнерусском языке XI— XIV вв. Нсследовання по лсторлческой лекснколопш, стр. 271.
45
3 пункту гледжання гістарычнай устойлівасці і пераемнасці многія старажытнарускія словы з суфіксам арь незалежна ад таго, уласныя яны ці запазычаныя, працягвалі ўжывацца ў мове беларускай народнасці або выходзілі з ужытку ў сувязі са знікненнем тых прафесій, якія абазначаліся гэтымі лексемамі.
Мэтазгодна падаць тут некалькі адушаўлёных назоўнікаў з суфіксам ауь, якія абазначаюць назвы свойскіх птушак і жывёлін, а таксама насякомых і рыб: сто тнсечн' велблюдов, мулов, драбаро^ (Александрыя, 27); ког преслед8еш а ког гоннш: пса здохлог комара жнвог (Бельск., 996); На чужыне і камар загіне (Янк. Мат., 175); качар — селезень (БРС, 386); джгар — ёрш (Весці, 1965, № 2).
Важную ролю элемент арт> (ярн) адыграў пры станаўленні суфікса арня (ярня), пры дапамозе якога ўтвараюцца: а) назвы памяшканняў: б^лнлннца: бл^харна (Бярында, 11); в друкарнй братскон внленской (Кінавіён, 1); друкарня (АВК, VIII, 39); каз.лрнл (БЛП, 72); не чась гнать стада до овчарна (Хранограф, 446); пекарня (АВК, VI, 88); где тепер п8шкарна (Стрыйк., 537); свйнарнл (БЛП, 188); наполнАеть г8мна нашн збож'ьеы, н спЬжарнЬ наші насЬньемь (Кал., III, 204); а всн до одногы г8мна, н до юднон спйжарнй збнраюгьсл (Бяседы, 311); которін в спйжарн.лк (яж слназывают н клетЬхь дшн гнЬздо свое вееть (там жа, 187); на спйжарнй твон (Хранограф, 158); сучасныя формы: бляхарні (Мурашка, 107); вянг(д)лярня (БРС, 194); гусярня — гуснный хлев (Каспяровіч, 88); кнігарня— кннжный магазнн (БРС, 395); малачарня — молочная (БРС, 433); У півярні, як заўсёды, тоўпіўся народ (Лынькоў. Выбр. тв., 295); прачкарня (Купала. Над ракой Арэсай); Прыказаў зазваць у двор Дый у прачкарню упёр (Д.Марц, 26); смалярня — смолокурня (БРС, 869); месца старшага брыгадзіра ў сталярні (Чорны, 4, 30); такарная — такарня (РБС, 685); трупярня —^ мертвецкая (БРС, 925) і інш.; 6) прылады дзеяння: малатарня — молотнлка (БРС, 433); сячкарня — соломорезка (БРС, 912); падаваў салому у с’ачкарн’у (ХБД, 140); I зямлю ў дыван цудоўны зернем ткуць сявярні (Броўка. Чырвонгарадок); параўн. утварэнне на арка: гаспадарка — клапатарка (Янк. БП, 99).
КНІГІ ОНЛАЙН
