Вяснянка
Выдавец: Юнацтва
Памер: 655с.
Мінск 1983
470
Вяснян^
Яго дзіцячыя, заўсёды жывыя вочы былі цяпер сумнымі, сур’ёзнымі.
Ён устаў, апрануўся і пайшоў да вядра з вадою, каб памыцца, як вучылі яго тата і мама.
Бабка Аўдоцця наліла яму кубачак пазычанага малака (іх карову забралі паліцаі), насыпала бульбы ў міску. Сталі есці абое. Аўдоцця праганяла бульбу вадою.
«I што цяпер рабіць? Ці ісці на поле жыта жаць, ці павесіцца дзе на суку?»
Цяжкія крокі пачуліся на падворку, і ў хату ўвайшоў стараста. Даў «добры дзень». Боты скрэблі на падлозе, пакуль дайшоў да лавы і сеў. Вачыма ўскідваў на Аўдоццю і Юрачку, соп у нос, скручваючы цыгарку. Усе маўчалі.
Аўдоцця чакала. Пусціўшы клубок дыму і закідваючы нагу на нагу, стараста прамовіў:
— Учора прыйшла?
— Учора.
— Дзе была? У сястры?
Аўдоцця ўскінула вачыма на старасту, думаючы, сказаць ці не.
— Які там чорт — у сястры? Збірала кожны дзень ягады ў лесе і насіла ў мястэчка прадаваць. А цяпер прыйшла дадому, бо фашысты гвалтам адбіраюць ягады, абы толькі хто з’явіўся ў мястэчка.
Стараста пляснуў губамі і заварушыўся на месцы.
— Гм... Дык вось што... Ёсць строгі наказ табе, каб з’явілася ў жандармерыю.
— А чаго я туды пайду? Чаго я там не бачыла?
— Чаго — я не ведаю, не мая справа. Мне загадана цябе паслаць. He пойдзеш — будзе горш.
— Нікуды я не пайду. Хай ідуць і забіваюць тут. Забілі ж нявестку... Іх жа ўлада.
Піліп Пестрак 471
— Хто цябе там будзе біць? Каму ты патрэбна? Каб хацелі забіць, то прыехалі б і забілі. А калі патрабуюць, каб ты прыйшла, значыць, толькі на якінебудзь допыт.
Стараста кінуў недагарак цыгаркі, устаў, ступіў пару крокаў да парога і, аглянуўшыся, буркнуў цераз плячо:
— Каб я больш не хадзіў... Ясна?..
Аўдоцця сурова глянула на старасту.
— Яшчэ і як ясна... Ясней быць не можа.
— Ну, то глядзі,— буркнуў зноў стараста і выйшаў з хаты.
Аўдоцця жавала бульбу і аб нечым ціха думала. А пад грудзі лезла трывога. Яна праймала сэрца. У якінебудзь соты раз змушала ўсведаміць сабе, што сталася з жыццём і з усім светам.
Яна баялася глянуць на Юрку, а той напружана сачыў за сваёй бабкай, як бы намагаючыся адгадаць яе настрой, яе намеры.
Дапіваючы малако, Юрка нарэшце спытаў:
— To пойдзеш, бабка, ці не?
Аўдоцця не адразу адказала. Працягнула руку да міскі, каб узяць бульбіну... Мімаволі глянула ў акно, зусім спакойна, як заўсёды, і нарэшце знайшла ў сабе сілу сказаць суровым тонам:
— А цябе з кім пакіну, Юрачка?
Юрка апусціў вочы і ціха сказаў:
— Я не хачу адзін заставацца...
— Вось у тымто і рэч, унучак...— як бы сама сабе сказала Аўдоцця.— Што ж... пойдзеш са мною. Будзем разам. Будзеш бачыць і чуць, што са мною будуць рабіць злыдні. Як мяне не пусцяць дахаты — прыйдзеш і раскажаш людзям аба мне. Цябе яны, можа, не крануць...— Аўдоцця змоўкла, стрымаўшы гарачую слязу: «Раз яны самі выклікаюць у раён, значыць, можа, адпусцяць».
472 Вяснянка
Уздыхнуўшы лягчэй, яна ўстала. Прыбрала міску са стала, змахнуўшы ў яе крошкі.
— Ну, Юрачка, абувайся, пойдзем...
Затым адчыніла скрыню, стала перабіраць рэчы. Дастала новую спадніцу, новы каптан і жоўтую хустку з вішнёвымі кветкамі. У скрыні ляжала і адзежа нявесткі. Патрымала яе ў руках, паківала галавою.
— Ох, мая саколка... не будзеш больш убірацца...
Выняла кніжкі сына, паглядзела і палажыла назад.
«Нічога больш не трэба... Ўсё злыдні патапталі...»
Пырснула сабе вады на твар, уцерлася, умыла ўнучка, стала апранацца. Завязваючы хустку, нават зірнула ў люстэрка.
У апошнюю хвіліну паглядзела, ці ўсё ляжыць на сваім месцы ў хаце. Падкінула пад печ апошняе палена дроў, лепш павесіла ручнік, паправіла коўдру на ложку і толькі тады пайшла за парог. Юрка падаўся за ёй.
Замкнуўшы дзверы на ўнутраны замок, яна паклала ключ пад страху.
Сонца паднялося над лесам, але пясчаная дарога была яшчэ сырой. Хутка выйшлі з вёскі. Ішлі праз сасновы лес, дзе шчабяталі птушкі. А потым міналі верасовыя паляны са старымі бярозамі.
Гэтыя дзве постаці — адна большая, а другая маленькая — здаваліся ціхімі, згубленымі ў велічы лесу.
Адзінока і ціха плывуць думкі Аўдоцці, палахліва бягуць дзіцячыя думкі Юркі.
Хоць няма ветру, а ўсё роўна лес шуміць. Ён шуміць аднастайна, роўна, пявуча. Потым гэты шум пераходзіць у цягучы тонкі звон. Ён,
Пглгп Пестрак
473
здаецца, і вядзе за сабою падарожных далёкадалёка...
Многае праплывала ў галаве Аўдоцці. I маладосць яе, і старасць.
Як чабаровыя кветкі пры дарозе, так смяяліся некалі яе вочы. Мяккі мох пад нагамі... 3 ёю Ігнат... Яны бегаюць па лесе... У яе распушчаныя валасы... звонка нясецца іх раскацісты смех у гушчыні...
— Ах, Ігнат, Ігнат, шчаслівейшы ты за нас, ляжыш у сырой зямлі і нічога не бачыш,— гаворыць сама сабе Аўдоцця.
— Што ты, бабка, гаворыш?
— А, так сабе... Вось бачыш гэтую яму? — ткнула Аўдоцця пальцам убок.— Як я ехала вянчацца з тваім дзедам Ігнатам, то былі вывернуліся ў яе.
Ледзь прыкметная ўсмешка заблукала на вуснах Аўдоцці, і вочы жыва глянулі ўдаль.
—7 Коні неслі нас тады, як віхор,— дакончыла Аўдоцця і задумна змоўкла...
— Як твая мама цябе нарадзіла,— зноў пачала яна ўспамінаць,— быў такі самы ранак, як сягоння... Помню, ездзілі па дохтара ў мястэчка для мацеры і для цябе, бо ты быў слабенькі. Дохтар сказаў выносіць цябе на паветра. I я ішла палоць лён вось гэтай дарожкай, несучы цябе на руках. Ты спаў і дыхаў вольна. Аж бачу — зусім недалёка наперадзе выбег на дарогу воўк... Такі сівы, стары, калматы... Я стала, атрупянеўшы... Што рабіць? Ісці назад боязна, каб не пагнаўся, ісці наперад немагчыма... I я стаяла... Глядзела на ваўка, а ён на мяне... Я прасіла бога, каб ён адвярнуў яго ад нас. Воўк стаяў, стаяла і я... Ты прачнуўся і стаў плакаць тоненькім галаском... I сталася дзіва, унучак, воўк адвярнуў ад нас сваю калматую галаву і трухам пабег у лес.
Вясняг
Я пачакала трохі і пайшла далей. Ішла не сваімі нагамі, нейкі вецер мяне нёс... Я думала: «Што ж гэта сталася ваўку, што ён пабег у лес?» Я здагадалася... Мусіць, воўк пашкадаваў цябе, калі пачуў твой тоненькі галасок...
Аўдоцця змоўкла, адганяючы нейкія думкі. Вочы яе сталі злоснымі. Ізноў сама сабе мармытала:
— А цяпер ваўкі не такія, ох не такія... Двухногія...
Цяжкую думу неслі ў сабе Аўдоцця і Юрка. I калі ж будзе той шлях? Стала неяк крыўдна і горка на душы ў Аўдоцці — ці то ад наплыву ўспамінаў, ці то ад таго, што думкі павярнулі да нямілага сягонняшняга дня.
— Ах, хутчэй бы той шлях — можа, лягчэй было б.
А шлях віўся таксама лесам, толькі дзенідзе перасякаў прагаліны поля. To ўздымаўся на ўзгорак, то ападаў у даліне, то ўрываўся ў імшары або ў ціхія, паважныя дубровы. Пераразалі яго цяністыя крынічныя рэчкі. На іх былі мосцікі, у некаторых месцах ужо разбураныя. Ціхі, глухі шлях. He гудуць тэлеграфныя правады — яны вісяць паабрываныя. Людзі цураюцца шляху цяпер. He чуваць на ім чалавечага гоману. Толькі ідуць па ім маўкліва бабка Аўдоцця і ўнучак Юрка.
Праводзяць іх лясныя шумы, трывожныя неспакойныя шумы. Яны, здаецца, хочуць спытацца ў бабкі Аўдоцці і ўнучка: «Куды ж вы ідзяце, такія адзінокія? Ці вы ведаеце, куды вы ідзяце?» I параіць: «Вярніцеся, вярніцеся...»
...Кастусь прыйшоў у цёмную ноч, калі вёска спала ў мяккай цішыні. У яго за плячыма пабліскваў аўтамат. Ягоныя чатыры таварышы, таксама ўзброеныя аўтаматамі, ішлі за ім. Прыпыніліся
Пгліп Пестрак । 475
на сярэдзіне вуліцы, якраз там, дзе яе перасякала дарога. Паглядзелі ва ўсе бакі. Цішыня, нікагуткі.
— Самы добры час,— сказаў Кастусь.— Ідзіце. Пяты дом ад вугла на левым баку вуліцы. Толькі асцярожна. Будзеце пытаць Сцяпана Кавальчука. Двое пойдуць у хату, а двое застануцца на двары. Ідзіце, а я падыду да сваёй хаціны.
Яны разышліся ў процілеглыя бакі.
Кастусь ішоў, і яго сэрца напаўняла не то радасць сустрэчы, не то нейкая трывога.
Вось і хата, ахутаная цемраю, таемна ціхая, адзінокая. Весніцы зачынены. У агародчыку вырысоўваюцца з цемры фасольныя тычкі, а ля самага акна пад подыхам вецярка шапоча высокая статная таполя.
Кастусь стукнуў у дзверы. Замкнёны. Падышоў да акна і прыхіліўся да шыбіны. Ніхто не варушыцца ў хаце, ніхто не аклікае, як раней.
Кастусь бліснуў батарэйкай у акно і з трывогаю стаў разглядаць сваю хату. Хата падмецена — усё прыбрана, усё не кранута. Толькі няма нікога.
Кастусь падаўся на вуліцу. Ступіў пару крокаў і прыпыніўся: таполя то зашэпча густа, то сціхне, то нахіліць сваю вострую вяршыню, то зноў яе выпрастае і шуміць неяк трывожнатрывожна...
Кастусь мімаволі заслухаўся. У парывістых шэптах таполі, у яе прылівах трывогі і задумы ён пачуў, што яго маці і сын не вернуцца ніколі...
А праз хвілін дваццаць у густым лесе каля глыбокага рова ля ног Кастуся поўзаў стараста Сцяпан Кавальчук.
У адказ на яго просьбы і прычытанні цішыню лесу злосна прарэзала чарга аўтамата.
1945
ПАЎЛЮК ПРАНУЗА
(нарадзіўся ў 1918 г.)
ВЯСЁЛКА
У сяброўкі Лены Верачка пытае: — А чаму вясёлка Столькі фарбаў мае?
Збажыной лагодна Зашумела поле: — Аддаю вясёлцы Свой зялёны колер.
Гаманілі ціха
На рачулцы хвалі: — Свой блакіт вясёлы Мы падаравалі.
Муравей азваўся
I лужок тым часам: — I я для вясёлкі He шкадую красак.
I сказаць нарэшце Сонца захацела: — Без мяне б вясёлка Так не зіхацела.
1976
Паулюк Прануза 477
РУЧАЁК
Нядаўна снег бялеў, іскрыўся, Мільгалі лыжы і канькі, Ды ручаёк тут нарадзіўся — Маленькі, кволенькі такі.
Вясне і сонцу дзеці рады, Глядзяць на стужкуручаёк. Мікола кажа: —Гэй, рабяты, Я затрымаю, каб не ўцёк.
Пад смех і жарты праз хвіліну Хлапечай спрытнаю рукой Пясок зграбае для плаціны I ручаю гаворыць: —Стой!
А ручаёк і не зважае На перашкоду і далей Сабе дарогу прабівае, Звініць, булькоча весялей.
Бяжыць наперад і наперад. Вось у лагчыну збег з гары, Нясе караблікі з паперы, Чаўны з сасновае кары.
Дужэйшым робіцца, віецца Між вольх і маладых ракіт. Маленькім, кволенькім здаецца, Але праб’ецца да ракі.
1978
ЛЕАНІД ПРОКША
(нарадзіўся ў 1912 г.)
КРЫЎДА
Маці накрычала на Янку і адвяла ў кут:
— Вось тут будзеш стаяць, пакуль не папросіш прабачэння,— сказала сярдзіта і, узяўшы заплаканую Кацю на рукі, пайшла на кухню.
«Якраз, чакайце. Зламала — такі самалёцік. Я тры гадзіны яго клеіў і яшчэ буду прасіць прабачэння? Ніколі! Хоць сто гадоў прастаю»,— абураўся Янка, стоячы ў куце.
КНІГІ ОНЛАЙН
