Назоўнікі на -ар (-яр) у беларускай мове
Выдавец: Навука і тэхніка
Памер: 64с.
Мінск 1970
36
ставіцца пасля пералічэння, дзе прапушчана некае слова і, наогул, там, дзе хочам прыцягнуць увагу чытара (Тарашкевіч, 76) і інш. Некаторыя з адзначаных форм старажытнай і сучаснай беларускай мовы, напрыклад, мукар, лекар, могуць суадносіцца па ўтварэнні з адназоўнікавымі асновамі. Дзеяслоўная аснова па паходжанню вылучаецца таксама ў слове каварства (кавацьпараўн. чэшскае і верхнелужыцкае Kovar са значэннем каваль), але, можна меркаваць, што форма коварь паходзіць і ад пераноснага значэння кораня, іменна ковн — зламыснасць, падкопы, мяцеж⁴⁸. Цяжка вызначыць і састаўныя кампаненты ў складаным слове злыдар, дзе ар з’яўляецца суфіксальным элементам ⁴⁹.
Асобных заўваг патрабуе форма лгар. С. Рохкінд форму лгар кваліфікуе як новаўтварэнне. Яна зазначае, што словы «бондар, бровар, бляхар, гандляр, карчмар, знахар, млынар, гаспадар, штукатур, пчаляр з’яўляюцца старымі. У літаратуры мы яшчэ сустракаем такія ўтварэнні, як лгар, завадатар (М. Лынькоў)»⁵⁰. На самай справе форма лгар, як было відаць з прыведзеных прыкладаў, з’яўляецца старажытным утварэннем. Гэта слова фіксуецца ўжо ў «Лексіконе» П. Бярынды 1627 і 1653 г., ужываецца ў біблейскіх кнігах Ф. Скарыны (ліэгарь). Яно сустракаецца і ў пазнейшы перыяд, напрыклад у камедыі са зборніка Марашэўскага 1787 г. (лгар). Гэта форма жыве і ў мове класіка беларускай літаратуры Якуба Коласа. Такім чынам, матэрыялы паказваюць, што даная форма з’яўляецца ўтварэннем мовы беларускай народнасці і не можа стаяць ў адным радзе з формай завадатар, якая сапраўды з’яўляецца новай па паходжанню і належыць да ўтварэнняў перыяду беларускай нацыянальнай мовы.
Нарэшце, апошнюю таксама нешматлікую групу з суфіксам арь (ярт>) складаюць назоўнікі, утвораныя
⁴⁸ Гл. Г. Дьяченко. Полныіі церковнославянскіш словарь. М„ 1900, стр. 256.
⁴⁹ Параўн. стараславянскія словы і спалучэнні Золынй—злоба, зльдь—зло (Гл. А. Г. П р е о б р а ж е н с к н й. Эгпмологнческнй словарь русского языка. М„ 1959, стр. 256) і выраз з «Жыція» Сцяпана Пермскага — «остахь на злы днн». Больш выразна суфіксальны элемент ар вылучаецца на фоне форм злыдня, злыда, злыдні, дзе першыя кампаненты можна разглядаць як прыметнікі або як назоўнікі з гукам bL, які ўзнік на месцы старажытнага доўгага у.
⁵⁰ С. Р о х к і н д. Да вывучэння словаўтварэння беларускай мовы. «Савецкая школа» № 5, 1955, стар. 75.
37
ад асноў простых і субстантыўных форм прыметнікаў і дзеепрыметнікаў. Неабходна адзначыць, што адны даследчыкі суфіксальнага словаўтварэння беларускай мовы выдзяляюць пры суфіксе ap^ (ярг) толькі аснову дзеяслова і назоўніка⁵¹; другія ж вылучаюць і аснову прыметніка, але не ў субстантыўнай форме⁵².
Пры простых асновах, як адзначае A. А. Дзяменцеў, усякі суфікс, у тым ліку і суфікс арь (ярь), субстантывуе гэтыя прыметнікавыя асновы ⁵³. Гэта функцыя суфікса арь яскрава выступае ў старажытнабеларускай форме меденауь: Але гадаетсл з златннкн п с сребреннкн: но іі меденаревь наследуеть (Скар. Прамудрасці, 23); параўн. у астрожскай бібліі: златод^лателемь, н сребро лі.Ателем'ь, і мЬдй здателемт> подобйсл (л. 52); Антонь Сухарг (ГІЮМ, XIX, 186); Адзін наведвальнік святых месц пытае ў святара («Вожык», 1968, № 11,9); было яно доўгі час невядомым не толькі простым людзям, але і святарам («Ніва», 11.1 1968); глухарн (Нас., 114); дзікар і інш.
Назоўнікі, утвораныя ад асноў субстантыўных форм прыметнікаў і дзеепрыметнікаў, абазначаюць асоб паводле характарыстыкпрыкмет, якія ўласцівы ўтвараючым асновам. Да гэтай групы адносяцца наступныя назоўнікі: аратар — араты (Сілкіна); завадатара ўсёй хамутовай справы (Лынькоў, Выбр. тв., 171); Яна ў іх галоўным завадатарам (Лынькоў. Векап. дні, 628); Яна першы завадатар (Сіўцоў, 113); з ім Пшэбора, памагатар, з Данілы плату спаганяць (Кс, 7, 71); ён здолее абыйсціся без памагатараў (там жа, 3, 386). Сюды можна далучыць і старажытныя ўтварэнні тыпу болре: межю бояровь (РЛА, 11); параўн. стараславянскае боллре— ад субстантыўнай формы болйй; вЯлнлре (ад вёлйй — na аналогнн з болйч).
Пры аналізе словаўтвораў на арт> (ярт>) трэба заўсёды мець на ўвазе тыя складаныя фанетычныя і граматычныя працэсы і з’явы аналогіі, якія мелі месца ў сістэ
⁵¹ В. Б. X а ц к е в і ч. Суфіксальнае словаўтварэнне назоўнікаў, якія абазначаюць асобу мужчынскага полу ў сучаснай беларускай мове. Даследаванні па беларускай і рускай мовах. Мінск, 1958, стар. 185—186.
⁵² Граматыка беларускай мовы, т. I, стар. 101.
⁵³ A. А. Дементьев. Суффнкс нк н его проіізводные в современном русском языке. Ученые запнскн Куйбышевского педагогнческого іі ўчнтельского ннта, вып. 5, 1942, стр. 41.
38
ме адзначанай суфіксацыі беларускаіі мовы. У ёй адбывалася цеснае ўзаемадзеянне паасобных суфіксаў. Так, на аснове назоўнікаў з старажытным агентыўным суфіксам тай (оратай, ходатай і інш.), якія ўтварыліся ад дзеяслоўных асноў, узніклі субстантывіраваныя формы тыпу араты. Ад апошніх у сваю чаргу пры дапамозе суфікса ар утвараліся новыя назоўнікі тыпу аратар. He выключаецца магчымасць утварэння назоўнікаў на ар і ў сістэме суфіксацыі на тай. Канчатковае высвятленне гэтага пытання патрабуе дадатковых даследаванняў.
Узнікненне форм тыпу аратар, завадатар, памагатаі) падтрымліваецца вялікай групай старажытных запазычанняў на орь, торт>: авторь (Бярында, 170); йвгор (Зізаній, 94); досв"Ьтчоных авторов (Бельск. 1); авторо™ (Бяседы, 249; Стрыйк., 530); адмйнйстраторіі (АЗР, III, 131; АВК, VIII, 561); адм'Ьн'Ьстратор'ь (АВК, V, 269); адмйнйстратора (АВК, I, 89; XII, 609; XXVIII, 386; XXXI, 185; НЮМ, V, 104); адмйнйстратору (РНБ, XXX, 423); аксакуторове (РІІБ, XX, 343); акторь (АВК, I, 134; V, 78; XV, 51); актхторт, (АВК, XXVIII, 311; НЮМ, XXII, 390); одь акьтора (АВК, XXIX, 130); акторовй (АВК, XII, 435); антролйкгатору (ЙЮМ/УІІ, 104); араторове (Бяседы, 243); арендаторь (І4ЮМ, II, 223; VII, 328); арендатора (АВК, VI, 10); acceccopb (Археогр. сб., V, 76); віоляторахь (АВК, XII, 490); віоляторов'ь (АВК, XV, 338); кгубернатора (НЮМ, V, 122); кг8бе^натороУІ (Бельск., 3976); делятора (АЗР, V, 74; АВК, V, 177); деляторовь (ЙЮМ, III, 10); деляторамй (АВК, XXIV, 480); дйктатора (Бельск., 153); дйктаторомт> (Хранограф, 4856); дйректорь (АВК, I, 101); дйректора (АВК, XV, 71; Статут ПБ, 2); докторт> (Зізаній, 9; Бярында, 17); доктора (Скар. КЛ, 16; ПСРЛ, XVII, 295; РНБ, XX, 145; АВК, VI, 11; XI, 217); докторомь (Скар. Еклезіяст, 1; Бяседы, 377; Пакуты, 206); докторо* (Бельск., 1196); доктор(ы)й (Тры каралі, 446; Бельск., 1116; Бяседы, 206); докторове (Дзённік, 131); евйкторь (АВК, XV, 25, 345); евйкторамй (там жа, 25); евйктора (АВК, I, 83); екзекуторове (АВК, II, 236); ексекуторомь (РНБ, XX, 627); ект>зек8торовь (Статут 1588, 103); електорове (Бельск., 3946); електоров (там жа, 3996, 400); лекторов (електоров— П. В.); ймператора (Стрыйк., 42, 439); іінквйзнторомь (Паўустаў, 5; АВК, XXIV, 479); іінстйга
39
тора (АВК, XII, 475); йнстйкгатор'ь (АВК, VI, 47); йнстйгатора (Барк. лет., 13); йнстыкгатора (Статут 1588, 7; РІІБ, XXX, 353); йнт>тролйкгаторт> (АВК, XX, 125); кава^катора (Бяседы, 215); кавалкатора (там жа); калвакатсР (Бярында, 140); калкуляторов'ь (ІІЮМ, VI, 87); калкуляторове (ПЮМ, VIII, 76); канторь (АВК, XX, 5); канторй (Бельск., 1116); канторолгь (АВК, XX, 199); канктора (АВК, XXIX, 96); коадйуторь (АВК, XX, 450); коадьютора (АВК, XI, 217); коляторь (там жа, 171); колятора (АВК, XXIX, 80); коляторовт> (АВК, III, 29; XI, 166); комендатора (Стрыйк., 5466); коУІпетаторо* (там жа, 5886); компетйтор'Ь (АВК, XV, 515); компетйторове (Стрыйк., 6286); кредіто^ (Бярында, 48); кредйторове (Бельск., 1536); кредйторовт> (АВК, XX, 249; Кал., II, 65); кредйторомль (АВК, XV, 332, 405); ктйторамй (АВК, XI, 100); ктйторове (АВК, VIII, 49); ктйторо* (Стрыйк., 3956); кунторт> (ПСРЛ, XVII, 317); кунторы (там жа, 377); коунтор'ь (там жа, 73); медыяторы (АЗР, IV, 513); монеторй (Бельск., 166); перпатраторомь (АВК, XII, 500); посесорт, (АВК, VI, 162); посесора (АВК, XV, 34); поссессороУІ (Паўустаў, 76); прок8раторт> (РНБ, XX, 830; Бярында, 163); прокураторь (АВК, II, 283; XVII, 266; XXVI, 212; Статут 1588, 16); прокуратора (АВК, II, 225); прок8ратора (РПБ, XX, 606; СПТ, 76); професором'ь (АВК, XX, 61); оратор'Ь (Бярында, 26; Зізаній, 986); ыратора (Бяседы, 143); араторй (Бельск., 2696); ыраторове (Бяседы, 243); oratorow (Ліст. 440); ретора (Бельск., 294); puropb (Зізаній, 986); рйторове (Бяседы, 135); рйтора (Бярында. Прадмова); сектаторомт> (АЗР, IV, 203); сенаторь (АВК, XV, 183); сенато? (Жыціі, 256); сенаторамй (АВК, III, 319); сенаторй (Бельск., 329); сенаторы (Дзённік, 131); сенаторове (там жа, 143); сенатора (Збор. 82, 69; Навука, 61; Бельск., 352); сенаторов'Ь (Прамова Мялешкі; Дзённік, 142; Дыярыуш, 170); сенаторов (Бельск., I486); senatorow (Ліст, 441); сенатор8 (Бельск., 2056); спекулатор'Ь (Бярында, 82); сурогатора (АВК, IX, 16); суррогаторт, (АВК, X, 497); суррокгаторомт> (АВК, VIII, 599); трй8мнфатором'Ь (Дзідаскалія. Прадмова); т8рбатоя (Бярында, 202); турбатора (АВК, III, 312; 318); факторт, (АВК, V, 157); фактору, фактором'Ь (АВК, XV, 405); форйтора (Стрыйк., 474); фундаторг (АВК, XI, 171); фундаторомь (АВК, II, 13); ф8"даторов (Стрыйк., 3956); фундатора
40
(АВК, VIII, 104); фундатора (Стрыйк., 419); шкрутаторов'Ь (Статут 1588, 330) і інш.
Старажытныя словы на opa, торг у сучаснай беларускай літаратурнай мове і ў большасці беларускіх гаворак у выніку акання супалі паводле фармальных прыкмет ў адной мадэлі ар, тар. Гэта супадзенне пачалося яшчэ ў старажытнабеларускі перыяд і знайшло сваё адлюсграванне ў пісьмовых помніках мовы беларускай народнасці: аксакутарем (РІІБ, XX, 284); фундатаровь (АВК, VIII, 42); форйтара (Стрыйк., 484); форатар'д (Бярында, 181) і інш. Гэты працэс канчаткова завяршыўся ў сучаснай беларускай мове. Адзначаная група слоў дапоўнілася радам новых запазычанняў і калек: авіятар (БРС, 44; Кулакоўскі, 80); агітатар (БРС, 45; Чорны, 3, 167; Бядуля, IV, 96; Лынькоў. Векап. дні, 186); агрэсар (БРС, 47); адміністратар (РБС, 16; Карпаў, 101); аматар (БРС, 86; Лынькоў. Векап. дні, 619; Выбр. тв., 4; Шамякін. Крыніцы, 90; Карпаў, 89); аматары (Бядуля, IV, 466; Глебка, 607); аператар (БРС, 92); арандатар (РБС, 21; Кс, 3, 58; Чорны, 2, 7); арандатары (Кс, 6, 306; Бядуля, 1, 132); параўн. У Бўдз’н два арандаторы булб (ХБД, 238); аратар (Кс, 7; 80; Лынькоў. Выбр. тв., 183; Кулакоўскі, 57); аратара (Бядуля, I, 178; Карпаў, 260); арганізатар (БРС, 97); арганізатараў (Бядуля, IV, 253); арганізатары (Паслядовіч, 255); арганізатара (Лынькоў. Векап. дні, 165); ардзінатар (Гартны, 2, 477); ардынатар (РБС, 362); архітэктар (БРС, 99; Броўка, 474; Мележ, 187; Карпаў, 45); асенізатар (БРС, 101); асэсар (БРС, 105); аўтар (БРС, 107); аўтара (Бядуля, IV, 404); вульгарызатар (БРС, 158); гаўляйтарам (Лынькоў. Векап. дні, \7^у, гладыятар (РБС, 97); гладыятары (Карпаў, 434); губернатар (РБС, 105); доктар (БРС, 249; Бядуля, IV, 184; Лынькоў. Векап. дні, 690; Мележ, 172; Кулакоўскі, 172); дыктар (БРС, 257); дыктара (Паслядовіч, 192); дыктатар (РБС, 115; Мурашка, 208; Танк, 529; Бядуля, IV, 274); дырэктар (РБС, 116; Мележ, 175; Шамякін. Крыніцы, 120; Кулакоўскі, 199, 221); дэкаратар (РБС, 110); дэкламатар (БРС, 260); дэкламатары (Карпаў, 347); дэманстратар (БРС, 260); яфрэйтар (БРС, 356); ілюстратар (РБС, 179); імітатар (БРС, 356); ініцыятар (БРС, 358; Чорны, 4, 102); ініцыятарам (Лынькоў. Векап. дні, 591); інкасатар (РБС, 181); інсінуатар (РБС, 182); інспектар
КНІГІ ОНЛАЙН
