• Газеты, часопісы і г.д.
  • Арганічная хімія

    Арганічная хімія


    Выдавец: Народная асвета
    Памер: 225с.
    Мінск 1965
    299.65 МБ
    малекул на адну або некалькі груп атамаў СН₂, называюцца гамолагамі і ўтвараюць гамалагічны рад. Разгледжаныя намі вуглевадароды — метан, этан, прапан, бутан і г. д.— гамолагі; яны ўтвараюць гамалагічны pad гранічных вуглевадародаў, або парафінаў. Група атамаў СН₂ называецца гамалагічнай рознасцю.
       Хімічныя формулы, у якіх паказан парадак злучэння атамаў у малекулах, называюцца структурнымі формуламі, або формуламі будовы.
       Трэба мець на ўвазе, што структурныя формулы паказваюць толькі паслядоўнасць злучэння атамаў, але не паказваюць, як атамы размешчаны ў прасторы. Таму, як бы мы ні паказалі формулу прапану:
    
    
              н н н
    
           Н—С—С—С—Н або
    I I I н н н
    
    
    
    
    гэта будзе адно і тое ж рэчыва, таму злучэння атамаў тут не змяняецца.
    
    
      н н
    
    Н—Сс—н
    
      Н Н—С—н
    
          н
    
    
    што парадак, паслядоўнасць
    
    13
    
       Структурныя формулы рэчываў часта паказваюць у скарочаным выглядзе, напрыклад СН₃—СН₂—СН₃. У такіх формулах рысачкі абазначаюць сувязь атамаў вугляроду паміж сабой, але не паказваюць сувязі паміж атамамі вугляроду і вадароду.
    
    Пытанні і практыкаванні
    
        11.    Раскажыце аб асноўных палажэннях тэорыі хімічнай будовы; растлумачце на прыкладах першае з гэтых палажэнняў.
        12.    Якія рэчывы называюцца гамолагамі? Прывядзіце агульную формулу вуглевадародаў гамалагічнага рада метану. Чаму метан і яго гамолагі называюцца гранічнымі вуглевадародамі?
        13.    Пакажыце на прыкладах, як змяняюцца фізічныя ўласцівасці рэчывау ў гамалагічным радзе гранічных вуглевадародаў.
        14.    Які гамолаг метану мае шчыльнасць, прыкладна роўную шчыльнасці паветра?
        15.    Складзіце структурныя формулы гранічных вуглевадародаў, у малекулах якіх змяшчаецца: а) 5 атамаў вугляроду, б) 16 атамаў вадароду. Назавіце гэтыя вуглевадароды.
        16.    Якія з рэчываў, формулы якіх тут прыведзены, з’яўляюцца гамолагамі метану: С₂Н₄; C₃Hg; СюН₂₂; CgH₆; СрдН^?
    
    
    
    § 4. ІЗАМЕРЫЯ
    
    
       Разгледзім цяпер другое палажэнне тэорыі хімічнай будовы: як парадак злучэння атамаў робіць уплыў на ўласцівасці рэчываў.
       Вывучаючы будову малекул вуглевадародаў, A. М. Бутлераў прыйшоў да вываду, што ў гамолагаў метану, пачынаючы з бутану, магчымы розны парадак злучэння атамаў пры адной і той жа малекулярнай формуле.
       Так, у бутане С₄Н₁₀ магчыма дваякае размяшчэнне атамаў вугляроду: у выглядзе прамога ланцуга
    
    
                !  I  I                                L ! I
    
    
       —С—С—С—С— і разгалінаванага ланцуга —С—С—С—
    
    
                I I I    I                                III
    
    
    
    
    У першым выпадку кожны атам вугляроду злучан з адным (калі ён крайні) або з двума вугляроднымі атамамі; у другім выпадку з’яўляецца атам, злучаны адначасова з трыма вугляроднымі атамамі. Рознаму парадку злучэння атамаў пры адным і тым жа якасным і колькасным саставе малекул павінны адпавядаць, як вучыць тэорыя хімічнай будовы, розныя рэчывы. Калі гэта тэорыя правільная, павінны існаваць два бутаны, якія адрозніваюцца па сваёй будове і ўласцівасцях. Паколькі ў той час быў вядомы адзін бутан, A. М. Бутлераў зрабіў спробу сін
    
    
    14
    
    тэзаваць бутан іншай будовы. Атрыманае ім рэчыва мела той жа састаў С₄Н₁₀, але іншыя ўласцівасці, напрыклад больш нізкі пункт кіпення. У адрозненне ад бутану новае рэчыва атрымала назву ізабутану (грэчаскае слова «ізас» абазначае роўны).
    
    н н н н
    I I I I НССССН
    I I I I н н н н
    Бутан
    
    н     н    н
    I     I   I
    нсссн
    
    Н НСН    н
    
    н
    Ізабутан
    
    
       Рэчывы, якія маюць аднолькавы састаў і аднолькавую малекулярную вагу, але розную будову малекул і маюць таму розныя ўласцівасці, называюцца ізамерамі.
       Разглядаючы магчымую будову пентану, A. М. Бутлераў прыйшоў да вываду, што ён павінен існаваць у выглядзе трох ізамераў. Усе гэтыя ізамеры былі атрыманы:
    
    н   н н н н
    Г  I I I I
    Н СССССН
    I  I I I I
    н   н н н н
    
    н н н н II II НССссн
    
    н нсн н н н
    
    н I
    Н НСНн
    I  I    I
    НС Ссн
    I       I
    Н нс—н н
    
    н
    
    
       У наступных членаў гамалагічнага рада колькасць ізамераў хутка ўзрастае: у гексану С₆Н₁₄ магчыма 5 ізамераў, у дэкану С₁₀Н₂₂ _ 75, У тэтрадэкану С₁₄Н₃₀ — 1858 і г. д.
       Прыклады ізамерыі, г. зн. існавання розных рэчываў зусім аднолькавага саставу, як адзначалася, былі вядомы і раней. Але толькі тэорыя хімічнай будовы, раскрыўшы парадак злучэння атамаў у малекулах, дала пераканаўчае тлумачэнне гэтай з’явы.
    
    
    15
    
       3 кожным годам у навуцы збіралася ўсё больш і больш доказаў, якія пацвярджалі сапраўднасць тэорыі хімічнай будовы. Паступова яна заваявала ўсеагульнае прызнанне вучоных і вось ужо на працягу стагоддзя з’яўляецца асноўнай тэорыяй арганічнай хіміі. Велізарнае навуковае значэнне гэтай тэорыі заключаецца ў тым, што яна паглыбіла нашы ўяўленні аб будове рэчыва, растлумачыла многія сабраныя хіміяй факты, дала магчымасць прадказваць існаванне новых рэчываў. і ўказала спосабы іх атрымання, чым у вялікай ступені садзейнічала далейшаму хуткаму развіццю арганічнай хіміі і прамысловасці арганічнага сінтэзу.
    
    
    Пытанні і практыкаванні
    
    
        17.    Растлумачце на прыкладах палажэнне тэорыі хімічнай будовы аб залежнасці ўласцівасцей рэчываў ад іх хімічнай будовы.
        18.      Якія рэчывы называюцца ізамерамі?
        19.      Колькі рэчываў паказана наступнымі структурнымі формуламі:
    
    н н н н                        н     н
    
    н—с—с—с—с—н     сн₃—сн₂—сн₃    н—сс—н
    I I I I .            '         I I
    н н н н )                  н—с—н н
    
                                             н
    
    н н н           н          сн₃
    III             I          I
    Н—с—с—с—н     снч—с—сн₃    Н₃С—с—н
    III             I ₖ               ’
    н н н           сн₃ > сн₃
    
    сн₂—сн₂—сн₃?
    
    сн₃ /
    
        20.    Складзіце структурныя формулы ўсіх магчымых ізамераў, якія маюць формулу С₆Н₁₄.
    
    
    
    § 5. ПРАСТОРАВАЯ I ЭЛЕКТРОННАЯ БУДОВА ГРАНІЧНЫХ ВУГЛЕВАДАРОДАУ
    
       Структурныя формулы рэчываў, як зазначалася, перадаюць толькі парадак, або паслядоўнасць, злучэння атамаў адзін з адным, але не даюць уяўлення аб прасторавай будове малекул. У сапраўднасці малекулы рэчываў не маюць такой плоскай будовы, якая па непазбежнасці паказваецца структурнымі формуламі на паперы.
       Якое ж прасторавае размяшчэнне атамаў у малекулах вуглевадародаў?
    
    
    16
    
       Звернемся спачатку да малекулы метану:
    Н
    
    
    НСН
    
    
    Н
    У сапраўднасці яна нагадвае прасторавую фігуру — тэтраэдр (рыс. 2), у цэнтры якога знаходзіцца атам вугляроду, а ў чатырох вяршынях — атамы вадароду. Мадэль малекулы метану паказана на рысунку 3.
    Як бачым, атамы вадароду ў ёй не аддзелены ад атама вугляроду прамежкамі, як мы аддзяляем іх у формулах рысачкамі, а непасрэдна мяжуюцца з ім.
        Каб зразумець гэта, звернемся да электроннай будовы малекулы. Паколькі вуглярод і вадарод не з’яўляюцца элемен
    
    тамі, рэзка супрацьлеглымі па хімічных рыс. 2. Тэтраэдр уласцівасцях (абодва яны неметалы), элек          '  '
    троны пры іх злучэнні не пераходзяць поўнасцю ад адных атамаў да другіх, а становяцца агульнымі, утвараючы электронныя пары. Так устанаўліваецца кавалентная сувязь:
    Н
    
    Н:С:Н
    
    
    • Н
    
        У выніку. ў атама вугляроду ўтвараецца васьміэлектронная абалонка, а ў атамаў вадароду — двухэлектронныя, для іх так
    
    Рыс. з.
    Мадэль малекулы метану.
    
    сама завершаныя абалонкі.
        Электронныя пары, натуральна, могуць утварацца толькі ў тым выпадку, калі атамы не аддзелены адзін ад аднаго прамежкамі, a непасрэдна мяжуюцца. Больш таго, электронныя пары як бы сцягваюць атамы, так што адлегласць паміж іх ядрамі становіцца меншая за суму атамных радыусаў.
        У выніку такога сцягвання атамы робяцца нібы сплюшчанымі і малекула набывае вы
    
    гляд, паказаны на рысунку 3.
       Разгледзім цяпер электронную і прасторавую будову іншых вуглевадародаў. Тут перш за ўсё ўзнікае пытанне аб тым, як звязаны паміж сабой атамы вугляроду, таму што сувязі атамаў вугляроду і вадароду ў гэтых злучэннях маюць, відаць, такі ж кавалентны характар, як і ў метане.
       Паколькі атамы вугляроду маюць па чатыры валентныя электроны, параўнальна недалёка аддаленыя ад ядра, уласцівасць
    
    17
    
    аддаваць і далучаць электроны ў іх выражана прыкладна аднолькава. Таму, калі такія атамы злучаюцца адзін з адным, паміж імі таксама ўстанаўліваецца кавалентная сувязь, напрыклад:
    Н Н Н Н
    
    
    Н:С:С:С:С:Н
    
    
    Н Н Н Н
    
    Электронная формула бутану
    
    Параўноўваючы электронныя і структурныя формулы, мы бачым, што кожная рысачка ў структурнай формуле арганічнага рэчыва абазначае пару
    
    Рыс. 4. Схема будовы вугляроднага ланцуга (А — ангстрэм — адзінка даужьіні, роўная адной дзесяцімільённай долі міліметра).
    
    электронаў, якая звязвае тыя або іншыя атамы ў малекуле.
        Як жа размешчаны прасторава атамы ў малекулах вуглевадародаў? Каб зразумець гэта, звернем
    
    увагу, што валентныя сувязі атама вугляроду накіраваны да вяршынь тэтраэдра (рыс. 3); яны, такім чынам, размешчаны пад
    
    некаторым вуглом адзін да аднаго (109°28'). Гэтыя напрамкі захоўваюцца і тады, калі атам вугляроду злучаецца з іншымі такімі ж атамамі. Таму ланцуг вугляродных атамаў утварае не прамую лінію, а зігзагападобную (рыс. 4). На рысунку 5 паказана мадэль малекулы бутану, зробленая з пластыліну.
    
       Далей мы будзем карыстацца пераважна структурнымі формуламі рэчываў. Пры гэтым будзем мець на ўвазе, што яны перадаюць толькі парадак злучэння атамаў, што ў сапраўднасці атамы размешчаны не ў адной плоскасці, а ў прасторы і вугляродныя атамы ўтвараюць не прамую лінію, а зігзаг, валентныя ж рысачкі абазначаюць электронныя пары, якія ажыццяўляюць хімічную сувязь атамаў.
    
    Рыс. 5. Мадэль малекулы бутану, зробленая з пластыліну (работа вучня).
    
    Пытанні і практыкаванні
    
        21.     Як на аснове электроннай тэорыі растлумачыць здольнасць атамаў вугляроду злучацца адзін з адным у ланцугу?
    
    18
    
        22.     Чаму атамы вугляроду ў малекулах вуглевадародаў размешчаны зігзагападобна, а не па прамой лініі?
        23.         Напішыце электронныя формулы: а) пентану, б) ізабутану.
    
    
    Практычнае заданне
    
    
         Зрабіце дома з пластыліну або іншага матэрыялу мадэлімалекул: а) метану, б) прапану, в) усіх ізамерных пентанаў, аналагічныя паказа