Утроп Літвы
Здзіслаў Сіцька
Памер: 324с.
Баранавічы 2009
Увогуле, пагадовую сетку Галіцка-Валынскага летапісу -1201-1292 гг. - навукоўцы прызнаюць недакладнаю⁶⁹². Відаць, не меў магчымасьці падаць час падзей аўтар Хлебнікаўскага летапісу. Так, Д.С. Діхачоў пісаў што «звычайная летапісная сет-ка гадоў у Хлебнікаўскім спісе адсутнічае з 1201 г. зусім». Па-добна, рэдактар ці перапісчык, які выконваў пажаданне заказ-чыка такой пераробкі Хлебнікаўскага летапісу, быў чалавекам даволі крытычнага светапогляду. Ён, верагодна, убачыў, што даты не адпаведныя, і зусім выкінуў іх. «Складальнік жа Іпа-цеўскага спісу расставіў гады, але няўдала - часам з памыл-камі да 4 гадоў»⁶⁹³. Падобнае сцвярджаў і А.А. Шахматаў: «... Складальнік зводу,.. ійто называецца Іпацеўскім летапісам, не дадаў сабе клопату размясціць матэрыял Галіцка-Валынска-га зводу па гадах: гады, што ёсць у Іпацеўскім спісе, з’явіліся пазней...»⁶⁹⁴. Такія меркаванні вядомых даследнікаў даюць падставу сумнявацца, ці дакладная кожная дата, ды падазра-ваць, івто іншыя звесткі, устаўкі ды пераробкі аўтэнтычных тэкстаў летапісаў таксама маглі «з’явіцца пазней».
Ці хадзілі князі
ў 1215 годзе «ммрь даюйце»?
У летапісе чытаем: «В лето 6723 (1215). Божнммь повеле-ннемь прнслаша князн Лнтовьскнн к велнкон княгннн Романо-ве н Даннловн н Васнлковн мнрь даюіце. Бяхоу же нмена лн-товьскнх князен: се старешен Жнвнн'ьбоуд'ь*, Давьять, Дов-ьс-проункь’, брать его Мндогь’, брать Дов-ьялов-ь Внлнканль; аЖе-мотьскын князьЕрьднвнл'ь'.Выкынть'.аРоушьковнчев'ь Кнн-тнбоуть, Воннбоут, Боутовнть, Внженкь н сын"ь его Вншлнн, Кн-
⁶⁹² ПСРЛ. Т. 2. С. V.
⁶⁹³ Повесть временных лет. Часть вторая. М. Л-д, 1950. С. 160.
⁶⁹⁴ Цыт. паводле: А.С. Орлов. 0 Галмцко-Волынском летопнсаннн. С. 16.
‘ Пазначаны імёны князёў, якія згадваюцца таксама ў Хроніцы літоўс-кай і жмойцкай, праўда, не заўсёды ў адпаведны час, як вынікае з пададзеных заўвагаў.
198
тенмм, Плмкосова, а се Боулевйчн: Вйшнмоут, его же оубм Мйн-дого ть й женоу его поял'ь а братью его побшгь Еднвнла, Спроу-денка, а се князн йз Дяволтвы: Юдькй, Поукемкь, Бйкшй, Лйкй-йкь. Сй же всн мнр’ь даша князю Даннловн н Васнлкоу...»⁶⁹⁵.
Апошнія з паслоў названы князямі «йзь лотвы» ў Хлебні-каўскім летапісе, складзеным, паводле А.А. Шахматава, у XVI ст., ды ў Пагодзінскім летапісе, датаваным 1621 г.
Трэба заўважыць, што пададзены час напісання згаданыхле-тапісаў а значыць, і час замены дзяволтваўскіх князёў на князёў з Лотвы супадае з часам біскупства Паўла Гальшанскага: 1536 -1556 гг. (Пра верагоднасць судачынення гэтага іерарха Каталі-цага Касцёла ВКЛ да пераробкі-перапісвання летапісу згадаем пазней.) Згаданая замена ўскосна пацвярджае наша меркаванне пра «пазнейшую» падробку ці перапісванне прынамсі часткі ле-тапісных тэкстаў. Зрэшты, і ўвесь вышэй пададзены «аўтэнтыч-ны» тэкст уяўляецца падробкай. Чым больш уважна чытаеш гэ-тыя радкі Галіцка-Валынскага летапісу, тым больш схіляешся да такой высновы.
Перш успамінаецца меркаванне УЦ. Пашуты што да «ўсвя-домленай» неабходнасці адзінства «літоўскіх» кунігасаў, даякіх далучыліся яшчэ жамойцкія і «дзяволтваўскія» князі. Прыгад-ваецца і ягонае ўяўленне пра памеры «аўкштайцкай тэрыто-рыі» - «гістарычнай вобласці Аўкштайція», - «ад басейна ракі Нявяжы на паўночным захадзе да летувіска-беларускай мяжы на паўднёвым усходзе». Таму кідаецца ў вочы адсутнасць у гэтым пасольстве «аўкштайцкіх» князёў. Праўда, за «аўкш-тайцкіх» кунігасаў можна было б прыняць князёў з Дзяволт-вы: яны наўмысна адлучаны ад «літоўскіх» князёў. Зрэшты, такое «адлучэнне» ўскосна сведчыць, што аўтар пераробкі зга-данага летапісу сапраўды не атаесамляў іх, прынамсі, паводле тэрытарыяльнай прыкметы. Відавочна, у той час дзяволтваўс-кая, яна ж і лотаўская, зямля не толькі падпадала пад арэал се-лонскіх гаворак і вопраткі, як падаюць латышскія навукоўцы. Аўтарам было добра вядома, што там апроч селонскіх нашчад-каў жывуць і навасельцы-славяне. На карысць такога мерка-вання сведчыць факт, што насуперак паведамленню «літоўс-
⁶⁹⁵ ПСРЛ. Т. 2. Стб. 735-736.
199
кага» летапісу пра заснаванне Вілкаміра ды будаўніцтва там замку, аўтары пераробкі Галіцка-Валынскага летапісу выракл-іся славянскай назвы горада - Вілкамір.
He можа не здзівіць прадстаўніцтва рушкавіцкіх ды бу-левіцкіх князёў, невядомых іншым летапісцам, атаксама і пералік іншых «племянных» князёў, старэйшых і малодшых, іх імёны.
Заўважым: Імёны некаторых напісаны так, як, верагодна, і вымаўляліся. Прыкладам, фарманта -бут- (імёнаў Жывінбут, Кінцібут, Вонібут) у гаворках паўднёва-заходняй Навагарадчы-ны вымаўляеца як ^рут-, што і зафіксавана ў Галіцка-Валынскім летапісе. (Гэты факт патрабуе асобнага даследавання.) А ўвогу-ле, імёны «літоўскіх» паслоў, асабліва тыя, што ўтрымваюць дыф-тонгі -оу-, з’яўляюцца славянскімі, або падробленымі на славянскі лад. Аўтар падробкі не бачыў неабходнасці ўпісваць у почат літоўскіхкнязёўкунігасаўзвыключнабалцкімі (жамойцкімі) імё-намі. Аднак, забягаючы наперад, можна сказаць, што менавіта з гэтага паведамлення вядомага спісу Галіцка-Валынскага летап-ісу пачалася міфалагізацыя гісторыі ВКЛ. Паступова дзеі сла-вянскіх ваяроў-літвы ператвараліся ў гісторыю балцкіх «літоўскіх» плямёнаў і жамойцкіх кунігасаў. Міфалагізацыя ўрэш-це выйшла на карысць гісторыі дзяржавы Летува, паспрыяласта-наўленню нацыянальнай самасвядомасці жамойтаў, далучэнню да ўяўнай гісторыі ўсіх грамадзян Летувы. Адначасова, на жаль, складвалася пагардлівае стаўленне да суседніх народаў, якія, нібыта, былі заваяваныя продкамі летувісаў.
Пра князёў, згаданых пад 1215 г.
У першай частцы нарыса на падставе аналізу звестак аналаў, летапісаў, іншых гістарычных дакументаў паказа-на, што літва - не племя, а стан прафесійных ваяроў. Але гэтая выснова не азначае, што можна зусім адкінуць частку паведамлення Галіцка-Валынскага летапісу, дзе пераліча-ны князі літвы. Правадыры ў ваяроў-літвы былі, і яны сап-раўды называліся князямі, як то сведчаць летапісы, прык-ладам, пад 1225⁶⁹⁶ і 1239 гадамі⁶⁹⁷.
⁶⁹⁶ ПСРЛ. Т. 7. Спб., С. 133.
⁶⁹⁷ ПСРЛ. Т. 25. М„ Л-д, 1949. С. 130.
200
На імёны князёў літвы варта звярнуць асаблівую ўвагу. Яны, як уяўляецца, славянскія, крывіцкія (паводле сучас-най тэрміналогіі - беларускія): Жнвнньбоуд (Жнвнбунд'ь, Жйвяньбуд-ь, Жйвнбудн-ь); Довьят'ь (Довнять або Давят); Довятовь, або Дов-ьялов'ь (ці не Даўялаў?) брат «Внлнка-нл'ь» (ці не Велікайла? - З.С.), у Еўраінаўскім жа - Внлк-вял’ь); Дов'ьспроунк'ь (Дов'ьспруйк), Довьспроунк'ь (роз-ныя напісанні пададзены паводле Хлебнікаўскага ды Па-годзінскага летапісаў). Да гэтых імёнаў маем паралелі ў нашай мове.
Падамо некаторыя: Жыва - паганскае боства жыцця, плённасці; прозвішча Жывула, вёска Жывунь у Любанскім раёне. Імёны ж Ердзівіл, Кінцібут, Вонібут, Бутавіт, Едзівіл (Еднвала - у Пагодзінскім), Спрудзейка (С-ьпроуденка, Со-прудека) утрымваюць фарманты -віл-, буд- (-боут), даў-(доў-), уласцівыя славянскаму назоўніцтву. Прозвішчы з такімі фармантамі распаўсюджаныя на Беларусі. Да імя Спроуденка ў нашай мове таксама знаходзім паралелі, прыкладам, словы спрундзіўся, выпрундзіўся, спрунжына ды прозвішча Дзейка. А таму не будзе, відаць, памылкай прызнаць паходжанне імёнаў згаданых літоўскіх князёў з славянскай мовы.
Як пазначана вышэй, некаторыя з іх - Жнвнньбоудь, Дов'ьспроунк'ь - засведчаны ў «Хроніцы літоўскай і жмойт-скай». 1 таму няма падставы сумнявацца: згаданае поруч з імі імя Мндогь - добра вядомы з розных крыніцаў князь літвы Мяндоўг. Але ўзнікаюць сумненні, што да пададзена-га летапісцамі ягонага брата, якога нібыта называлі «Дов’ь-спроункт>». У «Хроніцы» напісана: «Доспронгус, товарнш Па-лямонов, патрнкнй або отчнчь княжат рнмскнх,.. тягнул... над Швету реку, там нашол пагорок... н збудовал на нем за-мок, а другнй замок ннжшнй, н Волкомнрою назвал; н на-пнсался... княжатем Девялтовскнм»⁶⁹⁸. I хоць Дзяволтва ад Валкаміра недалёка, відаць, была важная нагода, каб нейкі «Палямонов» нашчадак не звязаў імя «Доспронгус» з ваў-камі ды «мірам», а запісаўся «князем Дзевялтоўскім».
⁶⁹⁸ ПСРЛ. Т. 32. Хроннка Лнтовская н Жмойтская. С. 16.
201
Было відавочна, што назва Валкамір выразна паказвае на повязь з заходнеславянскім племенем люцічамі - ваўкамі-люцічамі. Прынамсі, такую «неадпаведнасць» заўважылі ў Рэспубліцы Летува ды паправілі назву. Горад Валкамір (Вол-комнр) атрымаў ад летувісаў новае імя - Укмерге. (Дарэчы, як падае летувіская энцыклапедыя, у свой час назва гэтага горада была зменена толькі часткова: Вілкмерге.) I лета-пісную назву Дзевялтова (Дзявілтова, Дзяволтва),у якой пра-чуваецца слова волат (вялет), не выпадкова памянялі на Дзялтува. Але чатырох дзевялтоўскіх ці дзяволтваўскіх князёў не закранулі, і ўсе яны трапілі ў сучасную Детувіскую энцыклапедыю. Аднак пара пакінуць гэтага дзіўнага Паля-монава таварыша, які пабудаваў нібыта аж два замкі ў Вал-каміры, але стаў называцца князем Дзевялтоўскім.
У тым летапісным запісе апроч часавага несупадзення ці «вечнага», усячасавага, імя «Доспронгус», заўважаем раку Святую, славянскую назву якой праз балцкую асіміляцыю -Швета - не схаваць. Тут сапраўды «недаперайменавалі». Праўшчыкам трэба было і з гэтай ракой абысціся, як з вал-камірскім замкам, што стаў родавым гняздом «вядомага» з летапісаў літоўскага князя.
Шаноўны чытачу, ты сцвярджаеш, што, як вядома, у го-радзе Валкаміры не было двух замкаў? Але аўтар летапісу меў узор дзеля наследавання. У той жа «Хроніцы» далей ап-ісана падобнае заснаванне Гедымінам двух віленскіх зам-каў, рэальных, не летапісных. Адзін з іх, названы Крывым, пабудавалі, відаць, крывічы-палачане, якія і мелі ў Віленскім краі, краі вельянаў, сваю воласць. Відавочна, падобны чын аўтары «Хронікі» прыпісалі Даўспрунку. А падставай для такога «рашэння» было вядомае ім перасяленне па-над Свя-тую палабскіх ваяроў, якія і пабудавалі тут горад ды назвалі паводле імя свайго племені. Абачлівы аўтар «Хронікі Бы-хаўца» не рашыўся пакінуць у сваім творы згадку пра такое перасяленне. Праўда, ён паўтарыў амаль тыя ж міфічныя звесткі пра Мяндоўгава «брата»: «А Dowsprunk imenem s Kitawrasa poszol rekoiu Swiatoiu y naszol meysce welmi choroszo y horodyszczu podobnaho,.. y wczynil sobi horod, i dal
КНІГІ ОНЛАЙН
