Арганічная хімія
Выдавец: Народная асвета
Памер: 225с.
Мінск 1965
яе ажыццяўляюць у спецыяльных рэактарах, куды загружаюць нітрабензол, саляную кіслату і чыгунныя стружкі. Жалеза, што змяшчаецца ў чыгуне, выцясняе з кіслаты і вады вадарод, які, знаходзячыся ў атамарным стане, аднаўляе нітрабензол у анілін.
158
Пытанні і практыкаванні
4. Складзіце формулы ўсіх ізамераў бутыламіну.
5. Складзіце ўраўненне рэакцыі гарэння этыламіну, лічачы, што азот пры гэтым вылучаецца ў свабодным стане.
6. Метыламін пры растварэнні ў вадзе рэагуё з ёй, як аміяк. Складзіце ўраўненне рэакцыі. Растлумачце з’яўленне шчолачных уласцівасцей у злучэнні, якое ўтварылася пры рэакцыі. , ...
7" Пералічыце: а) фізічныя ўласцівасці, б) хімічныя ўласцівасці, в) прымяненне аніліну. .
8. Колькі грамаў аніліну можа быць атрымана з 246 г нітрабензолу пры 80% выхадзе? .
9. Складзіце ўраўненне рэакцыі аднаўлення: а) нітраэтану, б) нітраталуолу CH₃C₆H₄NO₃ у адпаведныя аміны.
10. Як растлумачыць, што араматычныя аміны маюць больш слабыя асноуныя ўласцівасці, чым аміны гранічнага рада?
11. Як атрымань анілін, маючы ў якасці зыходнага рэчыва карбід кальцыю' Прывядзіце схему ператварэнняў і ўкажыце ўмовы рэакцый.
12. Назавіце хімічныя спосабы раздзялення наступных сумесей: а) этылавага спірту і воцатнай кіслаты, б) бутылавага спірту і фенолу, в) бензолу і аніліну.
§ 45. АМІДЫ КІСЛОТ. КАРБАМІД
Аміды кіслот. Амінагрупа—NH₂ утварае не^толькі^ аміньр з якімі мы азнаёміліся, яна ўваходзіць таксама ў састаў амідаў кіслот.
Аміды кіслот можна разглядаць як прадукты замены пдраксільнай групы ў кіслотах амінагрупай:
RC
zO хон
RC<
О¹
nh₂
Назвы амідаў утвараюцца ад назваў адпаведных кіслот, на
прыклад: 0
Н амід мурашынай кіслаты,
XNH2
.0
СНС/ амід воцатнай кіслаты,
nh2
0
СН —СН₂—С\ — амід прапіёнавай кіслаты.
NH₂
Першы член гэтага рада — амід мурашынай кіслаты вадкасць. Усе іншыя аміды — цвёрдыя рэчывы.
¹ Практычна аміды атрымліваюць не з кіслот, як паказана на схеме, а пры дапамозе іншых рэакцый.
159
Карбамід. Гэта рэчыва пад назвай мачавіны даўно вядома як Канчатковы прадукт ператварэння бялкоў у арганізме.
Карбамід — бясколернае крышталічнае рэчыва, якое не мае паху і добра раствараецца ў вадзе.
’ ’ /NH,
Ьудова карбаміду паказваецца формулай: О=С\ “ ■
Яго можна лічыць вытворным вугальнай кіслаты О=С\ у якой абедзве гідраксільныя групы заменены амінагрупамі. Адсюль і паходзіць назва карбамід (carboneum — вуглярод).
3 прычыны наяўнасці амінагруп карбамід праяўляе ўласцівасці слабай асновы. Раствор яго не змяняе афарбоўкі лакмусу, але з кіслотамі ён можа даваць солі, напрыклад з азотнай кісла
ZNH₂
тон утварае цяжка растваральную соль О=С<
NH₂HNO₃
Пры награванні з растворамі кіслот або шчолачаў карбамід гідралізуецца. Пры гэтым спачатку ўтвараецца вугальная кіслата, якая, будучы нястойкай, раскладаецца:
+ 2NH₃ >
2NH₃ + Н₂О + СО₂
Падобнае расшчапленйе карбаміду з вылучэннем аміяку адбываецца пры так званым аміячным браджэнні мачы пад уплывам мікраарганізмаў.
Карбамід знаходзіць зараз шырокае прымяненне ў сельскай гаспадарцы. Ен з’яўляецца вельмі добрым азотным угнаеннем. Азоту ў ім значна больш, чым у такіх угнаеннях, як аміячная салетра і сульфат амонію. Праверце гэта шляхам разліку. Апрача таго, ён гіграскапічны, добра рассейваецца і не закісляе глебу. У сувязі з вялікай колькасцю азоту нормы ўнясення яго ў глебу значна ніжэйшыя, чым для іншых мінеральных угнаенняў.
Карбамід прымяняецца ў сельскай гаспадарцы і ў якасці дабаўкі да беднага бялкамі корму для жвачных жывёл. У стрававальйым тракце гэтых жывёл знаходзяцца бактэрыі, здольныя ператвараць азот карбаміду ў бялковыя рэчывы, якія далей засвойваюцна арганізмам. Скормліванне мачавіны ў якасці дабаўкі да асноўнага корму цялят і авечак дае значны прырост у жывой вазе, павышае надоі малака ў кароў.
У вялікіх колькасцях прымяняецца карбамід і ў хімічнай прамысловасці, напрыклад для сінтэзу мачавінафармальдэгідных
І60
пластычных мас, якія ідуць на выраб розных дэкаратыўных і аздабляючых матэрыялаў, порыстых матэрыялаў (міпору), посуду, галантарэйных вырабаў і г. д.
Для задавальнення патрэб сельскай гаспадаркі і прамысловасці карбамід атрымліваюць сінтэтычным шляхам з двухвокісу вугляроду і аміяку. Схематычна гэты працэс можна паказаць так:
= Н
о с ;о г
і н
NH, /NH,
>О=С ■ + н₂о
NH» NH,
Рэакцыю праводзяць у стальных апаратах калоннага тыпу пры высокім ціску і тэмпературы каля 200' С.
Пытанні і практыкаванні
13. Як адрозніваюцца па будове аміны і аміды?
14. Складзіце формулы амідаў: а) масленай, б) капронавай кіслот.
15. Ахарактарызуйце: а) фізічныя ўласцівасці, б) хімічныя ўласцівасці, в) атрыманне, г) прымяненне карбаміду.
16. Якая працэнтная колькасць азоту ў карбамідзе?
17. Як правесці дослед гідролізу карбаміду, каб выявіць рэчывы, якія пры гэтым утвараюцца?
18. Якія перавагі мае карбамід у параўнанні з іншымі азотнымі ўгнаеннямі?
19. На ўтварэнне якіх рэчываў у арганізме ідзе карбамід, што дабаўляецца ў корм жывёле?
§ 46. АМІНАКІСЛОТЫ
Сярод азотзмяшчаючых арганічных рэчываў, як і сярод кіслародзмяшчаючых, ёсць злучэнні з дваістай функцыяй. Асабліва важнымі з іх з’яўляюцца амінакіслоты.
Будова і фізічныя ўласцівасці. Амінакіслоты — гэта рэчывы, у малекулах якіх змяшчаюцца адначасова амінагрупа —NH₂ і карбаксільная група —СООН. Прыкладам такіх злучэнняў могуць з’яўляцца амінавоцатная кіслата (глікаколь) H₂N—СН₂—СООН і амінапрапіёнавая кіслата СН₃—СН—СООН.
NHₐ
Амінакіслоты можна разглядаць як карбонавыя кіслоты, у малекулах якіх вадародны атам у радыкале замешчаны амінагрупай. У залежнасці ад месцазнаходжання гэтай групы, якая замяшчаецца, могуць існаваць розныя ізамерныя амінакіслоты. Напрыклад, амінапрапіёнавай кіслаце ізамерная кіслата з большым аддаленнем амінагрупы ад карбаксілу HₐN—СН₂—СН₂—СООН.
Рад амінакіслот са знаходжаннем амінагрупы ў канцы ланцуга прыведзены часткова ў табліцы 11.
6 Цвяткоў, Арганічная хімія
161
Г a б л і ц a 11
Некаторыя прадстаўнікі амінакіслот
Карбонавыя кіслоты Амінакіслоты
Мурашыная ...........
нсоон
Воцатная ............ Амінавоцатная
СН3COO11 H2NСН2СООН
Прапіёнавая ........... Амінапрапіёнавая
с2н5соон Н.,.МСН2СН.,СООН
Масленая ............ Амінамасленая
С3Н7СООН H2NСН2СН>СН„СООН
Валяр'янавая .......... Амінаваляр’янавая
с4н#соон H2N(СН2)4СООН
Капронавая ........... Амінакапронавая
С5НПсоон H2N(СН2)5СООН
Энантавая............ Амінаэнантавая
свн13соон H2N(СН2)всоон
Амінакіслоты з’яўляюцца бясколернымі крышталічнымі рэчывамі, добра растваральнымі ў вадзе; многія з іх маюць салодкі смак.
Хімічныя ўласцівасці амінакіслот вызначаюцца тым, што ў іх малекулах змяшчаюцца процілеглыя па характару функцыянальныя групы — кіслотная карбаксільная група і асноўная амінагрупа. Таму амінакіслоты могуць рэагаваць і як кіслоты, і як асновы.
Як кіслоты яны рэагуюць з асновамі, утвараючы солі, і ўзаемадзейнічаюць са спіртамі, утвараючы складаныя эфіры, напрыклад:
H₂N—СН₂—СООН + NaOH ^ H₂N—СН₂—COONa + Н₂О
H₂N—СН₂—СООН + HOR > H₂N—СН₂—+ Н₂О ²² XOR
Як асновы яны ўтвараюць солі пры рэакцыі з кіслотамі, напрыклад:
H₂N—сн₂—соон + нсі > HC1 • H₂N—сн₂—соон
Рэчывы, якія ўтвараюць солі пры рэакцыі з кіслотамі і з асновамі, як мы ведаем з неарганічнай хіміі, называюцца амфатэрнымі. Тут мы сустрэліся са з’явай амфатэрнасці ў арганічнай хіміі. Амінакіслоты — гэта арганічныя амфатэрныя злучэнні.
162
У амінакіслот ёсць, вядома, і істотныя адрозненні ад неарганічных амфатэрных злучэнняў. Паколькі кіслотныя і асноўныя ўласцівасці ў амінакіслотах маюць розныя групы атамаў, іх малекулы могуць рэагаваць адна з адной, напрыклад:
Н
О (.= | О
H₂N—СНа—С^ +; Н N СН₂ С >
\бН І ⁰Н
О Н
II | □
H₂NCH₂CNCH₂—С< + н₂о
он
Пры гэтым, як і пры рэакцыі нейтралізацыі, вылучаецца вада.
Амінакіслоты вельмі шырока распаўсюджаны ў прыродзе. Як вядома з курса біялогіі, яны ўтвараюць у прыродзе ўсю незлічоную разнастайнасць раслінных і жывёльных бялкоў. У апошні час амінакіслоты набылі важнае тэхнічнае значэнне, асабліва ў вытворчасці так званых сінтэтычных валокнаў.
Пытанні і практыкаванні
20. Якія арганічныя злучэнні з дваістай хімічнай функцыяй вам вядомы? Прывядзіце іх структурныя формулы і дайце кароткую характарыстыку ўласцівасцей.
21. Чым, апрача становішча амінагрупы, можа абумоўлівацца ізамерыя амінакіслот? Адказ пацвердзіце прыкладамі.
22. Складзіце структурныя формулы ўсіх ізамерных: а) амінамасленых, б) амінаваляр’янавых кіслот.
23. Усе бялковыя рэчывы ўтвораны амінакіслотамі, у якіх амінагрупа знаходзіцца ля бліжэйшага да карбаксілу вугляроднага атама. Складзіце структурныя формулы 3—4 такіх амінакіслот ізамерных прыведзеным у табліцы 11.
24. Як атрымаць этылавы эфір амінапрапіёнавай кіслаты? Складзіце ўраўненне рэакцыі.
25. Складзіце формулы двух тыпаў солей амінакапронавай кіслаты.
26. Як хімічным спосабам адрозніць амін ад амінакіслаты?
§ 47. СІНТЭТЫЧНАЕ ВАЛÐ