У фокусе канкрэтнага факта: Праўда і мана пра ап’яняльныя напіткі
Выдавец: Навука і тэхніка
Памер: 160с.
Мінск 1988
6»
83
кам Станкевічам, жонка якога басанож хадзіла ў горад на кірмаш? Аднак юрыдычна яны належалі да аднаго саслоўя і фармальна мелі аднолькавыя правы. Кароль Рэчы Паспалітай Стэфан Баторый, пацвярджаючы правы шляхты ў 1576 г., гаварыў, што ўсе шляхецкія ўладанні «заўжды вольныя з усімі прыбыткамі, атрыманымі на гэтых землях». У разрад гэтых прыбыткаў падпадала і гарэлка, паколькі яе выраблялі з прадуктаў, што выраслі на шляхецкай зямлі. Менавіта таму заможная шляхта, і ў першую чаргу буйныя землеўласнікі, стала не толькі асноўным спажыўцом, але і вытворцам спіртных напіткаў. Толькі шляхта, як мы пераканаемся далей, у сваіх карыслівых інтарэсах пачала спойваць народ. Служылая і дробная, так званая шарачковая, або засцянковая, шляхта, што сваімі рукамі апрацоўвала зямлю, у гэтым гістарычным злачынстве не вінавата. Яна сама ў пэўнай меры нароўні з сялянамі і мяшчанамі стала ахвярай сваіх «старэйшых братоў» па саслоўі.
На Беларусі п’янства як сацыяльная і амаральная з’ява бярэ, па сутнасці, пачатак у XVI ст. і не пад саламянай страхой сялянскай хаты, а ў замку магната і ў шляхецкім засценку. Сярод простага насельніцтва п’янства было яшчэ не так пашырана, але сам факт узнікнення і распаўсюджання згубнай звычкі ўжо пачаў_ трывожыць найбольш празорлівых людзей, і з ім пачалася барацьба.
Актыўную пазіцыю супраць п’янства займала гарадская рада. Брэсцкія раднікі, напрыклад, у 1624 г. паведамілі Максіму Алісіевічу, што яго сын пасаджаны за п’янства ў гарадскую вязніцу. У мястэчку Друя за анала
84
гічны грэх вучня рамесніка пакаралі 15 ударамі бізуна.
Цікавы звычай існаваў у гарадах. Адчуушы, што над галавой збіраюцца хмары, некаторыя п’яніцы, каб пазбегнуць пакарання, самаходзь шыбавалі ў магістрат з пакаяннем. У кнізе магілёўскай ратушы ёсць запісы за апошнюю чвэрць XVI ст. з абяцаннямі аматараў гарэлкі назаўжды кінуць піць. Адзін з іх, напрыклад, слёзна кляўся, што ў будучым ніколі «не будзе піць... і па корчмах хадзіць». Зарок мог давацца і на канкрэтны тэрмін. Жыхар Магілёва Сянко Савініч у 1616 г. прысягаў «на кнізе», што кіне піць на тры гады. Такія ж заявы ёсць і ў магістрацкіх паперах другіх гарадоў, напрыклад у Полацку.
Пісьмовая рота (прысяга) весці цвярозы вобраз жыцця звычайна падмацоўвалася стэрэатыпнай формулай, у якой выказвалася гатоўнасць панесці любое пакаранне ў выпадку парушэння клятвы: «Маюць мянедаслупа прывязаць, без усякай літасці мяне караць». Прывязванне да слупа на гарадской плошчы практыкавалася не толькі як мера пакарання, але і як прафілактычны сродак, як дзейснае папярэджанне патэнцыяльным п’яніцам.
Гульня ў косці і карты, якая, як правіла, суправаджалася п’янкай, таксама падвяргалася праследаванню. Магілёўскі рэзнік . Рыгор Гаўрылавіч Янчура і двое яго хаўруснікау па гульні ў карты былі аштрафаваны за гэта як за парушэнне магдэбургскага права.
He менш актыўна супраць п’янства вьтступалі прафесійныя арганізацыі мяшчан—брацтвы і рамесніцкія цэхі. Кожны новы цэхмістр прысягаў падтрымліваць рэпутацыю цэха, каб
85
«дурпая слава, асабліва зза людзей да п’янства і гультайства схільных», не нанесла яму шкоды.
Аднак прыхільнасць да «зялёнага цмока» праяўлялася і сярод членаў магістрата — бурмістраў і ратманаў. Таму да кандыдатур ПРЫ выбары гарадскога самакіраўніцтва ў ліку шшых станоўчых якасцей прад’яўлялася патрабаваннб памяркоунасці і цвярозасці. Лічылася, што распуста, падлог і хабарніцтва крочаць у абдымку з бутэлькай. Уключэнне п янства ў лік заган, якія павінны былі перакрываць дарогу да ўлады аматарам выпіць, сведчыць пра тое, што нямала прыхільнікаў Бахуса было сярод гарадскіх вярхоў, прадстаўнікі^якіх у большасці і займалі выбарныя пасады ў гарадскім самакіраўніцтве.
У XVI—XVII стст. словы «п’янства» і «п’яніцы» ўсё часцей і часцей сустракаюцца ў актавых матэрыялах. Але, нягледзячы на відавочнае распаўсюджванне п’янства і быццам бы даволі рашучыя меры барацьбы з ім, яно не ўспрымалася «бацькамі» горада як надзвычайная з’ява. 3 аднаго боку, п’янства, як мы бачылі, асуджалася і нават каралася, з другога — увесь час паступова, але няўхільна расла^вытворчасць і спажыванне моцных напіткаў. Ствараецца ўражанне, што гарадскія ўлады, падобна ідальгу Дон Кіхоту з Ламанчы, змагаліся з ветракамі. Сакрэт гэтай дваістасці просты. 3 атрыманнем магдэбургскага права беларускія гарады — адны раней, другія пазней — дамагліся паступлення ў даход магістрата шэрагу пабораў, у тым ліку падаткаў ад продажу мёду, піва, віна і гарэлкі. Урэшце, усё вырашала экапоміка, а даклад
86
ней грошы, прыбыткі і барышы. I асядалі яны зноў жа ў бяздонных кішэнях гарадскіх багацеяў. .
Іх сквапнасць не ведала меры і набывала ўсё больш пачварныя формьі і на фоне гаротнага становішча пераважнай часткі гарадскога насельніцтва выглядала як абраза і здзек над працоўным людам. Багацце вяло да страты сумлення і чалавечага аблічча. Якая тут магла быць барацьба з п’янствам, калі залаты цялец спапяліў усё святое ў іх скамянелых душах. За аднудругую капу грошан не толькі брата роднага — маці сваю гатовы былі са свету зжыць. У 1644 г. бурмістр Камянца Мікалай Кашубовіч зза бацькавай спадчыны брата «за горла ціснуў, душыў», а матцы «ледзь косткі... не паламаў і душу не выбіў, выцягнуў з ратушы і кінуў у вязніцу на тры дні і на тры ночы». Так скардзілася маці ў Брэсцкую магдэбургію на роднага сына. Няцяжка ўявіць, што вытваралі падобныя ўра доўцы з простым людам, які яны, самі ў недалекім мінулым сяляне, пагардліва называлі «людзьмі лезнымі, гультаямі неасельімі».
Найбольш устойлівым супраць п’янства. у гэты перыяд аказалася сялянства. Яго доугі час даволі надзейна баранілі традыцыі грамады. Аматараў бутэлькі ўшчувалі старцы, кіраўнікі сялянскіх абшчын, а калі ўшчуванні не дапамагалі, на пярэдні край абароны высоўвалі цяжкую артылерыю грамады — капу. Копны, або гайны, суд збіраўся звьічайна дзенебудзь на ўскраіне лесу, пад вялікім самотным дубам, на скрыжаванні дарог або на беразе ракі і тут жа ў прысутнасці парода разглядаў усе справы. Прысуд капы не падлягаў
87
апеляцыі і выконваўся, у тым ліку і смяротнае пакаранне, адразу ж пасля разгляду справы. Н яшц звычайна прыгаворвалі да пакаяння, прыкоўвання да ганебнага слупа, да хлосты (біцця дубцамі) або вадзілі па сёлах з бутэлькай на шыі. J
Звычаёвае права рэгулявала і сямейнашлюбныя адносіны. Разводы як адна з форм вырашэння канфліктаў паміж мужам і жонкай былі у фармальных адносінах справай не вельмі складанай. Разыходзіліся па розных прычынах. Адной з іх было п’янства мужа. У горадзе запіс аб ануляванні шлюбу рабілі ў мапстрацкай кнізе, у вёсцы жонка проста пакідала мужап’яніцу, а затым пры дапамозе оацькоў ці брата забірала сваю частку маёмасці. J
Грамадская думка і моцны сацыяльны кантроль адчувальна стрымлівалі распаўгшЖВу™Ў сельскай мясцовасці п’янства ў ЛУШ стст. Пераступіць мяжу выпрацаванага на працягу стагоддзяў няпісанага звычаевага кодэкса, нормы якога ўспрымаліся з дзяцінства, адважваўся не кожны. Злоўжыванне,гарэлкай высмейвалася і асуджалася. Уплыу грамады быў яшчэ даволі значны і ў 1А ст., калі злачыннасць і п’янства ў горадзе былі амаль у два разы большымі; намнога радзен сярод сялян назіраліся і разводы.
3 паглыбленнем феадальных адносін і запрыгоньваннем сялян, узмацненнем эксплуатацьп J пралетарызацыі гарадскога насельніцтва у XVI— XVIII стст. адбываюцца сацыяльнаэканамічныя змены, адным з адмоўных вынікаў якіх было рэзкае павелічэнне вытворчасці гарэлкі і як заканамерны вынік гэтага_
88
пашырэнне бытавога п’янства. Паступова ўзнікаюць новыя бытавыя звычаі, у якіх у якасці абавязковага атрыбута выступае выпіўка. I чым больш было выпіта, тым больш шыкоўным лічыўся пачастунак. Спакваля змяняюцца адносіны да п’яніц. На змену непрыязні і непрымірымасці прыходзіць паблажлівасць і спачуванне да падпітых людзей.
Распаўсюджванню п’янства садзейнічала скарачэнне вытворчасці і спажывання слабых традыцыйных напіткаў. Яны паступова выцясняюцца з ужытку моцнымі напіткамі і ў першую чаргу таннай гарэлкай, якую пазней у народзе празвалі «дзяшоўкай». Гарэлка ішла ў наступ.
сааыяльныя каракі п'янспЛ
Гісторыкмарксіст імкнецца не толькі да разумення мінулага як прадгісторыі сучаснасці, але і да раскрыцця мінулага як процілегласці сучаснасці.
Б. м. МІРОНАУ
Hi да чаго так ёмка не стасуецца народная прымаўка «Рыба псуецца з галавы», як да п’янства, а дакладнен кажучы, да прычыны яго ўзнікнення і распаўсюджання. Адным з бясспрэчных фактараў пашырэння спажывання алкаголю быў негатыўны ўплыў распуснага жыцця буйных землеўласнікаў і заможнай шляхты. Што вытварала «эліта» тагачаснага грамадства, сёння цяжка ўявіць нават з дапамогай самай смелай фантазіі. Таму звернемся да сведкаў, якія ўсё бачанае занатавалі са скрупулёзнай дакладпасцю мемуарыстаў XVI—XVIII стст. Усе крыніцы, да якіх бы мы ні звярнуліся, сведчаць аб адным: напівалася шляхта да непрытомнасці, да страты чалавечага аблічча. «Захмялеўшы, валяліся долу і засыпалі там, дзе падалі: пад сталом, пад сходамі, пад плотам, пасярод вуліцы, у канаве, у балоце, там, куды заносілі непаслухмяныя ногі». Калі госці пакідалі шляхціца цвярозымі, яго лічылі скнарай і называлі не інакш як «французам» або «вэнджанай кішкай». Таму гаспадары імкнуліся «пачаставаць» госця як мага лепш. У справу ішло ўсё: уяўнае абурэнне, абраза, прымус. Нават тых, хто нешў нзпампоўвалі да бяспамяцтва і выносілі асвяжыцца ў каморы і гумны.
91
Адмовіцца ад чарговага келіха было амаль немагчыма. Калі хто хацеў схітраваць і адводзіў руку 3 чаркай за спіну, яе адразу ж з верхам наліваў спецыяльна прыстаўлены хлопец, што стаяў ззаду і па загаду гаспадара пільна сачыў за гасцямі. Іншы хаваў чарку гіад стол, але і такі манеўр быў прадугледжань( гфадбачлівым гаспадаром — там з бутэлькай сядзеў другі чаляднік...
Адсутнасць элементарнага выхавання, скажонае разуменне гасціннасці, спалучаючыся з маральнай распустай і беспакараным свавольствам’ часта прыводзілі да трагічных выпадкаў. Агульнапрызнаны яшчэ пры жыцці першьім п яніцай у краі Кароль Радзівіл вылучаўся яшчэ і чорным гумарам. Неяк падчас чарговай папойкі ён надумаў пажартаваць над сваім сабутэльнікам пісарам Вялікага княства Літоўскага Пацам і заадно пацешыць гасцей відовішчам смяротнага пакарання. Князь прыкінуўся абражаным і ўголас загадаў адсекчы Пацу галаву. На перапалоханага пісара нацягнулі смяротную кашулю і, як ён ні брыкаўся, вывелі на падворак, дзе стаяла шыбеніца. Паклікалі ксяндза і ката. I толькі пасля таго як халоднае лязо цяжкага цесака дакранулася да шыі ахвяры княжацкага жарту, яснавяльможны пан спыніў жудасную інсцэніроўку. Ад перажытага шоку Пац так напіўся што на трэці дзень сканаў.
КНІГІ ОНЛАЙН
