У фокусе канкрэтнага факта: Праўда і мана пра ап’яняльныя напіткі
Выдавец: Навука і тэхніка
Памер: 160с.
Мінск 1988
На Беларусі здаўна варылі медавуху і піва. Слова «медавуха» ўвайшло ў моўны ўжытак адносна позна, хмельны напітак з мёду, як і сам прадукт, з якога яго гатавалі, зваўся «мёд», «мядок». Як сведчаць этнаграфічныя матэрыялы, чалавек навучыўся рабіць меда
2. Зак. 1875
17
вуху яшчэ задоўга да таго, як пачаў займацца культурным пчалярствам. У лясах было многа баровак, дзікіх пчол, і старажытныя людзі задавальняліся іх мёдам. Бушмены, нгуні коса, усходнебалівійскае племя неазе, якія яшчэ ў пачатку^ХХ ст. захоўвалі ў асноўным перша .ЬІ„ТНЬІ ЎклаД жыцця, добра валодалі тэхналогіяй прыгатавання медавухі.
Бясспрэчных звестак аб спажыванні мёду плямёнамі, што жылі на тэрыторыі сучаснай Беларусі ў даславянскі перыяд, пакуль што не знойдзена. Але хутчэй за ўсё мёд як прадукт харчавання быу ім знаёмы, бо на тэрыторыі рассялення дрыгавічоў, крывічоў і радзімічаў вадзілася многа лясных пчол. Шмат у якіх плямён існаваў звычай ставіць мёд у курганах. У час раскопак у Мінскай губерні археолаг У. 3. Завітневіч знайшоў рэшткі вядра, аздобленага па краі пазалочанымі сярэбранымі бляхамі. Такія невялічкія рытуальныя вядзерцы для мёду часцей за ўсё знаходзілі ў пахавальных курганах дрыгавічоў і радзімі
Мяркуецца, што ўсходнія славяне займаліся пчзлярствэм ужо у V—VI стст. Яшчэ бацька гісторыі Герадот, спасылаючыся на паведамленні фракійцаў, пісаў пра мноства пчол на іх тэрыторыі. Нельга абыходзіць і матэрыялы лінгвістыкі. Параўнаўчы аналіз паказвае,. што асноўны пласт пчалярскай тэрміналогіі сваімі этымалагічнымі карэннямі ўзыходзіць да праславянскіх часоў. Сапраўды, у заходніх, усходніх і паўднёвых славян старажытнае ядро пчалярскай лексікі (пчала, мёд, матка, труцень, воск і г. д.) аднолькавае.
Возьмем, напрыклад, слова «воск»: бела
18
рускае і рускае— воск, украінскае віск, польскае — wosk, чэшскае і славацкае — vosk, верхне і ніжнелужыцкае — wosk, кашубскае — woesk, палабскае — mask, балгарскае _ вбськ, македонскае — восок, сербахарвацкае — восак, славенскае — vosek 1 г. д. Адсюль вынікае бясспрэчная выснова: пчалярства ў славян узнікла ў далёкай старажытнасці, ва ўсякім разе не пазней VI ст. Зразумела, што ўжо тады славяне не маглі не ведаць якоганебудзь спосабу прыгатавання з мёду хмельных напіткаў, бо пры захаванні яго нельга было пазбегнуць браджэння.
Першьтя 'пісьмовьтя звесткі аб наяўнасш мёду ва ўсходніх славян знаходзяцца ў Лаўрэнцьеўскім летапісе, у якім змешчаньт тэксты дагавораў паміж Кіевам і Канстанцінопалем і выкладзены падзеі, якія папярэднічалі іх заключэнню. Летам 945 г. у Кіеў прыбыла візантыйская дыпламатычная місія для ўзнаўлення дагавораў, заключаных у 907 і 912 гг. Алегам. Перад ад’ездам паслоў шчодра адарылі «футрамі і чэляддзю. і воскам».
Першьт ўспамін пра мёд. але ўжо як пра хмельны напітак. датуецца 946 г. Рыхтуючы трызну па забітаму Ігару, княгіня Вольга загадала драўлянам 'прыгатаваць мёд, «яны, пачуўшы гэта, прывсзлі і наварылі вельмі многа мёду».
Мёд быў першым і на працягу некалькіх стагоддзяў' адзіным хмельным напіткам ва усходніх славян. Для сваіх патрэб яго гарылі хатяім спосабам v гліняным посудзе, па пропаж —v броварах, якія радзей пазывалі проварамі.’Сярод 200 рамесніцкіх прафесій, якія былі распаўсюджаны ў гарадах Беларусі у
XVI XVII стст., даволі значную праслойку складалі медавары, яны выраблялі некалькі гатункау меду пітнога: старасвецкі, сыры шыпучы, вішняк, мядовае піва і г. д. Для надання медавусе пэўнага паху і смаку ў яе клалі розныя карэнні, кветкі і зёлкі. Па мацунку, які залёжаў ад прапорцыі мёду і вады, адрознівалі паутарак, двайняк і трайняк і вызначалі цану напітку. 3 пуда мёду выходзіла 7 вёдзер медавухі. У параўнанні з гарэлкай мёд быў нап’ткам> яго моц вар’іравалася ад 5 да 10 .
У XIX ст. мёд у хатніх умовах ужо не варылі. Па звестках Е. Раманава, медавуху гатавалі толькі некаторыя пчаляры, ды і то надзвычай рэдка. Але вытворчасць пітнога мёду канчаткова не спынілася. У пачатку XX ст. яго выпускалі каля дзесяці мёдаварных заводау, найбольш буйныя з іх былі ў Мінску Пінску і Слуцку.
. Да ДаЎніх хмельных напіткаў належыць і шва^Вывучаючы матэрыяльную культуру народаў свету, нямецкі этнограф Ю. Ліпс прыйшоў да высновы, што піву як найменш моцнаму штву амаль усюды аддаецца перавага і яго ўжываюць у некалькі разоў больш, чым віна. Неабходна заўважыць, што гэта цалкам стасуецца і да ўсходніх славян.
. Варылі піва з самых разнастайных раслін і іх частак. Апачы гатавалі яго з клубняў мескаля і сэрцападобных лісцяў агавы, балівійскае племя неазе і славяне —з мёду, гімалайскія плямёны рабілі «марува» з проса, зулусы з jipoca і copra. Добрай сыравінай лічыліся маіс і пальмавыя ліліі.
У Старажытным Егіпце піва ўпамінаецца
20
ў пісьмовых помніках 4га тысячагоддзя да н. э. Вынаходцам яго егіппяне лічылі бога Асірыса, уладара падземнага свету і душ памёршых. Сувязь піва «з тым светам» і наогул з культам продкаў прасочваецца ў той ці іншан ступені ў многіх народаў. Літоўцы, напрыклад, адчуўшы надыход смерці, яшчэ пры жыцці нарыхтоўвалі бочку піва і загадзя запрашалі на свае будучыя памінкі сваякоў і знаёмых. Егіпцяне называлі сваё піва «цітас» і ўжо ў 2500 г. да н. э. варылі чатыры гатункі гэтага пітва, клалі ў яго шафран і іншыя прысмакі.
Былі аматары піва і ў Грэцыі, але яго там ужывалі значна менш, бо аддавалі перавагу разведзенаму вадой віну. У Старажытным Рыме піва па імені багіні ўрадлівасці і падземнага свету Царэры называлі «царэвісія». Рымскі гісторык ‘ і палітычны дзеяч Публій Карнелій Тацыт (каля 58—117 гг.) неаднаразова згадваў у сваіх працах піва. А ў вядомым этнаграфічнагеаграфічным нарысе «Германія», асноўнай старажытнай крыніцы вывучэння б’ыту і матэрыяльнай культуры германцаў, адзначаецца, што яньт рабілі піва з ячменю.
У далёкай старажытнасш прастора паміж Эльбай і Одэрам, паславянску Лабай і Одрай, была заселена славянскімі плямёнаш. Адно з іх лужычане, захавала свае звычаі і мову і цяпер жыве на тэрыторыі ГДР. Сутыкненне дзвюх культур, у якой бы форме яно ні адбывалася, заўсёды суправаджаецца пэўным узаемаўзбагачэннем. У гэтым кантэксце набывае цікавасць сцвярджэнне польскага лінгвіста А. Брукнера аб запазычанні германцамі. піваварэння ў славян. На падставе этымалагічнага
2J
аналізу ён прыйшоў да высновы, што нават нямецкае слова «бір» (bier) паходзіць ад агульнаславянскай лексемы «піва».
3 даўніх часоў, прынамсі з пачаткам земляробства, тэхналогія прыгатавання піва была вядома многім еўрапейскім народам: Напачатку піва моцна. адрознівалася ад сучаснага, бо яго варьтлі без хмелю, які адносна позна атрымаў правы грамадзянства ў піваварэнні. Выкарыстанне гэтага неабходнага рэцэптурнага кймпанента, калі меркаваць па упамінанні яго ў 1079 г. абатысай Рупэртсбергскага кляштара Гільдэгардай, пачалося недзе у сярэдзіне XI ст. Ва ўсходніх славян хмель, гэта апаэтызаваная ў’фальклоры па®?™ая расліна, упамінаецца ўпершыню пад
г. у Лаўрэнцьеўскім летапісе. У XVI ст ён ужо даволі шырока вывозіцца ў Заходнюю Вўропу 1 разам з такімі традыцыйнымі таварамі, як мёд, воск, футры і дрэваматэрыялы, складае даволі важкую долю экспартнага гандлю. У 1605 г., як сведчаць дакументы толькі праз мытную камору (таможню) 9 Гродна «вьтвезена 343 камені, 35 вантухоў, 61,5 воза хмелю». У XVII ст. хмель экспартаваўся праз Пскоў у Маскву і іншыя рускія гарады Аднак гандаль ім хутка спыніўся. Цар Міхаіл родапачынальнік дынастыі 'Раманавых, паслаў у Пскоў грамату з забаронай куп’ляць хмель. Лазутчыкі данеслі яму. што ў Вялікім княстве Літоўскім ёсць вядзьмарка, якая, каб наслаць на Русь паморак, загавоовар хмель.
Развядзвпнб хмслю прыносіла адчувальны прыбытак. Таму не дзіўна, што рэдактарская камісія Статута Вялікага княства Літоўскага
22
прадугледзела асобны артыкул аб эюве хмельнікаў і вызначыла даволі суровую кару за іх пашкоджанне. На Беларусі хмель р уздоўж рэчак, на берагах азёр, на схілах лагяроў, на агародах, часцей на межах
У некаторых мясцовасцях хмель уваходзіу у лік дзякла — натуральнага падатку жывелан, хатняй птушкай, рыбай, крупамі і ра
дуктамі. Сяляне Лунінца, што на na*ecc^ XVI ст. штогод давалі пану з кожнага двар даволі значнае дзякла, у тым ліку «хмелю па ^Х^Ходетва на Беларусі не етала вядучай галіной гаспадаркі. Хмель — культу ра працаёмкая і патрабавальная. Ен добра £ос толькі на паўднёвых схілах пагоркау і агароджаных высокім плотам дзялянках Нанбольш яго разводзілі ў Віленскан Гродз скай і Мінскай губернях. Хмеляводства кан цэнтравалася ў а^ўньш ?аК0Л ™%"Ppw заводаў. Вялікія хмельнікі былі на НавагРУА чыне ў Шчорсах. Піваварны завод у Жалудку ХвУаў хмель у сялян навакольных весак, дзе амаль ля кожнай хаты быў хмельнік.
Паступова культурнае хмеляводства за падае. Ў пачатку XX ст. на БелаРУс* ся ўсяго некалькі хмельнікау. Нанбольш буйныя былі ў Слуцку, Горках і прьі школе садоўніцтва і хмеляводства ў Бабру У Д рэчыУ у Англіі піва з хмелем забаранялася в S ажно да XV ст„ таму такія гатункі, як портэр і эль, з’яўляюцца адносна позніш ві ^іЙотХГ^тэрыялы дазваляюць сцвярджаць, што ўсходнія славяне знаемы з тэхн'алогіяй прыгатавання шва задоуга да па
23
ХТмаТп^ Ba ўсіх слав*нскіх мовах яно быпп у ую на3ву’ а гэта значыць, што МпоіХ п Д0Ма яшчэ Ў праславянскі час. паХзн?^^ лічаць’ што лексема «піва» аходзіць ад дзеяслова «піць» або «пітво».
11 ®ЛЬСК1 храніст Гал Ананім (памёр у шсаў, што кароль Баляслаў Храбры жыны ™?ЬІ пра3валі півахлёбам, на пастрРы’ S вЛн адзінага сына загадзя нарыхтаS I ? У“ ?Очку П1ва А Ў Ю00 г. на з’езб^Л1еўСКаН РуС1 піва ІНШЬІ Раз называлі па яго DaX?373^ п₽аР°сламУ ячменю, 3 якога $ ’ солаДам;йДык вось гэты солад у стст. уваходзіў у лік натуральнага падзень» ? бТУ ЎЗЯЦЬ 7 вёдзер солаДУ на тыйяр п\ бУдаУн1кУ гарадскіх сцен на ўвесь б°ТЫ ВЬІДавалі Ю чацверыкоў соладу як сведчаць дакументы тых часоў.
^Піваварэнне першапачаткова мела ў асноуным хатні характар. Прыгатаванне яго не патраоавала складанага абсталявання тры™^ГРЧаГа 3 ВУЗКІМ ГОрлам ‘ ДУгападобнымі ручкамі, дзяжа — вось і ўсё начынне Яно было знаема шмат якім народам. У аналагічных карчагах з шурпатымі сценкамі — імбі3an~Bapb“L шва 3УЛУСЬІ Карчажнае піва сяляне выраблялі для сваіх асабістых патрэб і спажывалі пераважна па вялікіх святах заможная шляхта мела бровары, большая частка ярадукцыі якіх ішла на продаж.
КНІГІ ОНЛАЙН
