Арганічная хімія
Выдавец: Народная асвета
Памер: 225с.
Мінск 1965
ісленыя вуглевадароды. Непасрэдна замяніць атам вадароду на гідраксільную групу або ўкараніць атам кіслароду ў малекулу вуглевадароду даволі цяжка. Прасцей гэта ажыццявіць праз галагенавытворныя. Напрыклад, каб атрымаць этылавы спірт з этану, можна спачатку атрымаць бромісты этыл па рэакцыі:
С₂НВ + Вг₂ > С₂Н₅Вг + НВг, а затым бромісты этыл ператварыць у спірт награваннем з вадой у прысутнасці шчолачы:
С₂Н₅Вг + НОН ^ С₂Н₅ОН + НВг
Шчолач пры гэтым патрэбна, каб нейтралізаваць бромісты вадарод, які ўтвараецца, і ўхіліць магчымасць рэакцыі яго са спіртам, г. зн. зрабіць рэакцыю неабарачальнай.
95
Такім жа чынам метылавы спірт можа быць атрыманы па схеме: СН₄ > СН₃Вг > СН₃ОН
Аднак прамысловага значэння такі спосаб атрымання спіртоў не мае, ім карыстаюцца іншы раз толькі ў лабараторыях. Асноўяае ж яго значэнне тэарэтычнае, таму што ён паказвае цесную сувязь паміж вуглевадародамі, галагенавытворнымі вуглевадародаў і спіртамі. Гэту сувязь называюць генетычнай, таму што яна паказвае паходжанне адных класаў рэчываў з другіх.
Пытанні і практыкаванні
13. Ахарактарызуйце: а) фізічныя ўласцівасці, б) хімічныя ўласцівасці метылавага спірту.
14. Складзіце ўраўненне рэакцыі гарэння метылавага спірту. Вылічыце, якая колькасць спірту згарэла, калі ўтварылася пры гэтым 56 л вуглякіслага газу (пры н. у.).
15. Які аб’ём вадароду можа быць выцеснены натрыем з 5 гмоль метылавага спірту (пры н. у.)?
16. Пры прапусканні хлорыстага вадароду праз метылавы спірт утвараецца галагенавытворнае метану. Складзіце ўраўненне рэакцыі і назавіце гэта рэчыва.
17. Складзіце ўраўненне рэакцыі атрымання дыметылавага эфіру з метылавага спірту.
18. Як вы растлумачыце з’яўленне полымя, якое свеціцца, у бутылавага і амілавага спіртоў (гл. стар. 95)? Што можна папярэдне сказаць аб характары полымя ў спіртоў з больш высокай малекулярнай вагой?
19. Складзіце ўраўненні рэакцый утварэння: а) бромістага амілу, б) прапілату натрыю.
20. Складзіце структурныя формулы ўсіх ізамерных спіртоў, якія адпавядаюць формуле C₆HUOH.
21. Пры награванні сумесі метылавага і этылавага спіртоў з канцэнтраванай сернай кіслатой утвараецца змешаны метылэтылавы эфір СН₃—О—С₂Н₆. Складзіце ўраўненне гэтай рэакцыі. Якім спіртам гэты эфір ізамерны?
22. Напішыце ўраўненні рэакцый, пры дапамозе якіх можна атрымаць: а) метылавы спірт з метану, б) бутылавы спірт з бутану.
23. Прывядзіце два спосабы атрымання этылавага спірту, зыходзячы з этылену.
24. Складзіце ўраўненні рэакцый, пры дапамозе якіх можна ажыццявіць наступныя ператварэнні:
^ С₂Н₆ОН
wQh₄
§ 25. МНАГААТАМНЫЯ СПІРТЫ
Мы азнаёміліся з аднаатамнымі спіртамі, якія з’яўляюцца прадуктамі замяшчэння ў вуглевадародах аднаго атама вадароду на гідраксілвную групу. Мнагаатамныя спірты змяшчаюць у малекуле некалькі гідраксільных груп, злучаных з вуглевадародным радыкалам.
Калі ў малекуле вуглевадароду заменены гідраксільнымі. групамі два атамы вадароду, то мы маем двухатамны спірт. ПрДцейшым прадстаўніком такіх спіртоў з’яўляецца этылен+ліколь
96
СН₂—СН₂. Калі ў малекуле вуглевадароду тры атамы вадароду 6н он заменены гідраксільнымі групамі, то атрымаецца трохатамны спірт. Прасцейшы прадстаўнік трохатамных спіртоў — гліцэрын СН₂—СН—СН₂. Вядомы спірты і большай атамнасці.
ОН ОН ОН
Ва ўсіх мнагаатамных спіртах гідраксільныя групы знахо' дзяцца пры розных атамах вугляроду. Атрымаць спірт, у якім хоць бы дзве гідраксільныя групы знаходзіліся пры адным вугляродным атаме, не ўдаецца: такое злучэнне з’яўляецца няўстойлівым. 3 няўстойлівасцюдзвюх гідраксільных груп пры адным атаме вугляроду мы сустракаліся яшчэ ў неарганічнай хіміі пры выву
чэнні вугальнай кіслаты. Вядома, што гэта кіслата О=С(
ОН існуе толькі ў растворы, пры спробе вылучыць у чыстым выглядзе' яна распадаецца на двухвокіс вугляроду і ваду.
Важнейшыя прадстаўнікі мнагаатамных спіртоў — этыленглгколь і гліцэрын — з’яўляюцца бясколернымі сіропападобнымі вадкасцямі, саладкаватага смаку, якія добра раствараюцца ў вадзе, Этыленгліколь у нязначнай колькасці атрымліваўся ў нашыХ доследах, калі мы этылен акіслялі марганцавакіслым каліем;
СН₂=СН₂+О+Н₂О > сн₂—сн₂
он он
Этыленгліколь ядавіты. Гліцэрын мае вельмі вялікую гіграскапічнасць.
Як рэчывы, якія маюць гідраксільныя групы, этыленгліколь і гліцэрын маюць падабенства ў хімічных уласцівасцях з аднаатамнымі спіртамі. Напрыклад, натрый выцясняе з іх вадарод.
Але мнагаатамныя спірты маюць і некаторыя асаблівасці.
Калі ў прабірку з гідратам вокісу медзі Cu(OH)₂ (атрыманым узаемадзеяннем раствораў сернакіслай медзі і шчолачы) прыліць гліцэрыну і сумесь узбоўтаць, то ўтворыцца празрысты раствор яркасіняга колеру. Растварэнне гідрату вокісу медзі тут адбываецца з прычыны ўтварэння растваральнага ў вадзе гліцэрату медзі. Гэту хімічную рэакцыю можна паказаць спрошчана такім ураўненнем:
СНД н НОк сн2 0
Ч 1 /Сй Vu + 2H2O
сно; Н HOf СН СУ
СН₂ОН СН₂ОН
4 Цвяткоў, Арганічная хімія
97
Аднаатамныя спірты, як мы бачылі, не рэагуюць з асновамі.
Утварэнне яркасіняга раствору пры ўзаемадзеянні з гідратам вокісу медзі — характэрная рэакцыя мнагаатамных спіртоў.
На прыкладзе гліцэрыну мы зноў сустракаемся з прыкладам таго, як колькасныя змяненні пераходзяць у змяненні якасныя: вял^ікая колькасць гідраксільных груп у малекуле абумовіла з яўленне новых уласцівасцей — большую рухомасць атамаў вадароду ў параўнанні з аднаатамнымі спіртамі. Гэта большая рухомасць атамаў вадароду ў мнагаатамных спіртах — вынік уплыву гідраксільных груп адна на адну.
Этыленгліколь у значных колькасцях выкарыстоўваецца для падрыхтавання антыфрызаў — водных раствораў, якія не замярзаюць пры нізкіх тэмпературах.
Кожны знаёмы з аўтасправай ведае, наколькі ўскладняецца эксплуатацыя машын у зімовых умовах, калі вада, якая ахалоджвае рухавік, можа замерзнуць і ў выніку расшырэння сур’ёзна пашкодзіць яго. Калі ў вадзе растварыць вялікую колькасць этыленгліколю, тэмпература замярзання такога раствору значна панізіцца. Напрыклад, раствор, які змяшчае 25% этыленгліколю, замярзае пры —12° С, а які змяшчае 55% этыленгліколю — толькі пры —40° С.
Няцяжка падрыхтаваць, як відаць, такі раствор этыленгліколю, які не будзе замярзаць зімой ва ўмовах дадзенай мясцовасці.
У нас ёсць антыфрызы стандартнага саставу. Напрыклад, 55працэнтны водны раствор этыленгліколю вядомы пад маркай В2. Пры карыстанні антыфрызам неабходна памятаць аб вялікай ядавітасці этыленгліколю. Вядомы выпадкі смяротнага зыходу пры пападанні антыфрызу ў арганізм.
Этыленгліколь служыць і для атрымання некаторых арганічных рэчываў. У апошнія гады ён выкарыстоўваецца для вырабу валакна лаўсану.
Гліцэрын, як рэчыва гіграскапічнае, выкарыстоўваецца ў медыцыне для змякчэння скуры рук і падрыхтавання мазей, у гарбарнай вытворчасці — для захавання скур ад высыхання, у тэкстыльнай прамысловасці — для апрацоўкі тканін з мэтай надання ім мяккасці і эластычнасці, у друкарскай справе — для вырабу доўга не высыхаючай фарбы, якая дае магчымасць друкаваць вялікія тыражы кніг, і г. д. Акрамя таго, гліцэрын ужываецца для атрымання некаторых відаў пластмас, а таксама выбуховых рэчываў, напрыклад нітрагліцэрыну. 1працэнтны спіртовы раствор нітрагліцэрыну ў невялікіх дозах ужываецца пры сардэчных захворваннях як сродак, які расшырае крывяносныя сасуды.
98
Пытанні і практыкаванні
25. Ахарактарызуйце: а) фізічныя ўласцівасці, б) хімічныя ўласцівасці, в) прымяненне гліцэрыну і этыленгліколю.
26. Пералічыце, якія з прыведзеных ніжэй злучэнняў належаць да: а) аднаатамных, б) двухатамных, в) трохатамных спіртоў:
СН₂—СН—СН₃ СН₃ОСН₂СН₃ сн₃снснсн₃
он ОН он он он
сн₃ СНз
сн₃—сн—о—сн₃ сн₂сн.₂сн₃ Н₃ССОН
он он сн₃
27 Як з дыхлорэтану СНл — СН₂ можна атрымаць этыленгліколь? Скла
С1 С1
дзіце ўраўненне рэакцыі і раскажыце аб умовах яе ажыццяўлення.
28. Разлічыце, які максімальны аб’ём вадароду можа быць вылучапы натрыем з 1 гмоль гліцэрыну. .
29. Як хімічным спосабам адрозніць гліцэрын ад этылавага спірту.
НТрОктычнае заданне
Даведайцеся, ці ўжываюцца антыфрызы ў аўтамашынах, трактарах у вашай мясцовасці. Азнаёмцеся з іх саставам, уласцівасцямі і правіламі карыстання.
§ 26 ФЕНОЛЫ
Араматычныя спірты і фенолы. Таксама як гідраксільныя вытворныя вуглевадародаў з адкрытым ланцугом, вядомы гідраксільныя вытворныя араматычных вуглевадародаў.
Гідраксільныя групы ў гэтых злучэннях могуць знаходзіцца або каля атамаў вугляроду бакавых ланцугоў, напрыклад
СН
нс Асснг— сн₂он
HCL СН сн
або непасрэдна каля атамаў вугляроду бензольнага ядра, напрыклад он он
с с
нсАсн нсАсн нсЫІсн нсАсн сн с
он
4«
99
Гідраксільныя вытворныя араматычных вуглевадародаў, якія змяшчаюць гідраксільныя групы ў бакавым ланцугу, называюцца араматычнымі спіртамі. Па ўласцівасцях араматычныя спірты аналагічныя звычайным спіртам.
Гідраксільныя вытворныя араматычных вуглевадародаў, у малекулах якіх гідраксільныя групы звязаны з бензольным ядром, называюцца феноламі.
Прасцейшым з фенрлаў з’яўляецца аднаатамнае гідраксільнае
СН
вытворнае бензолу
нс Ac—он нс^ 'сн
сн
або С₆Н₅ОН, якое і называюць
звычайна фенолам.
Ад назвы гэтага рэчыва атрымаў і назву радыкал феніл — С₆Н₅.
Мадэль малекулы фенолу паказана на каляровым рысунку I.
На прыкладзе фенолу мы азнаёмімся з уласцівасцямі рэчываў дадзенага класа.
Фізічныя ўласцівасці. Фенол, які інакш называюць карболавай кіслатой,— крышталічнае, бясколернае рэчыва з характэрным пахам. У выніку частковага акіслення на паветры ён бывае ружовага колеру. Фенол вельмі легкаплаўкі, у чым можна пераканацца, калі прабірку з рэ