Арганічная хімія
Выдавец: Народная асвета
Памер: 225с.
Мінск 1965
чывам змясціць у нагрэтую ваду: фенол пры гэтым хутка плавіцца (пункт плаўл. 42° С). Пры звычайнай тэмпературы ён мала растваральны ў вадзе, але пры награванні растваральнасць яго хутка ўзрастае, і пры 70 °C ён змешваецца з вадой у любых адносінах.
Хімічныя ўласцівасці фенолу. Узаемны ўплыў атамаў у малекуле. Наяўнасць у малекуле фенолу гідраксільнай групы, злучанай з вуглевадародным радыкалам, абумоўлівае некаторае падабенства яго па хімічных уласцівасцях са спіртамі. Так, калі фенол злёгку нагрэць (да плаўлення) і змясціць у яго металічны натрый, то адбываецца вылучэнне вадароду. Пры гэтым утвараецца феналят натрыю CₑH₅ONa:
СН
НС^С он
² S I
нс сн сн
сн
НС ACONa
2Na > 2 + Н₂
нсЧ/кн
CH
Але ёсць і істотныя адрозненні ва ўласцівасцях фенолу і спіртоў. Спірты, як мы ведаем, не рэагуюць са шчолачамі. Калі ж мы прыльём раствор шчолачы да фенолу, то адразу заўважым
100
яго растварэнне. Гэта адбываецца таму, што фенол рэагуе са шчолаччу, утвараючы феналят, які ў вадзе добра растваральны:
CₑH₅OH + NaOH ^ C₆H₅ONa + Н₂О
У гэтай рэакцыі фенол праяўляе ўласцівасці кіслаты. Адсюль і назва яго — карболавая кіслата. Аднак фенол з’яўляецца кіслатой вельмі слабай. Хоць у адрозненне ад спіртоў ён дысацыіруе ў водным растворы, але ступень дысацыяцыі яго малая. Нават вугальная кіслата з’яўляецца больш моцнай кіслатой і таму можа выцясняць фенол з феналяту.
У чым жа прычына большай рухомасці гідраксільнага атама вадароду ў феноле ў параўнанні з этылавым спіртам? Паколькі гэтыя рэчывы адрозніваюцца адно ад аднаго па саставу толькі вуглевадароднымі радыкаламі, то, відаць, араматычны радыкал феніл — С₆Н₅ у адрозненне ад радыкала этылу — С₂Н₅ робіць уплыў на гідраксільную групу, аслабляючы ў ёй сувязь атама вадароду з кіслародам.
Цяпер паглядзім, як паводзяць сябе атамы вадароду бензольнага ядра ў гэтым злучэнні, ці маюць яны тыя ж уласцівасці, што і ў бензоле.
Успомніце, ці рэагуе бензол з бромнай вадой. Калі ж бромную ваду мы прыльём да раствору фенолу, то заўважым утварэнне белага рэчыва, якое выпадае ў асадак,— трыбромфенолу. Тут адбываецца такая рэакцыя:
ОН
ОН
с
Вг Br + Н С С Н 4 Вг —Вг
Н£Іу /’СН с Гн + Вг —Вг
+ ЗНВг нсОсн
СВг
Зноў узнікае пытанне: як растлумачыць, што ў малекуле фенолу некаторыя атамы вадароду бензольнага ядра з’яўляюцца больш рухомымі і лягчэй замяшчаюцца бромам, чым у малекуле бензолу? Відаць, прычыну гэтай з’явы трэба шукаць у наяўнасці гідраксільнай групы ў малекуле фенолу, таму што ў астатнім будова фенолу і бензолу аднолькавая. Значыць, у малекуле фенолу не толькі бензольнае ядро мае ўплыў на гідраксільную групу, робячы болыа рухомым у ёй атам вадароду, але і гідраксільная група мае ўплыў на бензольнае ядро, абумоўліваючы больш лёгкае замяшчэнне ў ім трох (з пяці) атамаў вадароду.
Таму гавораць аб узаемным упльіве атамаў у малекулах. У выніку такога ўзаемнага ўплыву і з’яўляюцца ў рэчыва зусім новыя
101
ўласцівасці, якія не зводзяцца да сумы ўласцівасцей элементаў, якія яго ўтвараюць.
Прымяненне і атрыманне фенолу. Як рэчыва, якое забівае многія мікраарганізмы, фенол даўно выкарыстоўваецца ў выглядзе воднага раствору для дэзінфекцыі памяшканняў, мэблі, хірургічных інструментаў і да т. п. Ён ідзе на атрыманне фарбавальнікаў, многіх лекавых рэчываў, а таксама з’яўляецца сыравінай для вырабу сінтэтычнага валакна капрону. Асабліва вялікая колькасць фенолу ідзе на выраб шырока распаўсюджаных фенолфармальдэгідных пластмас.
Для прамысловых патрэб выкарыстоўваецца перш за ўсё фенол, які атрымліваецца з каменнавугальнай смалы. Аднак гэта крыніца не можа цалкам задаволіць патрэбу ў феноле. Таму ў вялікіх колькасцях фенол вырабляецца яшчэ сінтэтычнымі спосабамі з бензолу, які атрымліваецца пры каксаванні вугалю і пры перапрацоўцы нафты. Адным са спосабаў ён атрымліваецца па наступнай схеме:
С₆Н₆ > С₆Н₆С1 > С₆Н₅ОН
Пытанні і практыкаванні
30. Ці можна фенолы назваць араматычнымі спіртамі? Чаму?
31. Да якіх класаў злучэнняў належаць наступныя рэчывы?
СН
НС ⁴ С—ОН
НС ^/С—ОН
СН
НС___СН
С₆Н₁₃ОН нс^ ^с—сн₂—СН₂ОН?
сн сн
32. Ахарактарызуйце: а) фізічныя ўласцівасці, б) хімічныя ўласцівасці, в) прымяненне фенолу. Прывядзіце ўраўненні рэакцый.
33' ¥ чым праяўляецца ўзаемны ўплыў атамаў у малекуле фенолу? Якімі доследамі ён можа быць пацверджаны?
34. Ёсць рэчыва наступнай будовы:
с—он нс сн
НС сн
с—сн₂—он
Як яно будзе ўзаемадзейнічаць: а) з натрыем, б) з едкім натрам? Складзіце ўраўненні рэакцый.
35. Растлумачце пры дапамозе ўраўнення рэакцыі памутненне воднага раствору феналяту натрыю пры прапусканні ў яго двухвокісу вугляроду.
3®. Складзіце ўраўненні рэакцый атрымання фенолу згодна са схемай, прыведзенай у канцы параграфа. Скажыце, пры якіх умовах вы прапанавалі б праводзіць кожную з іх.
102
АЛЬДЭГІДЫ
Прасцейшым і самым важным прадстаўніком гэтага класа кіслародзмяшчаючых злучэнняў з’яўляецца мурашыны альдэгід.
§ 27. МУРАШЫНЫ АЛЬДЭПД
Фізічныя ўласцівасці і будова. Мурашыны альдэгід з’яўляецца бясколерным газам з рэзкім удушлівым пахам. Водны 40працэнтны раствор яго вядомы пад назвай фармаліну.
Мурашыны альдэгід вельмі ядавіты: дзейнічаючы на бялкі кле
так, ён выклікае іх згусанне.
Сваю назву гэты альдэгід атрымаў па мурашынай кіслаце, у якую ён лёгка ператвараецца пры акісленні і якая была знойдзена ў выдзяленнях мурашак значна раней, чым стаў вядомы альдэгід. Лацінская назва мурашкі — «форміка» (formica), таму
мурашыны альдэгід называецца яшчэ фармальдэгідам.
Вывучэнне саставу фармальдэгіду паказвае, што малекулярная формула яго СН₂О. На гэтай аснове лёгка прыйсці да адзіна магчы
май структурнай формулы Н—Cf
Двайная сувязь паміж атамамі вугляроду і кіслароду ажыццяўляецца, як і ў этылене, дзвюма парамі электронаў. Таму электронную будову малекулы альдэгіду можна паказаць формулай
..о н:с:'
• н
Хімічныя ўласцівасці. Хімічныя ўласцівасці мурашынага альдэгіду абумоўліваюцца перш за ўсё наяўнасцю ў яго малекуле атама кіслароду, злучанага двайной сувяззю з атамам вугляроду. Гэта сувязь здольна разрывацца, і па месцы разрыву яе могуць адбывацца рэакцыі далучэння.
Калі пару фармальдэгіду разам з вадародам прапускаць над нагрэтым нікелевым каталізатарам, то адбываецца далучэнне вадароду. Фармальдэгід аднаўляецца ў метылавы спірт:
103
_/ Гэта рэакцыя важна для характарыстыкі двайной сувязі ў маV . лекуле альдэгіду, але яна не мае практычнага значэння. У прамыс<“ ловасці, як мы ўбачым далей, дзейнічаюць адваротным шляхам — з метылавага спірту атрымліваюць фармальдэгід.
<’ Фармальдэгід лёгка акісляецца. У якасці акісляльніка цікава ўзяць вокіс серабра Ag₂O. Калі ў чыстую прабірку наліць аміячны раствор вокісу серабра \ дадаць да яго раствор фармальдэгіду С, і сумёсь асцярожна нагрэць, то неўзабаве на сценках прабіркі С з’явіцца бліскучы налёт серабра. Тут адбываецца акісленне фармальдэгіду ў мурашыную кіслату і аднаўленне серабра:
\ о о
, с . НС< + Ag,0 Н С< ₊ 2Ag
. Мурашыная кіслата
Гэта рэакцыя называецца рэакцыяй утварэння «сярэбранага
люстэрка».
У якасці акісляльніка можа быць выкарыстаны таксама гідрат вокісу медзі Cu(OH)₂. Калі да гідрату вокісу медзі (атрыманага ўзаемадзеяннем раствору меднага купарвасу з лішкам шчолачы) дадаць раствор фармальдэгіду і сумесь нагрэць, то назіраецца ўтварэнне жоўтага асадку гідрату закісу медзі CuOH, які затым , ператвараецца ў чырвоны закіс медзі Cu₂O. Тут гідрат вокісу медзі акісляе мурашыны альдэгід у мурашыную кіслату, а сам аднаўляецца ў закіс медзі:
О .0
Н—СС +2Cu(OH)₂>H—+2CuOH + H₂O
Н• ХОН ²
2CuOH > Cu₂O + Н₂О
Рэакцыі з аміячным растворам вокісу серабра і гідратам вокісу медзі могуць ужывацца для выяўлення альдэгіду.
Вялікае значэнне мае рэакцыя фармальдэгіду з фенолам. Калі сумесь фармаліну і фенолу награваць у прысутнасці кіслаты або шчолачы, то неўзабаве настае бурная рэакцыя і ўтвараецца высокамалекулярны прадукт — фенолфармальдэгідная смала.
Каб зразумець гэту рэакцыю, успомнім, што ў бензольным ядры малекулы фенолу ёсць асабліва рухомыя атамы вадароду (ніжэй яны адзначаны зорачкамі), а двайная сувязь С=0 у малекуле фармальдэгіду здольная да рэакцыі далучэння. Паміж малекуламі фенолу і фармальдэгіду адбываецца наступная рэакцыя:
¹ У вадзе вокіс серабра не раствараецца.
104
OH
*нс/Ун
HC₄/fcH CH*
OH
c
O HC ^⁴CH
hcwch
CH
OH
c
° HC/cCH,OH
H⁻ ch *
HC
WCH CH
Злучэнне, якое атрымліваецца, з’яўляецца адначасова і фенолам і араматычным спіртам; яно ўступае ў рэакцыю з другой малеку
лай фенолу:
OH
OH
HC CCH.,
HCX
'СН
CH
oh+h£
CH
JCH сн
он
он
нс
с—сн,—с
НС^/СН сн
нс
С л сн
+ Н₂О ч/СН сн
Малекула, якая атрымалася, змяшчае ўжо два бензольныя ядры і зноў злучаецца з малекулай фармальдэгіду:
он
он
НС^ вС—сн₂
+ о
сн
нс
JCH сн
н
он , он
С І
НС С—СН₂С ■ ссн₂он
HC СН HC СН
сн сн
105
Затым зноў адбываецца ўзаемадзеянне з малекулай фенолу і г. д. Будову смалы, якая ўтвараецца, можна паказаць такой формулай:
ОН
он
он
с
с
Н(Д
JCH сн
НС ^/ сн сн
HC^JCH сн
Пабочным прадуктам гэтай рэакцыі з’яўляецца вада.
Да гэтага часу мы сустракаліся з атрыманнем высокамалекулярных рэчываў рэакцыяй полімерызацыі. Узаемадзеянне фенолу з фармальдэгідам належыць да тыпу рэакцый полікандэнсацыі.
Рэакцыяй полікандэнсацыі называецца рэакцыя ўтварэння высокамалекулярнаÐ