У фокусе канкрэтнага факта: Праўда і мана пра ап’яняльныя напіткі
Выдавец: Навука і тэхніка
Памер: 160с.
Мінск 1988
Знаўца старажытнарускай гісторыі A. М. Членаў слушна характарызуе гэтыя выпады «свядомай маной», абумоўленай, на думку пісьменніка В. А. Чывіліхіна, імкненнем «падкрэсліць палітычную і маральную перавагу велікакняжацкай метраполіі». На навуковай мове этнаграфіі ўсе адрозненні ў матэрыяль
47
най культуры называюцца мясцовымі звычаямі, а не «скотьствам», а ўмыканне жонак — адным з абрадаў шлюбнага звычаю.
Аднак нідзе ў гэтым тэндэнцыйным пералічэнні ўяўных заган, нават там, дзе гаворка ідзе пра хаўтуры («творяху трнзну»), аўтар не папракае ў п’янстве плямёны, якія доўгі час трымаліся старых язычніцкіх традыцый. Нават медавуха, адзіны тады хмельны напітак, не згадваецца ніводным словам.
Дык што, выходзіць, нашы прашчуры былі зусім непітушчымі і ў рот нічога, акрамя ежы, не бралі? Бралі, але надзвычай рэдка і ў невялікай колькасці. Медавуху славяне ўжывалі выключна для абрадавых мэт, па вялікіх святах і на трызнах.
Сустракаліся і тады, напэўна, прапойцы, але, як вядома, выключэнне не абвяргае, а, наадварот, сцвярджае правіла і гістарычныя сведчанні крыніц. Сярод простага люду, які мазалём здабываў хлеб надзённы, наўрад ці іх было многа. П’янства — «прывілея і кара» панУючага класа, а дакладней яго вярхоў: князёў і іх бліжэйшага акружэння. У асяроддзі князёў і баяр разам з абрадавай бытавала і прэстыжнадыпламатычная форма ўжывання хмельных напіткаў. Кожны з іх лічыў справай асабістага гонару наладжваць перыядычна піры як для забавы, так і для замацавання розных відаў кантактаў з суседзямі, сустрэчы і провады паслоў і г. д. Менавіта ¥ЛЛЬ’ 3 паДвор’яў вялікага і ўдзельных князёў, распаўзалася «традыцыя» бытавога п’янства па іншых тагачасных саслоўях, у першую чаргу эканамічна забяспечаных.
У руках князёў канцэнтраваліся вялікія
48
запасы мёду і віна. Падчас разгрому ў 1146 г. харомаў вялікага князя кіеўскага Святаслава Вольгавіча ў яго скляпах знайшлі 500 бяркоўцаў (5 тыс. пудоў) пітнога мёду і 80 карчаг віна.
Калі адзначалі вялікія падзеі, усе выдаткі браў на сябе князь. Зразумела, за ўсё расплачваўся народ, але, нягледзячы на гэта, князь, які не шкадаваў грошай на святкаванне, лічыўся шчодрым. У гонар перамогі над печанегамі Уладзімір Святаславіч паставіў царкву ў Васілеве і наладзіў у 996 г., як сведчаць дакументы, «свята вялікае, наварыў 300 правар мёду і склікаў баяр сваіх, пасаднікаў, старэйшын з усіх гарадоў і людзей многіх і раздаў убогім 300 грывен». Вярнуўшыся у Кіеў, вялікі князь «загадаў зрабіць вазы і, нагрузіўшы хлебам, мясам, рыбай, гароднінай рознай, мёдам у сотах, а на другіх квас, вазіць па гораду і пытацца, дзе хворыя і бедныя, што не могуць хадзіць, тым раздаваць на патрэбу». Звяртае ўвагу адсутнасць на кіеўскіх урачыстасцях моцных хмельных „ напіткаў. У Васілеве, дзе сабраўся найвышэйшы пласт правячага кола, пітны мёд ліўся ракой, а у Кіеве народ частавалі мёдам у сотах і квасам.
Князь і старэйшая дружына пілі і па буднях, у час паходаў, на ловах, пры паездках на палюддзе. Уцягнуўшыся ў пітво, яны ўжо не маглі жыць без штодзённага келіха мёду. Так узнікла бытавое п’янства, якое ў адрозненне ад святочнаабрадавага дыктавалася не рытуальнымі патрэбамі, а элементарнай маральнай разбэшчанасцю. У простага люду пабуджальныя матывы ўжывання мёду, а затым піва былі іншыя. Варылі пітво толькі на свя
4. Зак. 1875
49
™’ ды і TO не на ўсе, а на тыя, на якіх выконваліся пэуныя абрадавыя дзеянні, напрыклад ГнІ™3™’ МВД пускалі па КРУГУ. абавязкова У напрамку руху сонца, кожны выпіваў за усе г™1НК1 тры ^еліхі у трансфармаваным выглядзе звычап дажыў да нашых дзён. I цяпер на памінках беларусы выпіваюць па тры мядовай сыты — разведзенага вадою едУ’„ Паглыбленыя экскурсы нашых даследчыкау у мінулае^ўсходніх славян не выявілі ненкан асабліван прыхільнасці да ап’яняльных напіткау, адсутнічаюць звесткі і пра масавае спажыванне алкаголю.
Са з’яўленнем піва яго пачалі варыць сясвЯяНт ^’ ЭЛе пеРаважна да вялікіх ™ ЖЬІЦЦІ спажьівалі разна^а™ ЭТунК1 квасу ’ сокі На Беларусі асаблівым попытам карыстаўся пераброджаны з ячменным соладам ці з вашчынным мёдам бярозавы сок бярозавік. Гэты смачны і асвяжальны напітак шлі дома, у касьбу і жніво. Яго бралі з сабою ў адмысловых бочачках з вяровачнан почапкай — біклагах з дубовых клепак. У такім посудзе бярозавік не награвауся нават у спякотныя дні. Высокім смакам вылу іаўся квас, прыгатаваны з пераброджанага сусла, якое рабілі з ячнага соладу. Ен не належау да ліку хмельных напіткаў, хоць і меў пэўную колькасць алкаголю.
Стрыманасць у спажыванні хмельнага падтрымлівалася грамадскай думкай аўтарытэтам і прыкладам старэйшых, агульнай атмасферан сям’і і сельскай абшчыны Ужыванне ап яняльных напіткаў жанчынамі і падлеткамі, нават такіх слабых, як медавуха і шва, успрымалася як абуральны факт. Такое 50
становішча захоўвалася і пазней, у XIV XVII стст., калі на Беларусі пачалі распаўсюджвацца моцныя хмельныя напіткі спачатку віно, а затым гарэлка.
Лідэрства ў іх спажыванні паранейшаму трывала належала прывілеяваным колам насельніцтва: магнатам, шляхце, купцам, багатым гараджанам. Пераважная частка жыхароў тагачасных беларускіх гарадоў трымалася старыны і асуджала п’янства. А беднаце было не да выпіўкі, бо, як сведчаць гістарычныя факты, напрыклад запісы магістрацкіх кніг, гарадскім нізам часта не было за што купіць кавалак хлеба, а шмат хто наогул недаядаў. Разгорнем кнігу брэсцкага мапстрата за 1624 г.: «Многія ... паміраюць на вуліцах з голаду, бо не маюць сродкаў для пракармлення».
Затое цэхавая старшына і купцы, у руках якіх знаходзілася ўлада ў беларускіх гарадах, не дбалі аб хлебе надзённым. Вось^няпоуны вопіс маёмасці брэсцкага радцы Паўла Шчэ пановіча за той жа, галодны для беднаты, 1624 г.: «Дом уязны, 2 каровы, 6 агародаў, 1 рэз і 1 клін ворыўнага поля, два дамы, _каштоўнасці, наяўныя сумы грошай». Аналагічнае становішча назіралася і ў другіх гарадах. Возьмем завяшчанне полацкага купца Якава Хадыкі: «Значныя сумы грошай, вялікія партыі пянькі, рыбы, скуры, солі ў Полацку і Бешанковічах, фальварак, два сенакосы, розная жывёла, пазыковыя абавязацельствы 12 даужнікоў на 665 коп грошай і інш.» Гарадскія вярхі сканцэнтроўваюць у сваіх руках творы мастацтва і літаратуры. У таго ж. Я. Хадьікі пакоі гарадскога дома ўпрыгожвалі 16 каршн.
у гродзенскага пісара і радцы Брэста Гурына Федаровіча сярод кніг былі каштоўныя экземпляры, «серабром аздобленыя», і ўжо тады рэдкія выданні «Апостал і Псалтыр друку Скарыны». * Дзеці багатых мяшчан набывалі адукацыю ў замежных універсітэтах.
У спажыванні спіртнога шляхце належала першае месца. Яна да ўсяго нахабнічала, займалася гвалтам і рабаўніцтвам, здзекавалася з сялян. А што рабілася на павятовых і ваяводскіх сейміках, сучаснаму чалавеку проста немагчыма ўявіць, Нездармаў народзе казалі: ®е зб’Раецца шляхта, там льецца гарэлка ’ КР°У брэсцкім сейміку, напрыклад, у г. ап янелая шляхта ў бойцы паміж саоою пасекла чатырнаццаць чалавек. А на мсціслаускім сейміку 1733 г. у зацятай сутычцы паміж прыхільнікамі дзвюх партый «мноства было пасечаных, найбольш жа цяжка: Таўпыка, Дубяга і Казёл; двое ж ад цяжкіх ран адразу памерлі».
Маральна шляхта апускалася да таго што страчвала ўсё святое: «Пан Сіргушэўскі ... будучы ад віна моцна ап’янелым, бацьку жаласлівага ... пачаў ілжыць і сароміць». П’янства шляхты J яе ідэйных кіраўнікоў — магнатаў адмоуна уплывала на астатняе насельніцтва. шляхецкі разгул і свавольства адбываліся на вачах простага^люду. I тойсёй з маладзейшых па сваёй жыццёвай недасведчанасці успрымау гэта як вартую пераймання норму паводзін сапраўднага мужчыны.
Ад непрабуднага п’янства ў некалькіх пакаленнях вырадзілася і бясследна знікла многа некалі вядомых і шырока разгалінаваных княжацкіх і баярскіх родаў. У іх сем’ях заўсё52
ды было больш, чым у іншых саслоўяў, псіхічна хворых дзяцей. Возьмем, напрыклад, царэвіча Дзімітрыя, які пакутаваў эпілепсіяй. Падчас аднаго прыпадку ён і загінуў, напароўшыся ў гульні на нож. Няма ніякага сумнення, што яго хвароба была вынікам распуснага вобраза жыцця Івана Грознага. Другі сын, «слабы і духам, і целам», Фёдар дзяржаўнымі справамі не займаўся, баяры «лічьілі, як быццам яго і няма». Ды і хто могсур ёзна прымаць цара, які больш за ўсё любіў «трезвоннть на колокольне». 3 яго смерцю з гістарычнай арэны сышоў некалі вядомы род Рурыкавічаў. Пэўную ролю у яго выраджэнні адыграла хранічнае п’янства продкаў.
He пазбеглі гэтага трагічнага лёсу і нашчадкі выхадца з Вялікага княства Літоўскага A. I. Кабылы — прадстаўнікі дынастыі Раманавых. Цар Іван, брат Пятра І,_быў псіхічна непаўнацэнным і рана памёр. Апошні самадзержац «усея Русі»^ Мікалай^ІІ па складу розуму быў прымітыўнай асобай і хранічным спадчынным алкаголікам. Яго сын Аляксей нарадзіўся кволым і ўвесь час хварэў. Той жа незайздросны лёс спасціг магутныя ў мінулым роды Радзівілаў, Сапегаў, Кішак, Пацаў і інш. Ды і як яно магло быць інакш, калі арыстакраты не садзіліся за стол без віна і прапівалі за год столькі^колькі сялянская сям’я не зарабляла за ўсё жыццё. Кароль Станіслаў Радзівіл (Пане Каханку), напрыклад, у 1780 г. на каляды закупіў у Рызе дадаткова да тых напіткаў, што меліся^ у замку, 1500 бутэлек шампанскага, 300 рэйнскага'віна, 200 бургундскага, 100 бутэлек аракі, 3 бочкі англійскага піва.
53
„ XVIII стст. захапленне хмельным,
якое у хуткім часе перайшло ў элементарнае бытавое п янства, назіралася сярод гарадскіх вярхоу, тых, хто меў грошы і ўладу, багатьіх гарадской рады.
* С ра?а дан.шла да таго, што радавыя ратчыкі пачалі адкрыта выступаць супраць п янства цэхавай старшыны і выказваць незадавальненне членамі рады. На цэхавай сходцы брэсцкіх ювеліраў майстра Радванскі абвінаваціу старшын у тым, што яны судзяць У карысць тых, хто частуе іх гарэлкай. Гродзенскі майстра Вальдзішэвіч па гэтай жа прычыне адмовіўся v знак пратэсту пайсці на сходку цэха_ краўцоў. Пасыльнаму ён заявіў«Не хадзіу і не пайду, a ... калі там, на сходцы, паны радныя, дык няхай ім дадуць больш выпіць...» Такое стаўленне простых рамеснікау да п янства надзвычай паказальна і сведчыць, што алкагольныя напіткі не карысталіся асаблівай папулярнасцю ў асноўнай часткі гарадскога насельніцтва. За распуства. хабарніцтва і пянства гараджане далі «бацькам горада» мянушку «лупежцы» (скурадзёры)’.
КНІГІ ОНЛАЙН
