Тварам да шыбеніцы
Язэп Янушкевіч
Памер: 137с.
Ракаў 2013
24
КАСТУСЬ КАЛІНОЎСКІ
Ho не мала працы трэба, каб здабыць гэту свабоду, каторай жджэ усякі, пачаўшы ад дзіцяці да старога дзеда, бо калі маскаль гэтулькі лет упускаў свае пазуры ў грудзь нашу, так не дзіва, што трэба пацярпець доўга, каб вырвацца зпад яго братняй апекі, для таго і не без карысьці будзе, калі цяпер паталкуем, якія мы маем на то спосабы; гаварыць тут будзем мало, кожны ведае для чаго, бо маскаль не павінен ведаць, пераняўшы на прыпадак пісьмо гэта.
Доўга палякі ждалі памоцы з заграніцы, народы чужаземныя крычалі многа і да гэтай пары нічога для нас не зрабілі; кажуць, што яны не маюць ніякай патрэбы сваей у польскім дзеле, каб на маскаля ісьці за нас ваяваці. Двесьці лет таму назад, а бацькі нашы ляпей ужэ казалі: «Калі маеш Бога ў сэрцу і прыказ Яго, памагай бліжнему» і ішлі бараніць хрысьціянства ад татарскай дзічы; да гэтакай памоцы хаця і маем права, но мы не вымагаем, няхай кожан робіць, як яму ляпей здаецца. Аднак сказаці тут трэба, што калі ўсе каралі падпісалі нашу няволю маскоўскую, то яны вельмі скрыўдзілі чэсьць сваю, што змыць гэтае бясчэсьце не толька патрэба, но кожан мусіць, каб мець сумленьне чыстае. Для таго, знаючы, як стаіць наша дзела за граніцай, не перастаем верыць, што мысль Боска, правёўшы векі, не дасьць загінуць праўдзе і справядлівасьці, калі ўжэ не найдзе для таго спосабу ў цяперашнім парадку, разарве гэты узёл дай паверне сілу народу куды схоча. Нам адно сільна з шчырай верай за сваё стаяці трэба, а ронд наш павінен быць на ўсё чуткі, каб мог для дабра народнага за ўсяго карыставаць; сілы нашы яшчэ вялікі, ваяваць з німі можам Бог ведае як доўга, но для таго трэба, з аднэй стараны, іх аберагаць, а з другой, вырабляць што раз то новыя. I так калі паўстаньне зроблена пад добрую пару, узрастае і ажыўляе народ, — не ў час, марнуе сілы кожнага, аслабляе ў прастоце духа дай разводзіць страх і няверу ў дзела наша, у моц Божу. Ронд польскі і яго чыноўнікі ведаюць гэта і для таго, каб служылі добра перад Богам і сумленьнем народным, робяць не штучныя завірухі, но, паняўшы духа народнага, яго патрэбы і волю, [будуць] падхватываць дай разумна застаўляць палкі народныя, а разьвіваючы непадатлівасьць у народных несканчоных бунтах, ставіць апору маскоўскаму ў нас панаваньню. Работа тут не хутка дай непаказна, но за то пэўна, і яна нас давядзе да канца добрага. Работа тут сярмяжна, для таго каб была скутэчна, павінна быць так шчыра і проста, як тое сэрца, што б'е пад сярмягай, як той розум мужыцкі, што не перабірае, калі рабіць трэба. Тагды слова ронду польскага — «вольнасьць, роўнасьць дай свабода народу» — пяройдзе ў кроў кожнага і цэла моц маскоўская нас не пераможа, хаця ж бы яму самое пекла памагаці стала.
Рук ахвотных і сягодня ў нас даволі, но з голымі рукамі не ісьці на штыкі маскоўскія. Ронд польскі і яго чыноўнікі павінны добра над гэтым
«ЛІСТЫ 3ПАД ШЫБЕНІЦЫ»
25
падумаць, грошы ў нас будуць, бо мы знаем патрэбу таго, бо мы маем спосабы на тое. Но каб за грошы мы мелі што ў рукі ўзяці, Ронд польскі гэтаму зарадзіць; а калі натрапіць перашкоды, то пры памоцы Бога і свайго права, упісанага ў нашых грудзях, усё з часам пераможа. Ты, аднак, Народзе, не дажыдайся, да з чым можаш ідзі ваяваці за свайго Бога, за сваё права, за сваю хвалу, за сваю бацькаўшчызну. Для цябе ўсё можна: нож, сякера, атрута; гэта твае спосабы, бо табе, як таму мужыку нявольнаму, бяспраўнаму, не прызнаюць права самаабароны, бо табе нічога не можна. А калі народы загранічныя, зь дзіва разінуўшы рот, скажуць: «шалёныя», Ты, народзе вялікі і чэсны, праўдай ім адкажы, што яны таму прычынай, што гэта на іх сумленьне цяжкім грэхам ляжа.
* * *
Марыська чарнабрэва, галубка мая, Гдзе ж ся падзела шчасьце і ясна доля твая?
Усё прайшло, — прайшло, як бы не бывала, Адна страшэнна горыч у грудзях застала.
Калі за нашу праўду Бог нас стаў караці Дай ў прадвечнага саду вялеў прападаці, To мы прападзем марна, но праўды не кінем, Хутчэй неба і шчасьце, як праўду, абмінем.
He наракай, Марыся, на сваю бяздолю, Но прыймі цяжкую кару Прадвечнага волю, А калі мяне ўспомніш, шчыра памаліся, To я з таго сьвету табе адазвуся.
Бывай здаровы, мужыцкі народзе, Жыві ў шчасьці, жыві ў свабодзе.
I часам спамяні пра Яську твайго, Што згінуў за праўду для дабра твайго.
А калі слова пяройдзе ў дзела,
Тагды за праўду станавіся сьмела, Бо адно з праўдай у грамадзе згодна Дажджэш, Народзе, старасьці свабодна.
26
КАСТУСЬ КАЛІНОУСКІ
* * *
Браты мае, мужыкі родныя. 3пад шубеніцы маскоўскай прыходзіць мне да вас пісаці, і можа раз астатні. Горка пакінуць зямельку радную і цябе, дарагі мой народзе. Грудзі застогнуць, забаліць сэрца, — но не жаль згінуць за тваю праўду.
Прыймі, народзе, пашчырасьці маё слова прадсьмертнае, бо яно як з таго сьвета толька для дабра твайго напісана.
Нямаш, браткі, большага шчасьця на гэтым сьвеце, як калі чалавек у галаве мае розум і науку. Тагды ён толька магчыме жыці ў багацтве, па праўдзе, тагды ён толька, памаліўшысь Богу, заслужыць неба, калі збагаціць наукай розум, разаўе сэрца і радню цэлу сэрцам палюбіць.
Но як дзень з ноччу не ходзіць разам, так не ідзе разам наука праўдзіва зь няволяй маскоўскай. Дапокуль яна ў нас будзе, у нас нічога не будзе, не будзе праўды, багацтва і ніякай наукі, — адно намі як скацінай варочаць будуць не для дабра, но на пагібель нашу.
Для таго, Народзе, як толька калі пачуеш, што браты твае зпад Варшавы б'юцца за праўду й свабоду, тагды і ты не аставайся ззаду, но ўхапіўшы за што зможаш, за касу, сякеру, цэлай грамадой ідзі ваяваці за сваё чалавечае і народнае права, за сваю зямлю радную.
Бо я табе зпад шубеніцы кажу, Народзе, што тагды толька зажывеш шчасьліва, калі над табою Маскаля ўжэ не будзе.
Твой слуга
Яськагаспадар зпад Вільні
«ЛІСТЫ 3ПАД ШЫБЕНІЦЫ»
27
LISTY SPOD SZUBIENICY
I do naszego zak^tka doleciala wasza gazetka, i przeczytalismy j^ z uwag^, bo prawd^ w niej napisano. Przyjmijcie wi^c nasz^ podzi^k^ a list wydrukujcie, zeby wiedzial swiat Bozy, jak chlopi Bialorusini patrzQ na moskali i na powstanie polskie, czego oni chc^ i o co wedle swoich sil zabiegac b^d^. Slowo nasze proste, ale szczere za to: gdy dojdzie do rz^du polskiego, otworzy mu nasze serca i pokaze, co wedle nas robic nalezy, by panowaniu moskiewskiemu jesli nie teraz, to pozniej koniec polozyc.
Ze wszystkich stron moskale teraz wbijaj^ nam do glowy klamstwa o swym do nas braterstwie. Dziw prawdziwy, ze tyle czasu pod rz^dem moskiewskim zyj^c, teraz dopiero o tym slyszymy, dlatego warto b^dzie popatrzec, jak to bracia moskiewscy u siebie sami gospodarzyli, i co z nami robili, zeby szczero^c ich poznac i prawo ich do braterstwa naszego. Nie b^dziemy mowic, zjakich narodow moskale powstali, niewiele tarn si? braterstwa znajdzie, niewola mongolska i carow moskiewskich calkiem zabila w tym narodzie wszelka pamiec o wolnosci, i zrobila z niego gromady niegodziwcowbez mysli i prawdy, bez sprawiedliwosci, bez sumienia i bez bojazni Bozej. Z takim narodem carowie moskiewscy, co to ludzk^ krwawic^ zyj^, podbili nasz^ ziemi^ na swe panowanie i tusmy ich dopiero poznali, tych braci naszych. Rz^d polski rz^dz^cy nami, nie bral od nas rekruta, nie odrywal nas od dzieci, od ojcow, od ziemimatki i nie gnal gdzies na koniec swiata, zeby narzucac niewol^, wyciskac Izy i sciqgac przeklenstwa na dusze nasze. Rz^d polski, jezeli bral od nas podymne, to nie zaprowadzal takich podatkow stajennych na dusze nasze, ktore do Boga jeno nalezy. Rz^d polski maj^c Boga w sercu nie wpisal nas do schizmy, w ktorej jeno za cara i za cara modlic si^ trzeba, jakby juz car ten Bogiem byl na swiecie, a wiara do skarbu nalezala. B^dzie juz temu 70 lat, jak rz^d polski, pospieszaj^c przed innymi narodami SQsiedzkimi, pocz^l mowic o wolnosci chlopskiej i rownosci bratniej chlopa ze szlachcicem, a jeneral Kosciuszko, ktory to, jak powiadaj^, kolo Slonimia sie rodzil i o ktbrym narod nasz spiewa, ze dobry byl i moskala t^go bit, opowiedzial si^ za wolnosci^ nasz^, ale moskal temu przeszkodzil i swoje rz^dy zaprowadzil. Popatrzmyz, co on pocz^l juz robic, ten dobrodziej kmiecy, jak sam teraz mawia: najprzod, zeby nie moglo si^ rozbudzic sumienie ludu naszego, zlikwidowal moskal zgromadzenie ludzi wybranych.wszystkie szkoly nasze, a ograbiwszy tak nas z sumienia, ale i rozumu, i narzuciwszy nam swoj moskiewski porz^dek, pozwolil kazdemu mozniejszemu pastwic sie nad ubozszymi jak mu sie podoba. Panow uwolnil calkiem od wszelkich ci^zarow i dal im prawo narzucac pariszczyzne moskiewsk^, ktora nie tylko nie trzy, ale nawet i nie szesc dni od komina wynosi, jeno 6 dni od duszy pracuj^cej. Kmieciowi nie dal zadnego prawa, ale nawet odebral jeszcze i to prawo, jakie mial on od rz^du polskiego; wielu ludzi wolnych,
28
КАСТУСЬ КАЛІНОЎСКІ
a і z krolewszczyzny, kazal do pariszczyzny zapisac, kazdemu wolno bylo kmiecia krzywdzic, a czynownicy moskiewscy zadnej mu sprawiedliwosci nie czynili, a jeszcze gdy s^d nie zsylal kmiecia na nydzy w Sybirze, to oddawal na wiecznosc w soMaty A gdy jaki pan, posluchawszy sumienia, glosem prawdy i sprawiedliwosci, i sprzeciwial si? carskiemu ukazowi, ktory mowi: «rwij, obdzieraj ze skory i trzymaj j?zyk za zybami», wtedy go, jesli nie uciekl do prancuza, do turmy brali i na Sybir gnali, a dwor z ludzmi na skarb panstwa zabrali, sk^d tez u nas i kmiecie rz^dowe. Pierwej odbywali skarbow^ pariszczyzny, a pozniej w obrok ich wpisano, a i poza obrokiem ganiano bez zadnej podziyki kazdemu czortu na roboty: to okrygowemu, to asesorowi, to kazdemu kto przekupil. Oto jakie jest to naczalstwo moskiewskie dla kmieci, a niby to dobrodzieje! Niechaj ten sam os$dzi, kto pisanie moje czytac bydzie, ja tylko powiem po szczerej prawdzie, ze jezeli nam pod rz^dem polskim nie calkiem dobrze bylo, to jak moskal j^l nami rz^dzic, urz^dzil dla kmieci czyste pieklo w swiecie. Tu powiedziec nalezy jeszcze, ze zmusil nas do porzucania ojcowizny, pogonil w rekruty, a i nie za Boq sprawy wojowac zmusil, nie za prawdy i sprawiedliwosc, a za nykanie i niewoly, nieraz przeciw braciom i ojcom naszym. Tu powiedziec trzeba jeszcze, ze moskal, ten kmiecy dobrodziej, zdj^wszy z panow wszelkie podatki, zwalil je na kmiece plemiy, oblozyt podatkami i chlopsk^ ziemiy, i chlopskie chaty, i chiopsk^ duszy, i chlopskie dzieci, i chlopskie bydelko, i zywych i umarlych. A na tym jeszcze nie koniec moskiewskiego dobrodziejstwa. Z dziadapradziada byla u nas unicka wiara, to znaczy, ze my, byd^c greckiej wiary, uznawalismy za namiestnikow Bozych ojcow swiytych, co sq w Rzymie. Carom moskiewskim i tego zrobilo siy zawistnie, dlatego skasowawszy w moskwie greck^ wiary, a zrobiwszy carsk^, co to siy zowie prawoslawiem, i nas oderwali od prawdziwego Boga i wpisali do schizmy poczwarnej. Tym sposobem obdarlszy nas z grosza, z r^k pracowitych, zaprzygli do pariszczyzny, i zeby tzy kmiece nie trafily przed tron prawdziwego Boga, zabrali nam i nasz^ duchowq pociechy — nasz^ wiary unick^. Doprawdy, ludkowie moi, mamy za co dziykowac!.. A czynownicy wszak moskiewscy to kolejne dobrodziejstwo. Czytalam ja w ksionzkach [!], ze jest na swiecie jakowas szararicza, ktora jak gdzie siy pokaze, саЦ chudoby gospodarsk^ zmarnuje. Mamy i my, bratkowie, swoj^ jeszcze gorsz^ od tamtej szarariczy, to czynownicy moskiewscy ze swoj^ «prawdy» i «sprawiedliwosci^», to ludzie wielce zdatni, co po moskiewsku znaczy «spryciarze», umiej^cy tak oblizac czlowieka, ze z ich qk wyjdziesz goluteriki, jak matka ciy rodzila — i zyj pod takim rz^dem bez s^du i prawdy. Zaraz po wojnie z prancuzem pod Sewastopolem poczyly miydzy nami kr^zyc sluchy, ze maj^ kmieciom wolnosc dac. Czekalismy dlugo, az nareszcie trzy lata temu wyszedl ukaz carski, — prawda, duzo tam napisano, a korzysci z tego dla nas malo. Narobili jedynie kancelarii, posrednikow, prezesow, pisarzy i wszystko za chlopskie pieni^dze, a pariszczyzny jak chlopi odrabiali, tak i musieli
КНІГІ ОНЛАЙН
