Арганічная хімія
Выдавец: Народная асвета
Памер: 225с.
Мінск 1965
не падрабязна разглядаецца ў падручніках арганічнай хіміі для вышэйшай школы.
49
Рыс. 12. Браміраванне бензолу.
с₆"ь Вг₂ Fe
Аднавалентны радыкал бензолу
нс Асн
нс^сн сн
называецца фенілам. ПахоВада джанне гэтай назвы высветліцца крыху пазней.
Хімічныя ўласцівасці. Таксама, як усе вуглевадароды, бензол гарыць. Пры яго гарэнні ўтвараецца вельмі многа сажы, што лёгка зразумець, таму што працэнтная колькасць вугляроду ў ім тая ж, што і ў ацэ
тылене.
Бензол,
як мы пераканаліся вадзе. Але ў іншых
раней не рэагуе з бромам, раствораным у
змесцім бензол з невялікай колькасцю брому і жалезнымі стружк“ якасді каталізатара (рыс. 12). Неўзабаве ^ заув“ што ў адводнай трубцы прылады з’яўляецца «дымок». Растварыуш г™ якТвылучаеіш, у вадзе і дадаўшы да гэтага раствору азотнакіслага серабра, можна пераканацца, што пры рэакцыі брому з бензоламРутвРараецца бромісты вадарод НВг. У "ас™ цыі застаецца цяжкая вадкасць — бромбензол CeH5B^ “ браміравання бензолу можа быць паказана, значыць, ур У
неннем:
СвНв+ Вг₂ > С₆Н₆Вг + НВг
або з ужываннем структурных формул:
СН СН
ІрВГ :—Вг
НС сн сн
HCW
+НВг ’СН
сн
Бромбензол
Аналагічна бензол можа ўзаемадзейнічаць з хлорам. „
Характэрная для бензолу рэакцыя з азотнан кіслатон. Калі да сумесі канцэнтраваных азотнай і сернан кіслот дадаць бензол
50
і сумесь злёгку падагрэць, адбываецца рэакцыя, у выніку якой утвараецца цяжкая жаўтаватая вадкасць з пахам горкага міндалю — нітрабензол CₑH₅NO₂. Тут група атамаў — NO₂, называемая нітрагрупай^ уступае на месца атама вадароду таксама, як бром у папярэдняй рэакцыі. Гэта рэакцыя называецца рэакцыяй нітравання. Яна можа быць паказана такім ураўненнем:
або
С₆Н₆ + HONO₂ > CₑH₅NO₂ + Н₂О
сн
нс
нс
о
С; Н + HO: — N^
vCH сн
сн о
HC^⁴CN/
ю + Н₂О
нс^ сн сн
Нітрабензол
Вада, якая ўтвараецца пры рэакцыі, звязваецца сернай кіслатой.
Няцяжка ўбачыць, што рэакцыі браміравання і нітравання належаць да тыпу рэакцый замяійчэння. Па рэакцыях замяшчэння бензол крыху падобны да гранічных вуглевадародаў, нягледзячы на негранічнасць свайго саставу.
Бензол уступае і ў рэакцыі далучэння. 3 адной з такіх рэакцый — далучэннем вадароду — мы ўжо знаёмы. Складзіце ўраўненне гэтай рэакцыі, карыстаючыся звычайнымі малекулярнымі формуламі.
Да бензолу можа далучацца хлор, калі рэакцыю злучэння гэтых рэчываў праводзіць на святле (фотахімічная рэакцыя). Так атрымліваецца гексахлорцыклагексан:
Н С1
Н С1
Гексахлорцыклагексан
Рэакцыі далучэння вадароду і хлору паказваюць, што бензол некалькі падобны і да негранічных вуглевадародаў.
51
У бензоле, такім чынам, як бы спалучаюцца ўласцівасці гранічных і негранічных вуглевадародаў. Пры гэтым рэакцыі замяшчэння ідуць у яго лягчэй, чым у гранічных вуглевадародаў, а рэакцыі далучэння — цяжэй, чым у негранічных злучэнняў. Апошняе пацвярджаецца хоць бы тым фактам, што бензол, як мы бачылі, не ўступае ў рэакцыю з бромнай вадой.
Прымяненне і атрыманне. Бензол з’яўляецца зыходным рэчывам для сінтэзу вельмі многіх арганічных злучэнняў — нітрабензолу, хлорбензолу (аналагічнага бромбензолу), разнастайных фарбавальнікаў, лекавых рэчываў, ядахімікатаў, манамераў для сінтэзу высокамалекулярных злучэнняў і г. д. Ён выкарыстоўваецца ў якасці растваральніка і як дадатак да маторнага паліва.
Асноўная крыніца атрымання бензолу — каксаванне каменнага вугалю. У працэсе каксавання ўтвараецца многа лятучых прадуктаў, з якіх разам з іншымі рэчывамі атрымліваецца бензол.
Савецкія вучоныя адкрылі спосаб атрымання бензолу з неараматычных вуглевадародаў. Пры награванні ў прысутнасці плаціны і іншых каталізатараў могуць ператварацца ў бензол цыклагексан і гексан:
сн₂ сн
Н,с/ЧСН₂ HCf\,CH
+ зн₂
н₂сх/сн₂ HC^/CH
сн₂ сн
сн₂ н₂с/хсн₃
Н,с! /СН₃
сн
нс^х сн
+ 4Н₂
нсч/ сн
сн
Лёгка зразумець, што пры ператварэнні малекулы цыклагексану ў бензол ад яе адшчапляюцца тры малекулы вадароду, за кошт чаго ўтвараюцца тры двайныя сувязі паміж атамамі вугляроду. Пры ператварэнні ж малекулы гексану ў бензол павінны, відаць, адшчапіцца не толькі тры малекулы вадароду для ўтварэння двайных сувязей, але і яшчэ адна, чацвёртая малекула, каб ланцуг вугляродных атамаў мог замкнуцца ў кольца.
Рэакцыі атрымання бензолу з іншых вуглевадародаў набылі цяпер практычнае значэнне. Разам з тым гэтыя рэакцыі маюць і вялікую тэарэтычную цікавасць. Яны паказваюць, што розныя
52
рады вуглевадародаў не раз’яднаны паміж сабой, а звязаны ўзаемнымі пераходамі. Вам сталі вядомы ўжо наступныя ўзаемаператварэнні вуглевадародаў:
Гранічныя
Негранічныя
Цыклапарафіны
Араматычныя
Метадамі сінтэтычнай хіміі могуць быць ажыццёўлены і іншыя пераходы паміж вуглевадародамі.
Пытанні і практыкаванні
1. Пералічыце: а) фізічныя ўласцівасці, б) хімічныя ўласцівасці, в) прымяненне, г) атрыманне бензолу. Напішыце ўраўненні рэакцый.
2. Якія эксперыментальныя даныя пацвярджаюць структурную формулу бензолу? Дайце па магчымасці поўны адказ.
3. Як распазнаць на падставе хімічных уласцівасцей тры вадкасці — бензол С₆Н₆, гексан СвН₁₄ і гексілен СвН₁₂?
4. Прывядзіце прыклады рэакцый, якія паказваюць падабенства бензолу: а) да іранічных, б) да негранічных вуглевадародаў. Назавіце, у чым праяуляецпа адрозненне ва ўласцівасцях.
5. Калі бромную ваду ўзбоўтаць з бензолам і даць сумесі адстояцца, то можна заўважыць з’яўленне інтэнсіўнай афарбоўкі бензольнага слоя Чым гэта тлумачыцца?
6. Складзіце ўраўненне рэакцыі атрымання хлорбензолу. Якая вам вядома яшчэ рэакцыя хлору з бензолам?
7. Сярод рэакцый, разгледжаных пры характарыстыцы бензолу, знайдзіце дзве ўзаемна супрацьлеглыя.
8. Прывядзіце па аднаму ўраўненню рэакцый, якія ілюструюць узаемаператварэнні вуглевадародаў, паказаныя стрэлкамі на схеме (стар. 53).
§ 15. ГЕКСАХЛАРАН I ДДТ — ПРАДСТАУНIКІ АРГАНІЧНЫХ ЯДАХІМІКАТАЎ
Хімія дае сельскай гаспадарцы многа рэчываў, якія дапамагаюць атрымліваць высокія ўраджаі. Гэта не толькі ўгнаенні, якія дастаўляюць раслінам неабходныя пажыўныя элементы. Культурныя расліны трэба ахаваць ад насякомых і іншых шкоднікаў, ад розных хвароб, неабходна перашкодзіць развіццю на палях пустазелля і г. д.
Па падліках спецыялістаў страты ўраджаю ад шкоднікаў і хвароб раслін у многіх выпадках дасягаюць 20 працэнтаў. Асабліва вялікія страты сельскай гаспадарцы наносяць шкодныя насякомыя, разнастайнасць іх велізарная, і яны хутка размнажаюцца. Напрыклад, тля, якая сустракаецца на многіх раслінах, дае за
53
лета 18 пакаленняў; адзін каларадскі жук дае дзесяткі мільёнаў жукоў, якія здольны знішчыць да 100 тысяч кустоў бульбы.
Найбольш эфектыўны спосаб барацьбы са шкоднікамі — прымяненне хімічных сродкаў — ядахімікатаў.
Раней у якасці ядахімікатаў ужываліся неарганічныя рэчывы. Цяпер для гэтай мэты ўсё больш скарыстоўваюцца арганічныя злучэнні.
Рэчывы, якія ўжываюцца для барацьбы з насякомымі, маюць назву інсектыцыдаў (ад лац. insectum — насякомае, caedo забіваю). 3 іх найбольш шырока вядомы гексахларан і ДДТ — хлоравытворныя араматычных вуглевадародаў.
Гексахларан, або, больш дакладна, гексахлорцыклагексан, атрымліваецца, як мы бачылі, далучэннем хлору да бензолу і мае будову:
CHC1 сінс А снсі
С1НСХ/СНС1
CHC1
У прамысловасці яго атрымліваюць фотахімічным спосабам — пры абпраменьванні ртутнакварцавымі лямпамі бензолу і хлору, якія рухаюцца ў рэактары калоннага тыпу насустрач адзін аднаму.
Тэхнічны гексахларан — белае або светлашэрае крышталічнае рэчыва з непрыемным пахам цвілі. У вадзе ён не раствараецца, але добра раствараецца ў арганічных растваральніках.
У адносінах да кіслот і акісляльнікаў гексахларан устойлівы; шчолачы пры награванні раскладаюць яго.
Гексахларан належыць да групы інсектыцыдаў кантактнага дзеяння. Ён пашкоджвае праз скурнае покрыва нервовую сістэму насякомага, выклікаючы параліч. Гексахларан дзейнічае таксама і ў парападобным стане, і як кішэчны яд.
Гексахларан — адзін з вельмі моцных ядахімікатаў і можа скарыстоўвацца ў барацьбе з большасцю шкодных насякомых. У выніку скарыстання яго ў нас, напрыклад, ліквідавана небяспека нашэсця саранчовых.
Прамысловасцю ён выпускаецца ў выглядзе дустаў — парашковых сумесей з напаўняльнікамі (талькам, каалінам, фасфарытнай мукой) і ў выглядзе мінеральнамасленай эмульсіі. Дусты ўжываюцца для апыльвання раслін, перадпасяўнога апудрывання насення, для ўнясення ў глебу з мэтай знішчэння насякомых, якія знаходзяцца ў глебе. Мінеральнамасленая эмульсія, разбаўленая вадой, ужываецца для апырсквання палявых і агароднінных культур і пладовых насаджэнняў.
54
Пры выкарыстанні гексахларану прыходзіцца ўлічваць, што ён надае пладам і агародніне непрыемны пах. Таму ім нельга, напрыклад, карыстацца для апыльвання або апырсквання пладаносячых садоў пасля цвіцення і агароднінных культур, надземныя часткі якіх ужываюцца ў ежу.
Другім важнейшым інсектыцыдам з’яўляецца дыхлордыфенілтрыхлорметылметан, скарочана называемы ДДТ:
СН СН СН СН
С¹ С^ ^С— СН —С^ )с—С1
сн сн сн сн
С1—С—С1
С1
Складаную назву гэтага рэчыва будзе лягчэй зразумець, калі ўсю малекулу разглядаць як прадукт замяшчэння ў метане (яго вугляродны атам абазначан зорачкай) двух атамаў вадароду на
СН СН
хлорфенільныя групы С1—С\ /С— і аднаго ата
ог~сн
ма вадароду на радыкал трыхлорметыл С1—С—С1
С1
Тэхнічны ДДТ мае выгляд белых або жоўташэраватых кавалачкаў, маслістых навобмацак, і слабы фруктовы пах. У вадзе прэпарат нерастваральны, але, як гексахларан, раствараецца ў арганічных растваральніках. Шчолачы на яго дзейнічаюць разбуральна.
Выпускаецца ДДТ, галоўным чынам, у выглядзе дусту, парашку, які змочваёцца, і мінераламасленай эмульсіі. Дустам карыстаюцца для апыльвання раслÑ