Рыцар на полі бітвы Клецк, жнівень1506 года Уладзімір Канановіч

Рыцар на полі бітвы

Клецк, жнівень1506 года
Уладзімір Канановіч

Выдавец: Інбелкульт
Памер: 410с.
Смаленск 2017
125.91 МБ
Назва прытока Лані ракі Цапра (Цупра) была ўтворана, хутчэй за ўсё, ад слоў «soo, g. soo» (балота)120, «рега, g. рага» (за, ззаду, у тыле) або «рііг, ріг, руге» (памежжа, памежная зона)121, а таксама «га» (рака)122, і азначае літаральна «рака, якая знаходзіцца за балотам», або «рака, якая цячэ паміж балот». Пры перадачы назваў з фінскай на славянскую мову гук «с» мог у асобных выпадках пераходзіць у гук «ц». У аснове наймення невялікай рачулкі Сельна (Сільна) магло ляжаць фінскае слова «sill, g, siilu» (пагорак, вугал, канец, мыс)123 або «selg, g. selja» (край гары або пагорка, мыс, водападзел, рачны басейн, паўвостраў)|24..3 геаграфічнага пункту гледжання згаданыя канцэпты добра адлюстроўвалі характар мясцовасці, па якой цякла рака (канцэпт «па» ў фінскіх мовах азначае «рака»), 3 абодвух бакоў да рэчышча Сільны (Сельны) прымыкалі пагоркі; сама ж рака ў месцы ўпадзення ў Лань утварала як бы мыс, паўвостраў. Сам клецкі дзядзінец быў заснаваны на месцы старога неўмацаванага паселішча на левым беразе Лані ніжэй упадзення ў яе Сільны, на прырэчным схіле марэннага пагорка. Арынская гара, пад схілам якой цякла Сільна, сваю назву магла атрымаць ад фінскага слова «aru, g. аго» (пагоркавая мясцовасць, пагорак)125 або «hari, g. harja» (вяршыня, грэбень, хрыбет)126. Толькі ў пазнейшыя часы назва гары стала атаясамлівацца з жаночым імем Ірына (Арына).
Назва паселішча, якое мясцовыя жыхары заснавалі ў месцы ўпадзення Сільны ў Лань, дайшло да нашых дзён у форме «Клецк, Клецак». Існуюць розныя меркаванні адносна этымалогіі назвы
119Saks Е. Esto-Europa... Р. 85.
120SaksЕ. Aesti... Р. 154.
121 Saks Е. Esto-Europa... Р. 21.
122Тамсама. Р. 35.
123Тамсама. Р. 73.
124Тамсама. Р. 98—99.
125 Тамсама. Р. 20.
126Тамсама. Р. 69.
горада. Раней яе паходжанне звычайна звязвалася са словамі «клець» (каморка, кладоўка, свіран), а таксама са словам «клечь» (бярозавыя парасткі). У апошнія часы выказвалася меркаванне, што ў аснове назвы Клецк мог ляжаць гідронім і што горад атрымаў сваю назву ад ужо зніклага прытока Лані, які адпаведна называўся «Клеча, Клеца»127. Пагаджаючыся ў цэлым з абраным накірункам пошукаў, хочацца выказаць уласнае меркаванне, што этымалогію прытока не трэба абавязкова шукаць у славянскіх мовах. На гэту акалічнасць звярнуў увагу яшчэ беларускі даследчык Аляксандр Рогалеў128. Тым больш, што першымі насельнікамі Клеччыны былі фіна-угры, якія пакінулі пасля сябе багатую спадчыну ў галіне гідраніміі. He выключана, што ў аснове старажытнай назвы «Клеческ, Клечьск, Кльчьск-ь» ляжала старафінскае слова «late» (крыніца, выток)129. Верагодна, што ў тым месцы, дзе Сільна ўпадала ў Лань, знаходзілася крыніца або выток ручая. Трэба адзначыць, што да нядаўніх часоў рэчышча Лані было багата на крыніцы; у даліне ракі бралі пачатак многія ручаі. На мове першых жыхароў паселішча магло называцца «Летэ, Лятэ». Пазней да фінскай асновы слова быў дабаўлены тыповы славянскі канчатак «ск, цк», і з цягам часу адбылася замена літары «т» на літару «ч». Такім чынам, паселішча стала называцца «Леческ, Лечьск», пакуль у пачатку назвы не з’явілася літара «К» і не ўтварылася звыклая форма слова «Клеческ, Клечьск».
4.3.2.	Клецкае княства ў Сярэднявеччы
Археалагічныя даныя сведчаць, што ў I—V стст. да нашай эры на месцы пазнейшага клецкага дзядзінца існавала неўмацаванае паселішча, якое належала да культуры штрыхаванай керамікі130. Устаноўлена таксама, што на месцы пазнейшага клецкага вакольнага горада ўХ—XI стст. таксама існавала неўмацаванае паселішча131. Відавочна, што яно мусіла выконваць ролю адміністрацыйнага цэнтра для насельніцтва, што пражывала ў вярхоўях Лані і Ушы. Пабудова клецкага дзядзінца на месцы неўмацаванага паселішча адносіцца, па
127 Лемцюгова В. П. Тапонімы распавядаюць: навукова-папулярныя эцюды. Мінск, 2008. С. 195—196.
128Рогалеў А. Сцежкі ў даўніну. С. 60. Мажліва, трэба звярнуць увагу на старажытныя кельцкія мовы. Напрыклад, на тэрыторыі сучаснай Ірландыі ў сярэднія вякі існавалі населеныя пунктьі з такімі назвамі, як, напрыклад, Клетэк (Cleteck) (Keltische Sagen aus Irland II Hrsg. M. Lopelmann. Munchen, 2001. S. 145).
129 Saks E. Aesti... P. 168.
'30Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка. Клецкі раён. С. 25.
131 Тамсама. С. 26.
даных археалогіі, да сярэдзіны XI ст. Узнікненне вакольнага горада археолагі датуюць XII—XIII стст.
He выклікае сумненняў, што ў XI—XII стст. у гісторыі Клецка мусілі адбыцца кардынальныя зрухі. Гэтыя змены былі цесна звязаны з паўстаннем і пашырэннем дзяржавы русаў, або Рускай дзяржавы. Русы, якія ў другой палове IX — першай палове X ст. падпарадкавалі сваёй уладзе фінскія і славянскія плямёны вярхоўяў Дзвіны, Дняпра і Волгі, а таксама сярэдняга Дняпра, пачынаючы з другой паловы X ст. перайшлі да каланізацыі басейнаў іх прытокаў. Рака Дняпро выконвала важнейшую ролю ў распаўсюджанні ўлады русаў у рэгіёне. Пасля таго як русы ў сярэдзіне X ст. канчаткова замацаваліся ў Кіеве, яны амаль без прамаруджання пачалі асваенне зямель, што знаходзіліся ўздоўж прытокаў Дняпра. У 980 г. на Прыпяці быў заснаваны Тураў, а яшчэ праз стагоддзе, у 1097 г„ — Пінск. Пасля асваення даліны Прыпяці русы звярнулі ўвагу на левыя прытокі гэтай ракі, па якіх яны сталі пранікаць на поўнач. Гэты працэс мусіў адбывацца на працягу XI ст. Пры гэтым Тураў з’яўляўся важнейшым стратэгічным пунктам, з якога ўлада рускіх князёў распаўсюджвалася на поўнач132. 3 гэтай важнай функцыяй Турава даследчыкі звязваюць яго высокае месца ў іерархіі рускіх гарадоў. Горад знаходзіўся на поўначы ранняй («унутранай») Русі. Адсюль пачыналася «знешняя», г. зн. новая Русь. У сваім руху на поўнач русы неўзабаве дасягнулі вярхоўяў Случы, Лані і Цны. Ля вытокаў Случы быў заснаваны Слуцк, які ўпершыню згадваецца ў гістарычных крыніцах пад 1116 г. Відаць, неўзабаве ў вытоках Лані быў заснаваны Клецк, які ўпершыню згадваецца ў хроніках пад 1127 г.
У вярхоўі Лані русы праніклі, верагодна, дзесьці ў пачатку — першай палове XI ст. У сярэдзіне стагоддзя на месцы неўмацаванага паселішча быў заснаваны дзядзінец Клецка, а пазней, у першай палове наступнага XII ст„ таксама вакольны горад. Клецк з’яўляўся цэнтрам удзела ў складзе Тураўскага княства і меў уласнага князя. У 1127 г. упершыню згадваецца ў летапісах клецкі князь Вячаслаў Яраславіч. На жаль, нічога не вядома пра яго паходжанне. Пазней, у 40-я гг. XII ст., клецкім князем з’яўляўся брат кіеўскага князя Усевалада Вольгавіча Святаслаў. Улада клецкага князя мусіла распаўсюджвацца на верхняе і сярэдняе цячэнне Лані, а таксама на вытокі Цны. На поўначы яна дасягала вытокаў Ушы. На ўсходзе прыродным бар’ерам, які аддзяляў Клецкае княства ад Слуцкага, магла з’яўляцца
1323агарульскі Э. М. Заходняя Русь IX—XIII стст. С. 100.
рака Морач. На захадзе межы Клецкага княства даходзілі, верагодна, да вярхоўяў Шчары.
3 рускімі князямі звязваюцца важныя культурныя змены на тэрыторыі Клеччыны. Дзякуючы іх уладзе тут пачало распаўсюджвацца хрысціянства і з’явіліся першыя, яшчэ драўляныя, хрысціянскія цэрквы. Аднак доўгі час на Клеччыне, як і паўсюль на Беларусі, хрысціянства мусіла суіснаваць з паганствам, якое мела глыбокія KapaHi сярод мясцовых плямёнаў. Двор князя і царква спрычыніліся да паступовай славянізацыі мясцовага, насельніцтва. Працэс гэты мусіў зацягнуцца на доўгія стагоддзі, практычна да самага канца XV ст.
4.3.3.	Клецк у канцы XV — пачатку XVI ст.
Пасля сярэдзіны XII ст. Клецк на доўгі час знікае са старонак летапісаў. Наступная згадка пра горад адносіцца ўжо да канца XIV ст. У канцы XIV — пачатку XV ст. Клецк згадваецца ў спісе літоўскіх гарадоў: «А се грады лнтовскын: Случеск. Городец на Немне. Мереч. Клеческ. Кернов. Ковно»133. Да сярэдзіны XIV ст„ хутчэй за ўсё, у часы Гедзіміна, Клецк з воласцю быў далучаны да ўладанняў вялікіх князёў літоўскіх. Клецк і воласць з’яўляліся непасрэднай уласнасцю пануючай дынастыі Гедзімінавічаў і ўваходзілі ў склад іх дамена134.
Часам вялікі князь літоўскі перадаваў Клецк у якасці ўдзела сваім падданым, звычайна княскага паходжання. V канцы XIV ст. у Клецку кіраваў князь Ямант Тулунтавіч. Пасля яго гібелі ў бітве з татарамі на рацэ Ворскла ў 1399 г. горад перайшоў да малодшага брата Вітаўта Жыгімонта Кейстутавіча. У 1404 г. Вітаўт перадаў Клецк князю Раману Фёдаравічу135.
У 1440 г. Казімір Ягелончык перадаў горад сыну Жыгімонта Кейстутавіча Міхаілу Жыгімонтавічу. Гэтым наданнем новы гаспадар хацеў заваяваць прыхільнасць князя, бацька якога, Жыгімонт Кейстутавіч, былы ўласнік Клецка, стаў ахвярай змовы літоўскай і рускай арыстакратыі ў Вербную нядзелю 1440 г. Але князь Міхаіл Жыгімонтавіч не кіраваў у Клецку доўга. Пасля выкрытай змовы супраць Казіміра Ягайлавіча ён вымушаны быў пакінуць Клецк і шукаць ратунку ў эміграцыі. Клецкая воласць перайшла непасрэдна
133 Белоруссня в эпоху феода лнзма. Сборнпк документов н матерналов. Т. 1. Мннск, 1959. с/112.
134 Пазднякоў В. Клецк X—XVIII стст. Матэрыяльная і духоўная культура беларускага феадальнага горада. Мінск, 2008. С. 20—28.
135Чаропка В. Клецк. Повязь часоў. Беларускі Гістарычны Часопіс. №8 (2006), С. 33.
да вялікага князя, які кіраваў ёю праз сваіх намеснікаў. Ужо ў 1441 г. згадваецца велікакняскі намеснік Івашка Рагацінскі136. Вядома таксама, што ў другой палове XV ст. функцыі велікакняскага намесніка ў Клецку выконваў Ян (Івашка) Неміровіч137.
У другой палове XV ст. Казімір Ягайлавіч падараваў клецкую воласць маскоўскаму выгнанніку Івану Васілевічу Яраславічу, які быў сынам удзельнага серпухаўскага і бароўскага князя Васіля Яраславіча138. У 1456 г., пасля арышту свайго бацькі вялікім князем маскоўскім Васілём II, Іван Васілевіч разам з маці ўцёк у ВКЛ, да караля Казіміра. Невядома, аднак, калі дакладна збеглы маскоўскі князь атрымаў у валоданне Клецк. На гэты конт існуе некалькі поглядаў. М. Любаўскі лічыць, што Клецк з воласцю быў падараваны князю Івану Васілевічу адразу пасля прыезду апошняга ў ВКЛ у 1456 г.139. Ф. Леантовіч выказаў меркаванне, што Іван Васілевіч атрымаў Клецк толькі ў 1492 г., калі на велікакняскі трон узышоў Аляксандр Ягайлавіч140.3-за браку крыніц немагчыма вырашыць гэту спрэчку. Можна толькі меркаваць, што ісціна знаходзіцца недзе пасярэдзіне. Ва ўсялякім разе, несумненна, што недзе паміж гэтымі датамі Клецкая воласць стала ўласнасцю Івана Васілевіча Яраславіча. Клецкая воласць і іншыя воласці (Давыд-Гарадок, Рагачоў) сталі для яго рэкампенсацыяй за страчаныя на радзіме ўладанні. Пасля таго, як у 1498 г. сын Івана Васілевіча Яраславіча Фёдар ажаніўся з дачкой пінскай княгіні Мар’і (з роду Алелькавічаў) княжной Аляксандрай, Яраславічы сталі трымаць у сваіх руках абедзве воласці — Пінск і Клецк141.