Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 592с.
Мінск 2000
Цэнтральны дзяржаўны гістарычны архіў Украіны, ф. 59, воп. 1, 1750 г., спр. 1811, л. 4.
УСКЛАДЗЕ РАСІЙСКАЙ ІМПЕРЫІ
У 2-й палове 18 ст., ў Рэчы Паспалітай аб-вастрыліся супярэчнасці паміж рознымі плас-тамі насельніцтва. Ішла пастаянная міжусоб-ная барацьба магнацкіх груповак за ўладу. Краіна знаходзілася ў стане палітычнай анар-хіі. Унутраную слабасць Рэчы Паспалітай выкарысталі ўрады моцных суседніх дзяр-жаў: Расіі, Прусіі, Аўстрыі. У 1772 г. адбыў-ся першы падзел Рэчы Паспалітай, паводле якога да Расіі адышлі беларускія землі на ўс-ход ад Дняпра, уключаючы Гомель, і на поў-нач ад Заходняй Дзвіны, уключаючы Полацк і Віцебск. У 1793 г. адбыўся другі падзел Рэ-чы Паспалітай. Да Расіі была далучана цэн-тральная частка Беларусі, уключаючы між-рэчча Дняпра і Прыпяці. Такім чынам Лоеў-шчына апынулася ў складзе Расійскай імперыі. Мястэчка Лоеў стала цэнтрам волас-ці Рэчыцкага павета Мінскай губерні.
У 2-й палове 19 — пачатку 20 ст. тэрыто-рыя сучаснай Лоеўшчыны часткова ўваходзі-ла ў склад Дзяражыцкай, Лоеўскай, Ручаёў-скай, Холмецкай валасцей Рэчыцкага павета Мінскай губерні, а таксама Дзятлавіцкай, Ча-батовіцкай валасцей Гомельскага павета Ма-гілёўскай губерні.
Сам Лоеў размяшчаўся на паштовым трак-це ад Рэчыцы да Чарнігава пры ўпадзенні Са-жа ў Дняпро. На Чарнігаўскім паштовым тракце на працягу 113 вёрст у межах павету знаходзілася 7 паштовых станцый з 80 конямі і 35 ямшчыкамі, у тым ліку ў Лоеве, які зна-ходзіўся ў 20 3/4 вярстах ад папярэдняй станцыі Ісакавічы, было коней 12, ямшчы-коў — 5, паштовых экіпажаў — 5.
Непасрэдна з Лоева ў Чарнобыль Кіеўскай губерні вёў ваенна-камунікацыйны шлях. Ло-еу быу канцавым пунктам параходных мар-
шрутаў Бабруйск—Лоеу, Маг!лёу—Лоеу. Па ўсім цячэнні Дняпра ў межах павета мелася 8 прыстаняў, у тым ліку ў мястэчках Лоеў, Холмечы, в. Дзяражычы. У мяст. Лоеў былі 2 пастаянныя паромныя пераправы. Каля Ло-ева будавалі лепшыя ў басейне Дняпра драў-ляныя судны.
Тут, па Дняпры, плавалі толькі пласка-донныя судны: баркі, берліны, шляры, дубы і платы, акрамя таго, 18 параходаў. З іх толь-кі 5 былі не прыстасаваныя для перавозкі па-сажыраў. Астатнія мелі камфортныя каюты 1-га і 2-га класа.
Дняпро ў раёне Лоева было адкрыта для суднаходства 239 дзён. На Лоеўскай прыстані грузілася тавараў у сярэднім на суму да 22 000 рублёў у год. Гандаль у асноўным ішоў лесам, смалой, гарэлкай, харчовымі та-варамі, узамен якіх атрымлівалася соль у не-вялікіх памерах. Так, напрыклад, з 1855 па 1860 гг. адсюль было вывезена 290 пудоў са-ла. У самім Лоеве на дзесятым тыдні пасля Вялікадня адбываўся кірмаш, таму ён атры-маў назву Лоеўскі Дзесяты. У 1863 г. на кір-маш было прывезена тавараў на 3200 рублёў, прададзена —на 1550, у 1864 г. адпаведна на 3600 і 2000 рублёў,
Паводле перапісу 1897 г. ў Лоеве было 4467 жыхароў, 251 двор, 9 млыноў, 24 кра-мы, гандлёвыя канторы, паштовая станцыя, школа. У пачатку 20 ст. дзейнічалі верф, за-вод па вырабе вохры.
Больш падрабязны матэрыял аб асобных мястэчках і вёсках Лоеўшчыны па стане на 1861 г. прыводзіць наступная табліца.
(Табліца складзена паводле: Историко-статистическое описание девяти уездов Мин-ской губерни. Мн., 1870. С. 422.
43
Ад часоў першабытных да 1917
Асобныя мястэчкі і вёскі Лоеўшчыны (па стане на 1861 г.)
Назва Якога роду пасяленне Колькасць двароў Колькасць праваслаў-ных цэркваў Колькасць касцёлаў Колькасць яўрэйскіх школ Якога стану
Лоеў памешчыцкае 361 2 2 2 1 стану
Холмічы - // - 65 2 — 2 —
Вёскі: Ручаёўка сялянская ўла-снасць 45 - --- - -
Дзяражычы - // - 60 1 - — —
Казіміраўка - // - 79 1 - - -
Цікавыя звесткі з гісторыі мястэчак і вёсак Лоеўшчыны, апісанні побыту і звычаяў наро-ду, становішча сельскай гаспадаркі ўтрымлі-ваюцца ў «Падарожжы па Палескім краі» бе-ларускага этнографа, пісьменніка і публіцыс-та П.М.Шпілеўскага. «Хлебопашество по всей Минской губернии, - - піша П.М.Шпі-леўскі, - - трехпольное. Земледельческие орудия или приборы, употребляемые поселя-нами Минской губерний, следуюіцие: соха (плуг), известная в некоторых уездах под
двумя названиями: павзухи и дрынды. Боро-на деревянная.
В Борисовском и Речицком уездах вместо борон употребляют смыки. Смык состоит из нескольких толстых, неотесанных сосновых щап (бревно, рассеченное на две половинки) с сучьями и даже не совсем обтеребленными ветвями, с виду они похожи несколько на де-ревянную борону, но не производят такого действия, как деревянная борона; он скользит
Фрагмент «Спецыяльнай карты Еурапейскай частк! Расіі». Выданне 1821-1840 гг.
44
У складзе Расійскай імперыі
только по поверхности земли и не может вполне взрыхлить ее».
І яшчэ адно назіранне: «Минские поселяне большею частью среднего роста; один только Пинский и частью Слуцкий уезды славятся довольно рослыми мужчинами. Что же каса-ется до женщин, то самые красивые и видные встречаются больше в Речицком и Бобруй-ском уездах и особенно близ Несвижа». Вар-та дадаць, што Рэчыцкі павет насіў той самы характар Палесся, што і Пінскі. Таму ёсць падставы перанесці характарыстыку, дадзе-ную П.Шпілеўскім мужчынам Пінскага паве-та, і на мужчын Лоеўшчыны.
Насельніцтва Лоеўшчыны ў асноўным бы-ло праваслаўным. У маштабах павета па ста-не на 1861 г. гэта выглядала такім чынам: праваслаўных было 85,5%, яўрэяў — 8, ката-лікоў — 6,3%. Дарэчы, з 9974 хлопчыкаў праваслаўнага веравызнання, што нарадзіліся ў перыяд з 1862 г. па 1866 г., памерла да года 1618, засталося ў жывых — 8356. Такім чы-нам, з тысячы хлопчыкаў да года дажывала 837, з тысячы дзяўчынак — 855. Для параў-нання —ва ўсёй Еўрапейскай Расіі з тысячы хлопчыкаў дажывала да года 735 хлопчыкаў і 759 дзяўчынак.
Напачатку 20 ст. (1901 г.) на тэрыторыі Лоеўшчыны знаходзіліся праваслаўныя цэр-квы ў мястэчках Лоеў, Холмеч, сёлах Казімі-раўка, Дзяражычы, Ручаёўка і інш., пры якіх існавалі царкоўнапрыходскія школы.
Вясковая школа на Беларусі пасля падаў-лення паўстання 1863—1864 гг. была пастаў-лена пад кантроль праваслаўнага духавен-ства. Свецкія настаўнікі дапускаліся ў школы ў парадку выключэння, калі паблізу не было прадстаўнікоў праваслаўнага духавенства. Так, у справаздачы па кіраванні мінскай ды-рэкцыяй народных вучылішчаў за 1867 г. па-ведамлялася, што ў Лоеўскім вучылішчы (57 хлопчыкаў, 11 дзяўчынак) настаўнікам і за-конанастаўнікам з'яўляўся святар Іван Смо-ліч. Праўда, у аддзяленнях Лоеўскага вучы-лішча ў гэтай ролі выступалі сяляне: у Кру-пейскім (18 хлопчыкаў) — Панцеляймон Хмель; Сінскім (15) — Кірыл Карпянок; Колпенскім (10) — Мамонт Шумігай; Казя-рожскім (10) — Міхаіл Плюшч. Акрамя Ло-еўскага ў 1864 г. ў Рэчыцкім павеце было ад-крыта 15 народных вучылішчаў, у тым ліку ў Холмічах, Ручаёўцы, Дзяражычах.
Дакументы сведчаць
АДНОСІНА МІНСКАГА ВІЦЭ-ГУБЕРНАТАРА Ў МІНСКІ ДВАРАНСКІ СХОД ПА СПРАВЕ АБ ЖОРСТКІМ АБЫХОДЖАННІ 3 СЯЛЯНАМІ АРАНДАТАРА МАЁНТКА ЛОЕВА РЭЧЫЦКАГА ПАВЕТА ВОЛЬСКАГА
6 мая 1842 г.
По жалобе некоторых крестьян имения Лоева покойного Юдицкого, лично мне принесен-ной, на недостаток в продовольствии и угнетение, претерпеваемое от экономии, я поручал состояіцему в должности военно-уездного начальника Мозырского и Речицкого уу. удостове-риться в истине сего и в случае справедливости показания просителей принять меры к прек-рашению всех противозаконных по имению беспорядков.
Учиненное вследствие сего капитаном Тизенгаузеном местное удостоверение обнаружило, что жалоба лоевских крестьян совершенно справедлива, что нынешнее крайне бедное поло-жение крестьян пройсходит не от неурожая или других непредвиденных причин, но соб-ственно из видов корысти арендованного владельца Вольского, он же и поверенный по делам покойного Юдицкого, имеюіцего в предмете одну только собственную выгоду и забывшего о долге’ сострадания и человеколюбия.
В арендуемых им дер. Тесны и Деражичах, из коих 13 человек приходили с жалобами в гор. Минск, он нашел крестьян в самом жалком положении, некоторые из них от нескольких дней вовсе ничего не ели, и с наступлением ныне теплого времени, когда появилась на полях крапива и щавель, то для прокормления себя опи, собирая таковую зелень, парили ее в гор-шках и тем единственно прокармливались, поддерживали кое-как последние истощенные си-лы. Другие же, получая из лоевского господского двора вспомоществование в хлебе по 1 гар-нцу ржи в месяц на каждую душу, при совершенно ничтожной этой помощи, примешивали к получаемому хлебу на 1 гарнец ржи полтора гарнца мякины, гречневой луски, макухи или льняного семени выжимок, остающихся при переделке оного на постное масло.
До таковой крайности и бедственного положения крестьяне пришли оттого, что в домах их в удобное время для обработки полей остается ие более седьмой части людей, способных
45
Ад часоў першабытных да 1917
дома свом пХа/ ''1 'ЛОМ лССІ,Ы ВЫСЬІлаются на водяные сплавы н возвраіцаются уже в н^ оставшЛс^ МССЯЦ‘> "с "айдя * сс6” "”“ с^етвРк проп™ю
свонх обязана отбыплтк дьмая часть Р^ботлнков, кроме обыкновемных домашнлх закятлй баіннн.-у, чрез что поля, как нх собственные, так л у всему 3T0MV свепх т- ДСН В большей час™ Ужс от Нескольклх лет не обрабатывалнсь; ко тельный ленржнмй U1 емь,х крестьянамн работ, онл платят господскому двору отяготн-м прочее, нз запаботайні^ 33 Себя пода™ н пРОЧНс повннностл, дают раэные данл
таковые НММ "а В°ДЯ,,ЫХ сплавах денег на рукн нлчего не получают к
таковые даже не засчлтываются лм нл за какле повншюс™. У
нм средствТ^пппп^'^^'^ положепне крестьян, Вольсклй вместо того, чтобы предоставлть тава через noLnA L'™0 своего состоянля, несмотря на предостереженле станового прлс-дяный сплав л лабы п L'0 ЭК0ІЮМН" (чтобы не высылать значлтельного члсла людей на во-правнл н в ныДп.г тавнть в домах нужное члсло рабочлх для обрабатывання полей), от-гается mvxcckhL а°ДУ НЙ сплав нз арендуемых нм деревень: лз Тесны, в которой пола-м^нх „X™, ^ ^' 95 'юл°век' 3 1,3 ^- ДЧ*™. ■ которой пол^ся 87
вообше в эткх ? лЛ™?5 Человек, так что к обрабатываішю полей для прокормлення всего
Д р ях мужсклх н женсклх 750 душ оставлено только 47 работнлков, ко-rTviHH пе^А^°^М’ Д0ЛЖНЬІ отбывать положенную двору бартлну по 2, а лногда л 3 дня тмпл«ма u рез таковое недостаточное члсло людей, оставшлхся в домах для обраба-а ° ^’УпотРебЛЯІотся в работу эту не только самлмм крестьянамл в домах свонх но нятк Я 6ap^HbI малолетнне от 13 до 15 лет мальчлкл; женіцлны же обязаны лспол-LL^L ?Ые ра6оты вместо отсутствуюіцнх мужчлн, как-то: кослть, бороновать л прочее, реМЯ Употребляются даже л для паханля землл. Во время же самой жатвы хлеба, ечего почтл снлмать с полей сволх, лх нанлмают в работы к соседственным none засчлтываются^В 3kohom™LLL?^L PyLHLr° ”^ДаіОТ_' t( нм в какле расчеты (каГ™.^ Управленне арендуемымл Вольскям деревнямн еврен
КНІГІ ОНЛАЙН
