Назоўнікі на -ар (-яр) у беларускай мове
Выдавец: Навука і тэхніка
Памер: 64с.
Мінск 1970
А. Мее зазначае, што суфікс арь (arjb) пашырыўся і на балтыйскія мовы, у прыватнасці на літоўскую для абазначэння асабовых назваў. Адносна гэтага ён пісаў: «Гэта лацінскі arius, які распаўсюдзіўся дзякуючы запазычанню слоў, што абазначаюць прафесію, у грэчаскіх, кельцкіх, германскіх і праз германскія ў славянскіх мовах, а затым праз славянскія ў літоўскай мове» ¹⁶.
Адсутнасць пэўных дагістарычных матэрыялаў, якія з’яўляліся б доказам іншамоўнага паходжання суфікса
1910; А. Лескнн. Грамматнка древнеболгарского (старославянского) языка. Казань 1915, стр. 121; J, Los. Gramatyka starosiowiaiiska. Glasowniamorfologjaskladnia. LwowWarszawaKrakow, 1922, s. 67; A. M e й e. Обшеславянскіій язык, стр. 298—299.
¹³ I. K o в a л п к. Пнтання слов’янського іменннкового словотвору, стор. 50; О. П. Б е з п а л ь к о, М. К. Бойчук і інш. Історнчна граматнка украінськоі’ мовн. Кнів, 1957, стор. 220; Н. В. Ч у р м а е в а. Суіцествптельные с суффнксом арь co значеннем действуюіцего лпца в древнерусском языке XI—XIV вв. Псследованпя по псторнческоіі лекснкологнп древнерусского языка. М., 1964, стр. 260.
¹⁴ К. Brugmann. Grundriss der vergleichende Grammatik der indogermanischen Sprachen, § 259; I. K o в a л п к. Пнтання слов’янського іменннкового словотвору, стор. 50.
¹⁵ О. Ізюмов. Іменннкові суфіксн ак (як), ар (яр), ач (яч) в украінській мові. «Мовознавство», 1937, № II, crop. 47.
¹⁶ A. М е й е. Обшеславянскнй язык, стр. 298—299.
7
ар, не дае магчымасці выказаць тое або іншае меркаванне на карысць адзначаных вышэй гіпотэз. Можна толькі заўважыць, што аналіз тых рэшткаў словаўтваральнай сістэмы, якія ў значнай ступені могуць грунтавацца на гістарычных даных, прыводзіць, на нашу думку, да неабходнасці прызнання за асабовым суфіксам ар другаснай з’явы, якая вызначалася самой словаўтваральнай сістэмай. У адваротным выпадку цяжка будзе растлумачыць формы некаторых слоў, што ўжываюцца ў беларускай, а таксама і ў іншых славянскіх мовах. Так, на нашу думку, у словах ганчар, аўчар мела месца ў праславянскай мове напластаванне суфікса ар на папярэдні суфіксальны паказчык, які характарызаваўся наяўнасцю зычнага гука ч. Верагодна, што фарманты з ч мелі большае дачыненне да дзеяслоўных асноў, чым да іменных. Гэтым, магчыма, і абумоўлены прычыны адпаведных напластаванняў на іменныя асновы.
Для станаўлення беларускай мовы мае цікавасць не толькі паходжанне данага суфікса, але і яго словаўтваральная роля. Неабходна заўважыць, што большасць старажытных слоў, у складзе якіх вылучаецца фармант ар, ужываецца ў сучаснай беларускай мове. Яны з яўляюцца зыходнай асновай для ўтварэння новых слоў, а таксама для пераасэнсавання блізкіх па значэнню старажытных і запазычаных слоў па ўзору адзінай словаўтваральнай мадэлі.
Пры дапамозе суфікса ар (яр) у беларускай мове ўтвараліся і працягваюць утварацца асабовыя і неасабовыя назоўнікі.
АСАБОВЫЯ НАЗОУНІКІ
Пры дапамозе суфікса ар (яр) у беларускай, як і ў іншых усходнеславянскіх мовах, утвараецца ў асноўным катэгорыя асабовых назоўнікаў: беларускія цясляр, бунтар, змагар, пчаляр; рускія лекарь, пйсарь, дйкарь, главарь, пахарь; украінскія газетяр, лйвар, нафтар, онучкар: повістяр; старажытнарускія п^дарь, тьлкарь, віжарь, хлібарь.
Структура слоў з суфіксам aph (ярь) паказвае, што ў старажытнабеларускай мове пераважная большасць асабовых назоўнікаў утваралася ад асновы назоўніка: апотекарь (Скар. ПП, 56); речен насажоных од апотека
8
ревн> (там жа, 76); апотекарь оучнннть лекарьство (Скар. ІС, 61); апотекара Берестейского (АВК, II, 62); апотекарь (там жа, 64); аптекарт, (АВК, XX, 76); Дочкн тежь вашн оучнннть собЬ аптЬкармй (Хранограф, 186); аптыкарч> (АВК, XVIII, 348); лікарй, аптыкарй, н барбнрн, которін не знаючн зелье або лЬкарство дають шкодлнвое (Будны, 766); MvpoBapHHKb: Аптыкар'ь, а® ш,6 шлЬйкн рббнт (Бярында, 298); арендарь (АВК, VI, 33); арендара (там жа, 97); арендара (АВК, XV, 366); арендарт, (АВК, XVIII, 32); apeHtdapu (АВК, XX, 84); арендара (АВК, XXVI, 152); арендаровч, (АВК, XXIX, 2); арендарг (АВК, XXVI, 360); з арент>дара нх млстн стодолы (там жа, 330); оть того арендара (Статут 1588, 147); арендарі (там жа, 148); арендара (НЮМ, V, 81); арендарХ корчом'ь (НЮМ, VII, 344); о.рендар'ь (там жа, 464); За сено заплатнлн арендару, што бралн конемь, осм. десеть (ІІЮМ, VIII, 109); Arendar tahdy nie skazec szto nie dam, och (Марашэўскі, 17); блехарь (ABK, XX, 151); бллхарь (БЛП, 136); параўн. БлРхар (Бярында, 11); бондарь (БЛП, 156); бондары (РГІБ, XXX, 581); бондару н кушнеру, (ABK, VI, 114); тоть бондар'ь поведнль (АВК, Х\ II, 347), бондаря (там жа, 130); бондарь (там жа 229); бондара (ABK, XXVIII, 293); бондарь (НЮМ Іі’ 5); боньдару (ЙЮМ, IV, 122); бондару (НЮМ, VI 157); купнлн у померннцу мерк8 у Стефана бондаря (НЮМ’ VIII, 54); Бондару за направоване бочкн (там жа, 123); бондары (БА, 73); П8дарь, коробейнпкь, нлн бондар'ь (Бярында, 132); параўн. венгерскае запазычанне: bodпйгбондар¹⁷, Пантелею н Яску брукаремг (І4ЮМ, I, 42); У Яска брукара купнлн каменя (ІІЮМ, II, 203); змовнлн брукаровь выбруковать улнцу (ПЮМ, IV, 163); Робнлн брукарй (ІІЮМ, IX, 82); Брукаровт, трехь человекь (там жа, 83); тымь валгаром'ь (Археогр. сб., I, 16); зовут се ыт волгн рекн волгарове (Бельск., 3436); оставнль людей оубогнх н роботных делателей вйноградаров н ратаевт, (Скар. Царстваў, IV, 239); вйнарь (БЛП, 246); а з 8богнхь землн зоставнл'ь вйнлрйі⁸ н орачн (Хранограф, 322); зоставнл вйнарй (Біблія, 519); внны... хнба бы сот певнагы вйншра былн к8пленнын (Сабр. прыпадкаў, 19); своему владаревй (АЗР, I, 15); влдка... владаР (Зізаній, 25); Владыка: Владар'ь (Бярын
¹⁷ Венгерскорусскнй словарь. М., 1951, стр. 55.
¹⁸ У арыгінале — вйрЛрй.
9
да, 15); Госпбдіе ... владар^ (там жа, 30); протнвко владарем (Варлаам, 176); вік8 нынішнего влодаре (Бяседы, 293); позналь воль влодара (там жа, 321); здает мн са же влода^ нба (там жа, 383); волода? премйсскй' (Стрыйк., 464); волнмрь (БЛП, 28); врата? (там жа, 326); тежь меіцане, ремесннцы, н кгарбаря места Могнлевского (ЙЮМ, XXIII, 407); 8смарь: Гарбарт, (Бярында, 189) ¹⁹; сам ремесннкь выбоРны’ был, теслй, ткачь н гавта» (Біблія, 156); п8шкар8 га^тару малеровн (Статут, 1588, 12); грабарй (РІІБ, XXX, 558); кграбары (там жа, 581); грабаремт> (ЙЮМ, I, 63); грабаром'ь (ЙЮМ, IV, 148); грабарей человекь на валу робнлн (ЙЮМ, V, 151); умовнлт, грабарей греблю робнть (ЙЮМ, VII, 178); грабауь (Супр. сін.); гангчаров'ь (РЙБ, XXVII, 837); гончаров'ь, плотннков'ь (АЗР, II, 358); го^нчауь (БЛП, 41); горн'дчар'о сь тружанпем'ь гнететь мжккую глнну (Скар. Прамудрасці, 226—23); снхь же сосудовь коа есть потр'Ьба розс8днтель есть гон’ьчар’ь (там жа, 23); ск8делннкь гопчаУ (Зізаній, 62); Ск8дёлннк"ь: Гончар'ь (Бярында, 148); гончарй (РЙБ, XXX, 594); гончару (Статут 1588, 335); поведнлься бытн гончаром’ь (АВК, XVII, 360); Мнколаю гончару, везучн ему до двора его горшькм (АВК, XXXVI, 149); ганчаромт, (ЙЮМ, I, 72); горшковь н мпсокь набралн у ганчаровч> (там же, 49); гоньчару за направене печп (ЙЮМ, IV, 242); за направене печн у брамце... заплатнлн Мамяце гончару золот. одннь (ЙЮМ, VIII, 41); гакь гон'ьчар'ь горшкн до печн вложнвшн ...выпалАеть (Бяседы, 231—232); гончаУ аорцы чннмт (Бельск., 1386); тоть маеть заплатнтн господарЗ его млстн зар8кн Н копь гроше' (ВЗС, 516); й прншЬдшіі челлдьннкн домового гспдарл реклн ему (Цяп., 18); мон господарь (Трыстан, 2); домовый господарг (Кал., Ill, 167); тамь вь нзбе быль господар'ь зь жоною (Дзённік, 130); а кгосподарь был'ь целый (там жа, 147); госпадарй (Барк. лет., 164); господарь (АЗР, I, 22); Прокопіа — господар (Супр. сін.); мелн теж зычлнвого собе господарл (Жыціі, 33); ховает 8бойц8 господара (Александрыя, 101); мы господарь обецуемь (Статут 1588, 1); мы господарь о’сйднтн маемь (СПТ, 46); Мешкають безь
¹⁹ I. I. Чартко форму гарбарь адносіць да германізмаў. М. II.
Ч е р т к о. Лекслка немецкого пронсхождення в старобелорусском языке. Автореферат канд. дпсс. Мннск, 1967, стр. 16—17.
10
господара (ПСРЛ, XVII, 29); господарь его мнлость (РЙБ, XX, 46, 79); господарт, (там жа, 524); Біда домовн, в которомь господара ніьть (Бяседы, 271); Пань, господар'ь (Бярында, 30); Стройтель: ...господаР (там жа, 158); купнлн госпадару меду гарнець (ЙЮМ, VIII, 110); прншол господаР ...до женцов (Бельск., 766); направнлн господара тон ла³нн (там жа, 317); дочка господара (там жа, 361); apadap's —! ogradnik (БЛП, 42); хоробою заражоных на тЬле <вшпетеных з гйсльро* або чаровннков (Збор. 255, 3736); Ольгншу два чоловекн ...дег'ьтярй (РЙБ, XXVII, 84); Жаловал’ь ...на дегтяра (АВК, XVII, 337); Мазн у Грышка дегтяра кварть шесть (ЙЮМ, VII, 103); декарн (Супр. сін.); дймяре (РЙБ, XXX, 538); друкарг (БЛП, 51); Даннель Ленчыцкнй, мешанннь н друкарг места здешнего Внленского (АВК, XX, 94); с паномь Яномь Карьчаном'ь друкаромть (там жа, 161); прег8дннкь: дЗдар’ь (Бярында, 118); SbЬздослов: ...setsdap^ (там жа, 45); 8 греков былн ...зва³дарй (Бельск., 144); м8снл быт крол нх звбзЛЖ м8дры’ (там жа, 1996); параўн. паланізм у творчасці Еўлашэўскага: вв Кракове оть якогось переежучого кгвяздара практыковано (Дзённік, 136); дала нх златарю абы 8делаль с шіхь образь (Скар. КС, 376); злотор(ь)ь (АВК, XVII, 62, 224); золотарй (АЗР, I, 355); ремесннковь, н золотаре* (Скар. Царстваў, IV, 238); золотарь ме^ста Внленского (РйБ, XX, 132, 360, 476); золотар'ь (там жа, 572, 1042); золотару (Статут 1588, 335); золотары которые золото н серебро фальшують (там жа, 18); золотарт, (АВК, XVII, 53); Златарь: Золота^ (Бярында, 51); мЬстце на ка^чмарй мбеРнено быт міло (Бельск., 2446); ковіаарь (Археогр. сб„ IV, 298); корчмарт, (Скар. ІС, 436); Вьсепріатннкь: корчмарг (Бярында, 23); корчкмарй (ЙЮМ, VII, 304); Мнлотар'ь: кожарт, (Бярында, 79); колодАрн Іюна (Супр. сін.); за прнложенье дроту котляру заплатнлн осм. двадцать шесть (ЙЮМ, I, 22); за работу тое банн далм котляру (ЙЮМ, IV, 118); за направу подорожного коціолка н медннцы далн Шаломце котляру (ЙЮМ, V, 4); Котелокь побелнть Юрку котляру далн (ЙЮМ, VI, 72); Мідный к8знец'ь: Котла^ (Бярында, 84); Ковачь мВдн: Котллрг (там жа, 65); котльр'ь (Супр. сін.); Кармнл аб Рахал: ІЦекаР аб крама» (Бярында, 285); крамар'ь (БЛП, 886); крамаревй прн крамЬ (Паўустаў, 10); бо гако пншуть кройнйкаре (ПСРЛ, XVII, 346); доч
КНІГІ ОНЛАЙН
