• Газеты, часопісы і г.д.
  • Арганічная хімія

    Арганічная хімія


    Выдавец: Народная асвета
    Памер: 225с.
    Мінск 1965
    299.65 МБ
    у іншыя, але яна не мае практычнага значэння.
       Важнай з’яўляецца рэакцыя ацэтылену з хлорыстым вадародам. Хлорысты вадарод далучаецца па адной з сувязей (у прысутнасці каталізатараў), у выніку ўтвараецца хлорысты вініл, або хлорвініл:
    СН =СН+НС1 > СН₂=СН
    
    С1
    
       Хлорвініл — бясколерны газ. Як рэчыва негранічнае, ён можа полімерызавацца:
    СН₂ = СН 4 сн₂=сн + сн₂=сн + ... ^
    
    СІ         С1         С1
    * —СН₂СН—СН₂—СНСН₂СН— ...
    
    a ci ci
       Палімер, які ўтвараецца,— поліхлорвініл — шырока выкарыстоўваецца для ізаляцыі правадоў, для вырабу плашчоў, цыраты, штучнай скуры, труб і г. д.
       Прымяненне і атрыманне. Яшчэ не так даўно ацэтылен ужываўся амаль выключна ў якасці гаручага пры газавай зварцы і рэзцы металаў (рыс. 11). Цяпер ён усё больш выкарыстоўваецца для сінтэзу розных арганічных злучэнняў.
       У выніку далучэння хлору да ацэтылену атрымліваюць тэтрахлорэтан:
    СН=СН+2С1„ > СНС1₂—СНС1₂
       Тэтрахлорэтан выкарыстоўваецца ў якасці растваральніка. Шляхам далейшай перапрацоўкі з яго атрымліваюць іншыя хлоравытворныя.
       У вялікіх колькасцях ацэтылен выкарыстоўваюць для атрымання хлорвінілу, полімерызацыяй якога атрымліваюць далей поліхлорвініл. Зыходзячы з ацэтылену, атрымліваюць і іншыя палімеры, якія ідуць на выраб пластмас, каўчуку і сінтэтычных валокнаў.
       Ацэтылен — асноўная зыходная сыравіна для атрымання воцатнай кіслаты.
    
    44
    
       У лабарагорыях і ў прамысловасці ацэтылен атрымліваюць карбідным спосабам. Калі карбід кальцыю СаС₂ змясціць у пасудзіну з вадой або ваду прыліваць да карбіду кальцыю, адразу пачынаецца бурнае вылучэнне ацэтылену:
    
    
    
    С, ; НО
    III Са+ НО
    
    н сн
    ^ІІІ +Са(ОН)₂ н сн
    
    Рыс. 11. Схема ацэтыленакіслароднай зваркі:
    
    1— пераносны генератар ацэтылену; 2 — балон з кіслародам; 3 — прылада для паніжэння ціску кіслароду; 4 — рызінавыя шлангі; 5 — ацэтыленавая гарэлка; 6 — прысадачны дрот для запаўнення шва металам; 7 — зварное шво.
    
       Аднак карбідны спосаб не можа задаволіць усё ўзрастаючы попыт на ацэтылен, асабліва з боку прамысловасці палімерных матэрыялаў, таму што ён звязан з вялікімі затратамі электраэнергіі на атрыманне карбіду кальцыю.
       У апошнія гады пачаў ужывацца спосаб атрымання ацэтылену з найбольш даступнай хімічнай сыравіны —• прыроднага газу (метану).
       Мы ведаем, што калі метан награваць да высокай тэмпературы, то ён раскладаецца на вуглярод і вадарод. Значыць, адным з прамежкавых прадуктаў гэтай рэакцыі з’яўляецца ацэтылен:
    
                       2СН₄  С,Н₂+ ЗН₂ С₂Н₂  2С + Н₂ 2СН₄ > 2С + 4Н₃
    
    45
    
        Ідэя атрымання ацэтылену з метану заключаецца ў тым, каб вылучыць яго на прамежкавай стадыі, не даць яму магчымасці раскласціся на вуглярод і вадарод. Гэтага можна дасягнуць, калі ацэтылен, які ўтвараецца, хутка выдаліць з зоны высокай тэмпературы і астудзіць.
        Ёсць і другая ідэя ў дадзенай вытворчасці. Для раскладання метану патрэбна стварыць у рэактары высокую тэмпературу. Крыніцай цяпла тут можа з’яўляцца сам метан: частка яго будзе выкарыстоўвацца як паліва для стварэння неабходнай тэмпературы, а частка — як хімічная сыравіна для атрымання патрэбнага прадукту.
        У адным з існуючых цяпер спосабаў гэтыя працэсы ажыццяўляюцца наступным чынам.
        У цыліндрычны рэактар (гл. каляровы рысунак II), выкладзены ўнутры вогнетрывалай цэглай, з вялікай хуткасцю паступаюць папярэдне падагрэтыя прыродны газ (метан) і кісларод у аб’ёмных адносінах прыкладна 2:1. Газы змешваюцца ў асобай камеры рэактара і праз вузкія каналы праходзяць у рэакцыйную камеру. Тут частка метану згарае, у выніку чаго тэмпература дасягае амаль 1500° С, а другая частка пры гэтых умовах раскладаецца на ацэтылен і вадарод. Газы паступаюць у рэакцыйную камеру з такой хуткасцю, што прадукты рэакцыі знаходзяцца ў зоне высокай тэмпературы толькі тысячныя долі секунды; праходзячы далей, яны інтэнсіўна ахалоджваюцца вадой — так ажыццяўляецца стабілізацыя, «загартоўка» атрыманага ацэтыле'ну.
        У прадуктах рэакцыі, акрамя ацэтылену і вадароду, змяшчаюцца сажа, вокіслы вугляроду і іншыя рэчывы. Сажа аддзяляецца пры прамыўцы газу вадой. Затым з сумесі вылучаецца мэтавы прадукт рэакцыі — ацэтылен. Вадарод, які атрымліваецца пры гэтым працэсе, можа быць выкарыстаны для сінтэзу аміяку і арганічных рэчываў.
    
    
    Пытанні і практыкаванні
    
        41.    Пералічыце: а) фізічныя ўласцівасці, б) хімічныя ўласцівасці, в) прымяненне, г) спосабы атрымання ацэтылену. Напішыце ўраўненні хімічных рэакцый.
        42.    Чаму знікае куродым і павялічваецца яркасць полымя пры ўдзіманні паветра ў ацэтылен, які гарыць?
        43.    Складзіце ўраўненне поўнага згарання ацэтылену і разлічыце, колькі літраў кіслароду расходуецца на спальванне 13 г ацэтылену (пры н. у.).
        44.    Якая максімальная колькасць брому (у грамах) можа ўступіць у рэакцыю злучэння з 11,2 л ацэтылену?
        45.    Як вы прапанавалі б атрымаць хлорысты этыл, зыходзячы з анэтылену? Напішыце ўраўненні рэакцый.
        46.    Колькі літраў ацэтылену (пры н. у.) можа быць атрымана з 1 кг тэхнічнага карбіду кальцыю, які змяшчае 30% прымесей?
        47.    Складзіце скарочанае ўраўненне рэакцыі полімерызацыі хлорыстага вінілу ў высокамалекулярны прадукт.
    
    46
    
        48.   Ацэтылен з'яўляецца зыходным прадуктам для прамысловага атрымання цэлага рада хлоравытворных вуглевадародаў. Складзіце ўраўненні наступных ператварэнняў ацэтылену, карыстаючыся структурнымі формуламі:
    
    +2С1₂ нсі +сі₂ +сі₂
    С₂Н₂*С₂Н.₂С1₄<₂НС1₃>С₂НС1₅С₂С1в
        49.   Ацэтылен з’яўляецца пачатковым членам гамалагічнага рада негранічных вуглевадародаў з адной трайной сувяззю ў малекуле. Складзіце структурныя формулы двух бліжэйшых гамолагаў ацэтылену.
        50.   Выведзіце агульную формулу вуглевадародаў рада ацэтылену. Якія яшчэ вуглевадароды маюць тую ж агульную формулу?
        51.     Да якіх гамалагічных радоў належаць наступныя вуглевадароды:
                                               сн₃
    СН₂=ССН₂СН₃ СН₃СН₃СНСНз
                         СН₃
    СНз—С 5 С—сн₂—сн₃ сн₂=сн—сн =сн—сн₂—сн₃?
        52.   Зрабіце абагульненне звестак аб галагенавытворных, якія вам сталі вядомы пры вывучэнні вуглевадародаў: выпішыце іх назвы, формулы, пералічыце ўласцівасці і прымяненне.
    Практычнае заданне
        На будоўлі, у майстэрні, у цэху азнаёмцеся з канструкцыяй і дзеяннем перасоўнага генератара ацэтылену; падрыхтуйце паведамленне на гэту тэму.
    
    
    АРАМАТЫЧНЫЯ ВУГЛЕВАДАРОДЫ
    
        Араматычнымі гэтыя злучэнні былі названы таму, што першыя вядомыя рэчывы гэтай групы мелі прыемны пах.
        Пазней выявілася, што большасць рэчываў, якія па будове і хімічных уласцівасцях бясспрэчна належаць да той жа групы, не маюць араматычнага паху. Аднак агульная назва гэтых злучэнняў, якая гістарычна склалася, засталася за імі да нашых дзён.
        Прасцейшым і самым важным прадстаўніком араматычных вуглевадародаў з’яўляецца бензол.
    
    § 14. БЕНЗОЛ
    
        Фізічныя ўласцівасці і будова. Бензол — лёгка кіпячая бясколерная рухомая вадкасць са своеасаблівым пахам. Калі прыліць бензол у прабірку з вадой, ён збіраецца слоем зверху. Бензол, значыць, нерастваральны ў вадзе і лягчэйшы за яе. Ён добры растваральнік многіх арганічных рэчываў.
        Пры ахаладжэнні бензол лёгка застывае ў белую крышталічную масу з тэмпературай плаўлення 5,5° С.
    
    47
    
    Мікалай Дзмітрыевіч Зялінскі (1861—1953)
    
       Малекулярная формула бензолу СвН₆. Як бачым, бензол з’яўляецца вельмі ненасычаным вуглевадародам: у малекуле яго не хапае 8 атамаў вадароду да саставу, які адпавядае формуле гранічных вуглевадародаў слн₂л₊₂.
       На гэтай падставе можна меркаваць, што бензол будзе лёгка ўступаць у звычайныя рэакцыі негранічных злучэнняў. Аднак калі яго ўзбоўтаць з бромнай вадой або з растворам марганцавакіслага калію, то, як мы таго не чакалі, не выявім ні далучэння брому, ні абясколервання раствору' марганцавакіслага калію.
       Тлумачэнне такой супярэчнасці трэбашукаць, відаць, зноў у хімічнай будове рэчыва.
    
       Да высвятлення будовы бензолу можна падысці, пачынаючы з яго сінтэзу. М. Д. Зялінскі і Б. А. Казанскі вызначылі, што бензол можа быць атрыманы пры прапусканні ацэтылену праз трубку з актывізаваным вугалем, нагрэтым да 650° С. Параўноўваючы састаў малекул ацэтылену С₂Н₂ і бензолу С₆Н₆, мы прыходзім да вываду, што з кожных трох малекул ацэтылену пры гэтым утвараецца малекула бензолу, г. зн. ідзе рэакцыя полімерызацыі (трымерызацыі):
    
    ЗС₂Н₂ >
    
    с₆нв
    
       Але малекулярнай формуле СвН₆ можа адпавядаць некалькі структурных формул як з адкрытым, так і з замкнёным ланцугом вугляродных атамаў, напрыклад:
                                         СН
    сн₂=снс=ссн=сн₂ нс| 1СН
    
        hcVch
    
                                         сн
       Якая ж з іх будзе сапраўднай формулай бензолу?
       На падставе рэакцыі сінтэзу тут нельга прыйсці да заключэння аб будове рэчыва. У такім выпадку трэба звярнуцца да хімічных уласцівасцей яго і паспрабаваць у іх знайсці пацвярджэнне той або іншай формуле.
       Адсутнасць рэакцыі з бромнай вадой гаворыць за тое, што першая формула наўрад ці выражае будову бензолу. Вельмі важны
    
    48
    
    таксама наступны факт. Калі сумесь пары бензолу з вадародам прапускаць праз нагрэтую трубку з каталізатарам, то паміж гэтым! рэчывамі адбываецца рэакцыя злучэння, прычым так, што да кожнан малекулы бензолу далучаюцца дакладна тры мале’кулы вадароду. Прадукт рэакцыі нам знаёмы — гэта цыклагексан Утварэнне цыклагексану тут можна зразумець толькі ў тым выпадку, калі прызнаць, што зыходны прадукт мае цыклічную будову:
    
                 СН
              НС^СН
    + зн₂^
              НС сн
                 сн
    
    
    сн₂
    н₂с сн₂
    
    н₂сх/сн₂ сн₂
    
    
        На самай справе, калі б бензол меў незамкнёны ланцуг вугля родных атамаў, тады малекула яго да поўнага насычэння далу. чыла б не тры, а чатыры малекулы вадароду (СвНв+4Н„>СвН₁₁) Іэта, аднак, супярэчыць доследу.
        Утварэнне цыклічнай малекулы бензолу з трох малекул ацэтылену мы можам паказаць наступным чынам:
    
    
    СН
    
        сн
    нс сн
    
    нс сн
    
    сн
    
    НСх сн сн
    
    нс
    
    н
    
    сн
    
    сн
    
       Цыклічная групоўка атамаў
    
    атрымала назву бензольнага кольца або бензольнага ядра. Наяўнасць такіх груповак характэрна для араматычных злучэнняў¹.
    
         ¹ Згодна з сучасным уяўленнем аб электроннай будове бензолу ўсе сувязі паміж атамамі вугляроду ў ім аднолькавыя. Гэта пытан