Вяснянка
Выдавец: Юнацтва
Памер: 655с.
Мінск 1983
Бібліятэка дзіцячай літаратуры народаў СССР
ВЯСНЯНКА
ВЯСНЯНКА
Вам на памяць Серп і Молат Даравала доля,
Каб з вас кожны быў, як волат, He гнуў плеч нгколг.
Вам у спадчыну ад роду Засталгся песні,
Каб быць нашай асалодай
У жыцця прадвеснг.
Каб вы пелг, не сцгхалг Ў радасці і ў горы,
Гаманглг, нібы хвалі
У бурлівым. моры.
ЯНКА КУПАЛА
(з верша «Арлянятам», 1923)
Бібліятэкй дзіцячай літаратуры народаў СССР
ВЯСНЯНКА
Вершы, апавяданні, казкі беларускіх пісьменнікаў
МІНСК «ЮНАЦТВА» 1983
Бел 2
В 99
РЭДАКЦЫЙНЫ САВЕТ:
Эдзі Агняцвет, Рыгор Барадулін, Янка Брыль, Васіль Вітка, Артур Вольскі, Уладзімір Гніламёдаў, Анатоль Грачанікаў, Васіль Зуёнак, Павел Кавалёў, Яўген Каршукоў, Анатоль Клышка, Уладзімір Ліпскі (укладальнік), Міхась Лазарук, Валянцін Лукша, Уладзімір Машкоў, Барыс Сачанка, Аляксандр Шэвераў.
4803010200021
В4782
М 307(05)—83
@Выдавецтва «Юнацтва», 1983.
АД САМАЙ КАЛЫСКІ...
Беларуская дзіцячая літаратура... Вялікі і багаты на здабыткі шлях прайшла яна ад кнгжкг «Першае чытанне для дзетак беларусаў», выдадзенай Цёткай у 1906 годзе, па сённяшні дзень. Але вытокі нашай дзіцячай літаратуры, як г літаратуры наогул, трэба шукаць значна раней, у тых незапомных часах, калі людзям не было яшчэ знаёма ніякае пгсьменства. Закалыхвала мацг малое і напявала калыханку. А мелодыя і словы нараджаліся тут жа, нібы самі па сабе. Пра што? Вядома пра што. Пра цяжкую долю, пра тое, што чакае дачушку ці сыночка наперадзе.
Люлглюлілюлі, Усе дзеткі паснулг, А ты, мой сыночак, He спіш, не гуляеш, 3 катком размрўляеш Аб музкыцкай долі У панскай няволг Без хлеба, без солі...
Гэта толькг адзін з выдатных узораў народнай творчасці, якія дайшлі да нас. А колькг іх згубілася ў цемрадзі даўно адышоўшых часоў!
Мы na праву ганарымся тым, што першадрукаром у землях усходніх славян быў наш зямляк Францыск Скарына. Менавіта ён з’явгўся і пачынальнікам пгсьмовай беларускай лгтаратуры для дзяцей. Гаворачы пра першую сваю кнігу, выдадзеную роўна 465 гадоў таму назад, сам выдатны асветнік адзначаў, што яна — «детем малым початок всякое доброе наукы, дорослым помноженйе в науце».
6
Цяжкія выпрабаваннг выпалг на долю беларускай мовы і літаратуры ў мінулым. На працягу некалькгх стагоддзяў нацыянальная культура беларусаў знаходзглася пад забаронай.
Толькг Вялікі Кастрычнік, сарваўшы ланцугі прыгнёту з працоўных усяе Расіг, адкрыў велізарныя магчымасцг для развгцця культуры і лгтаратуры беларускага народа. Працоўныя Савецкай Беларусі ў дружнай сям’г братніх народаў рашуча пакрочылі ленгнскім шляхам у светлае будучае. Вось як натхнёна пісаў пра гэта народны паэт Беларусг Якуб Колас:
Празорлівым зрокам Трыбунапрарока Асветлены Ленгным шлях. Ён скованай сіле Даў волю і крылле — Шырокі, магутны разлшх.
Новы час, новы лёс, новае жыццё нарадЖаюць і новыя песнг. Таму зусгм натуральна, што сапраўднага росквгту наша дзіцячая літаратура дасягае разам з усёй літаратурай у паслякастрычніцкую эпоху.
У краіне развгтога сацыялгзма, дзе вышэйшай мэтай з’яўляецца няўхільнае павышэнне дабрабыту і культурнага ўзроўню жыцця працоўных, дзе ў Вялікай Хартыг правоў—Канстытуцыі СССР — значнае месца адводзіцца развіццю духоўнай культуры, усё больш узрастае роля літаратуры і мастацтва, якгя закліканы сцвярджаць еысокія камуністычныя гдэалы, спрыяць фарміраванню асобы чалавека з такгмі якасцямг, як ідэйная перакананасць, партыйная мэтаімкнёнасць, інтэрнацыянальнае пачуццё дружбы і адказнасці не толькг за свае справы, але і за лёс краіны і ўсяго чалавецтва. Гэтую выхаваўчую місію выконвае ўся наша літаратура, усе яе роды і жанры. Аднак асаблівае месца тут займаюць творы, адрасаваныя юнаму чытачу. Літаратура для дзяцей і юнацтва валодае сілай выключнага эмацыянальнага ўздзеяння, бо яна імкнецца адкрыць і ўвасобіць свет тых, хто ўступае ў жыццё, хто фармуе
7
свой светапогляд і характар, хто ў пошуках свайго месца ў жыцці і ў грамадстве абапіраецца на тыя духоўныя г маральныя каштоўнасці, якія выпрацаваны папярэднгмг пакаленнямі.
Гэта літаратура прывівае любоў да сваёй культуры, мовы, да гісторыі нашай краіны, да прагрэсіўных традыцый мгнулага г да таго, што народжана новым сацыялістычным ладам у атмасферы ленгнскай дружбы народаў. Таму гэта лгтаратура павінна быць сапраўды, без нгякіх скідак, высокаідэйнай і высокамастацкай. Бо калі недапушчальна абыякгм зернем засяваць поле, дык яшчэ больш клапатлгва мы павінны падыходзіць да таго, якія зерні кідаем у чулыя сэрцы дзяцей, моладзі, як загартоўваем сглы новага пакалення, яго волю, гатоўнасць да барацьбы супраць розных жыццёвых нягод і выпрабаванняў. Мы павінны помніць, што гэта літаратура ў пару найбольшага ўспрымання акаляючага свету на ўсё жыццё пакгдае свой след у душах і розуме маладой змены, памагае фарміраванню, станаўленню характару моладзг, выяўленню г развіццю яе прыроджаных здольнасцей.
У сваім выступленні на XVIII з’ездзе ВЛКСМ, гаворачы аб праблемах выхавання падрастаючага пакалення, Леанід Ілыч Брэжнеў зазначаў: «Тут асабліва нецярпгмы праяўленні бяздушнасцг і фармалгзму. Пара ўсім работнгкам ідэалаггчнага фронту пакончыць з нязжытай яшчэ тамсям практыкай механічнага, бяздумнага паўтарэння прапісных ісцгн, са слоўнай траскатнёй. Пара зрабіць правілам — гаварыць з людзьмі простай і даходлівай мовай, пгсаць, укладваючы ў кожную фразу жывую думку г пачуцці. Гэта таксама пытанне якасці г эфектыўнасці, прычым на такгм важным участку будаўніцтва камунгзма, як выхаванне новага чалавека».
Гэтыя словы сталі праграмай для тых пісьменнікаў, хто прысвяціў свой талент стварэнню кніг для дзяцей і юнацтва. Наша літаратура за апошнія гады дасягнула прыкметнага плёну ва ўсгх жанрах — у тірозе, паэзіг, драматурггі. Многгя творы беларускіх аўтараў упрыгожваюць паліцы дзгцячых
8
бібліятэк не толькг рэспублгкі, але і ўсёй нашай краіны г нашых шматлгкіх замежных сяброў. Працягваючы слаўныя традыцыг нашай шматнацыянальнай савецкай літаратуры, традыцыг Янкі Купалы, Якуба Коласа, Цёткі, Максгма Багдановіча, Змітрака Бядулі, Янкг Маўра, Мгхася Лынькова, Алеся Якімовгча, сучасныя беларускія пісьменнгкг ў сваіх творах для юнага чытача адкрываюць складаны і багаты свет краіны маленства, паказваюць непаўторнасць аблгчча тых, хто выходзіць з яе, каб заняць сваё дастойнае месца ў шэрагах будаўнікоў камунгзма.
Пра гэта сведчыць і першая ў «Бгбліятэцы. дзіцячай лгтаратуры народаў СССР» кніга «Вяснянка», якая знаёміць чытача з творамг беларускгх пгсьменнікаў для дзяцей.
МАКСІМ ТАНК, народны паэт Беларусі
ЯНКА КУПАЛА
Народны паэт Беларусг (1882—1942)
ДЗЕНЬ ДОБРЫ, МАСКВА!..
'Дзень добры, Масква, як вясна, маладая! Дзень добры, крамлёўскія зоры!
Мы песню табе, Масква наша, складаем, А песня аб шчасці гавора.
I песня гавора, як цяжка жылі мы, Як чахлі ў прыгонныя ночы, Як нас гадавалі галодныя зімы, Як цемра сляпіла нам вочы.
*
Дзень добры, Масква, наша доля і воля!
3 табою жыць радасна людзям.
Цябе не забудуць народы ніколі, Як песні ніхто не забудзе.
Табе шлюць прывет нашы пушчы, крыніцы, Калгасныя нівы і хаты,
Бо, дзякуй табе, маладая сталіца, Мы хлебам і шчасцем багаты.
*
Дзень добры, Масква! Як жа ясна ты свеціш На ўсе чыста свету староны.
10
Вяснянка
Шляхі да шчаслівасці казачнай меціш I пішаш, як сонца, законы.
Сама ў сонцы сонцам навек валадаеш, Зганяеш туманы з прагалін.
Дзень добры, Масква, як вясна, маладая! Дзень добры, крамлёўскія зоры...
1939
ХЛОПЧЫК I ЛЁТЧЫК
— Мой мілы таварыш, мой лётчык, Вазьмі ты з сабою мяне!
Я — ведай — вялікі ўжо хлопчык
I ўмею ўжо лётаць у сне.
Мне мама сягоння казала, Што стукнула мне ўжо сем год. Табе гэта, можа, і мала, А мне ляцець толькі ў палёт.
Мне ўжо надакучыла дома — Ў дзіцячы хадзі адно сад, А так паглядзеў бы, вядома, На іншы парадак і лад.
Вазьмі ж мяне, лётчык, хачу я Пабыць у людзях, паглядзець, Як месяц на небе начуе, Як блукае ў лесе мядзведзь.
Як свецяцца ночкаю зоры, А днём не відаць іх чаму, Як рэчкі ў далёкія моры Улетку плывуць і ўзіму.
Янка Купала
11
На моры зірнуць хоць раз вокам, Як ходзяць па іх караблі, Ляцеці далёка, высока
Ды так пабываць і ў Крамлі...
Вось гэтак у добрым здароўі Мы будзем ляцець і ляцець.
Вазьмі ж мяне, лётчык, з сабою, He будзеш ты клопату мець!
1935
АЛЕСЯ
Кукавала зязюля У зялёным лесе, Гадавала матуля Дачушку Алесю.
Гаманіў бор сасновы У вечары і ранкі, Над калыскай ліповай Пела калыханкі.
— Спі, засні, мая дзетка, Птушкі ўжо заснулі, Спі, засні, мая кветка, Люлі, люлі, люлі.
Спі, не ведай трывогі, Надыдзе часінка,— На свае ўстанеш ногі, Мая ты дзяўчынка.
Будзеш кужаль ты прасці, Будзеш ткаці кросны,
12
Вяснянка
Выглядаць долі, шчасця Ў маладыя вёсны.
Кукавала зязюля
У зялёным лесе, He згадала матуля, Што выйдзе з Алесі.
Як набралася моцы Матчына дачушка, Паляцела да сонца Пералётнай птушкай.
Паляцела дзяўчына Самалётам гонкім Над шчаслівай краінай, Над роднай старонкай.
Адчыняе вароты Нябесным маршрутам Ці, як ястраб, з высотаў Скача з парашутам.
I да сонца праз хвілю, А ўсё вышай, вышай! Самалётавым крыллем Воблакі калыша.
Стара маці днём, ночкай Марыць ля аконца:
Ужо к прасніцы дочка He зляціць зпад сонца.
Кукавала зязюля У зялёным лесе, He згадала матуля, Што выйдзе з Алесі.
1935
Янка Кутіала.
13
ЮРАЧКА
1
Ой ты, Юрачка, Што не вучышся? Так да невукаў Ты далучышся.
А як вырасцеш Ты няўмекаю, Усе высмеюць Недарэкаю.
А ў нашага Юрачкі З’елі сала шчурачкі, Як пабег ён у лясок, Каб схавацца ад кніжок.
А ў нашага Юрачкі У капоце дзюрачкі, Нарабіў ён іх сабе, Як стаў лазіць па вярбе.
2
Ой ты, Юрачка, Што лянуешся, Хаткі нашае He пільнуешся?
Толькі бегаеш, Забаўляешся, Гэтак з кпінамі
Напаткаешся.
14
Вяснянка
А ў нашага Юрачкі Пагублены гузічкі,— Ён тады іх пагубляў, Як з садочка уцякаў. А з нашага Юрачкі Сталі кпіць і курачкі, Што не мыўся цэлы дзень I бубніць, як авадзень.
з
Ой ты, Юрачка, Кінь ляніціся Ды надумайся Ты вучыціся.
Будзем цешыцца, Што ты вучышся I да невукаў He далучышся.
1932
БАЙ
Бегаў бай па сцяне У чырвоным кафтане, Байку баіў: Ай, люлі! Жылі пчолкі у вуллі...
Баіць ці не?
— Баіць!
Бегаў бай па сцяне... Шла вясна па вясне, Жылі пчолкі з году ў год, Бралі ў соты з кветак мёд...
КНІГІ ОНЛАЙН
