• Газеты, часопісы і г.д.
  • Арганічная хімія

    Арганічная хімія


    Выдавец: Народная асвета
    Памер: 225с.
    Мінск 1965
    299.65 МБ
    �КНО КАПРОН
    
        Раней мы знаёміліся з прыроднымі і штучнымі валокнамі. Прыродныя валокны, як мы ведаем, вырабляюць непасрэдна з прыродных высокамалекулярных матэрыялаў — бавоўны, ільну, шэрсці, шоўку. Штучныя таксама атрымліваюць з прыродных палімерных матэрыялаў, але прайшоўшых папярэдне тую або іншую хімічную перапрацоўку (віскознае, ацэтатнае).
        Сінтэтычныя валокны адрозніваюцца ад іншых тым, што для іх атрымання скарыстоўваюцца не прыродныя палімеры, а сінтэтычныя. Найбольш вядомае з сінтэтычных валокнаў — капронавае.
    
    
    6*
    
    163
    
       Штучныя і сінтэтычныя валокны аб’ядноўваюць у адну групу хімічных валокнау, таму што ў вытворчасці тых і другіх карыстаюцца хімічнымі метадамі, хоць і ў рознай ступені. Агульная класіфікацыя валокнаў тады будзе паказана наступнай схемай (рыс. 44).
    
    Рыс. 44. Класіфікацыя валокнаў.
    
      Сінтэз і будова капрону. Манамерам для атрымання капронавага валакна з’яўляецца амінакапронавая кіслата H₂N—СН₂—СН₂— —СН₂—СН₂—СН₂—СООН. Малекулы гэтай кіслаты маюць на канцах кіслотную і асноўную функцыянальныя групы, рэагуюць паміж сабой, утвараючы доўгія ланцугі¹:
    
    
                    „     н
                   ,0     |          о
      Н^—(СН₂)₅—С^'і + Н'—N— (СН,)₆—с/)+'Н?
                     он і            \ он і
    
    
    н
    
    N(CH»)₆CC і+
    
                          о н         о н        о
                          II I        II I      II
          ...  H.,N(CH₂)₆CN—(СН₂)₆С—N—(СН₂)₆—С—... +/IH..0
    
    
        ¹ Тут прыводзіцца спрошчаная трактоўка сінтэзу капрону. На самай справе ў якасці зыходнага рэчыва бярэцца не сама амінакапронавая кіслата, а капралактам, які можна разглядаць як прадукт узаемадзеяння карбаксільнай групы
    
    161
    
       Гэта рэакцыя полікандэнсацыі, таму што ўтварэнне палімеру тут ідзе з вылучэннем пабочнага нізкамалекулярнага прадукту (вады). У выніку рэакцыі ўтвараецца смала — капрон, малекулярная формула якой можа быць запісана так:
    
    
    Н        О
    I        II
    [_N_₍CH₂)₆C_
    
    
    п
    
       У атрыманай смале макрамалекулы размешчаны хаатычна. Але калі іх удасца размясціць у пэўным парадку, то, будучы лінейнымі, яны пачнуць моцна прыцягвацца адна да адной і могуць даць вельмі трывалае валакно.
       Валокны з капрону належаць да групы поліамідных валокО Н
    II I
    наў. Так яны названы таму, што група атамаў —С—N—, якая злучае астаткі амінакапронавай кіслаты, з’яўляецца ашднай групоўкай, характэрнай для амідаў кіслот. У гэтым вы лёгка пераканаецеся, калі формулу якоганебудзь аміду напішаце ў разгорнутым выглядзе:
    
    
    О Н
    II I R_С—N—Н
    
    
       Фармаванне капронавага валакна. Якім жа спосабам можна ўпарадкаваць размяшчэнне малекул у капроне і атрымаць з яго валакно? Мы ўжо ведаем, што для гэтай мэты трэба перш за ўсё аслабіць сілы ўзаемадзеяння паміж макрамалекуламі, каб яны змаглі свабодна перамяшчацца. Успомніце, якімі двума спосабамі гэтага можна дасягнуць. 3 адным такім спосабам мы пазнаёміліся на прыкладзе атрымання ацэтатнага валакна. Тут скарыстоўваецца другі спосаб — плаўленне палімеру (капрон плавіцца пры 215° С без раскладання). Затым палімер трэба прапусціць
    
    
    і амінагрупы ўнутры малекулы амінакіслаты:
    
    
    /° СН₂СНгСН₂—C\:qH
    
    СН₂—СН₂—N
    
    сн,—сн₂сн₂
    
    ?           /СО 4 Н₂О
    СНа—СН₂—NH
    
      Капралактам
    
    
    Цыклічныя малекулы капралактаму
    о н
    
    ў працэсе сінтэзу палімеру могуць
    
    II
    
    гідралізавацца вадой па сувязі—С—N—з утварэннем
    
    амінакапронавай кіслаты.
    
    165
    
    праз тонкія адтуліны, каб малекулы арыентаваліся ў адным напрамку і атрымаліся валаконцы.
    
       Утварэнне валокнаў капрону можна назіраць на простым до
    
                                 следзе. Калі ў прабірцы або ў фарфоравым кубку расплавіць кавалачкі капронавай смалы або вырабу з капрону і акунуць у расплаў канецшкляной палачкі, то мы заўважым, што ўслед за палачкай будуць выцягвацца з расплаву тонкія доўгія ніткі, якія застываюць на паветры. Вядома, пры такім прымітыўным сгюсабе валокны не будуць дастаткова роўнымі і трывалымі.
       На рысунку 45 паказана агульная схема атрымання капронавага валакна ў прамысловасці.
       Раздробленая смала палімеру з бункера паступае ў плавільную галоўку ўстаноўкі. Тут на рашотцы, абаграваемай парай высокакіпячых рэчываў, якая праходзіць па змеевіку, смала плавіцца. Вязкі расплаў смалы паступае ў фільеру, з якой ён выходзіць у выглядзе тонкіх струменьчыкаў у шахту, куды ўваходзіць халоднае паветра. Пры ахаладжэнні струменьчыкаў утвараюцца тонкія валаконцы. Апошнія затым выцягваюцца па роліках, якія круцяцца з рознай хуткасцю, і скручваюцца ў ніткі. У працэсе выцягвання ўзмацняецца арыентацыя малекул удоўж валакна і яно набывае
    
    Рыс. 45. Схема атрымання капрона ³“ большую трываласць.
        вага валакна з расплаву.            На РЫСунку 46 паказаны агуль
                                    ны выгляд машыны для фармавання капронавага валакна. Фармаванне з расплаву прымяняецца і ў вытворчасці іншых сінтэтычных валокнаў.
       Уласцівасці і прымяненне капронавага валакна. Нам вядома
    
    з хатняга ўжытку, што капронавыя вырабы не ўбіраюць вільгаць і таму не страчваюць сваёй трываласці ў мокрым стане; яны не гніюць і не паядаюцца моллю. Капрон больш устойлівы да сцірання і дзеяння шматразовых дэфармацый (выгінаў), чым усе натуральныя
    
    валокны.
    
    166
    
       Але ў капронавага валакна ёсць недахопы. Яно мала ўстойлівае
    
    
    
    да дзеяння кіслот: пад уплывам кіслот 'амідныя сувязі —С—N—
    
    гідралізуюцца і макрамалекула распадаецца на больш дробныя звенні. Параўнальна невялікая і цеплаўстойлівасць капронавага валакна: пры награванні трываласць яго зніжаецца, а пры 215°С, як мы бачылі, адбываецца плаўленне. Таму, напрыклад, прасаваць капронавыя рэчы гарачым прасам нельга.
       Вядома, як шырока выкарыстоўваецца капронавае валакно. Прыгожыя кофтачкі, шалікі, шкарпэткі, панчохі і многія іншыя рэчы з яго сталі ўжо звычайнымі ў нашым быце. Вялікай папулярнасцю карыстаюцца вырабы з вітага капронавага валакна — безразмерныя шкарпэткі і панчохі, якія лёгка расцягваюцца. 3 капрону таксама вырабляюць прыгожыя футравыя рэчы.
       3 прычыны таго што капрон мае высокую трываласць і не гніе, ён ідзе таксама на выраб парашутнай тканіны, канатаў, рыбалоўных сетак, лёсак і г. д. 3 асабліва трывалага (так званага звыштрывалага) капрону робяць кордавую тканіну, якая скарыстоўваецца ў якасці каркаса аўта і авіяпакрышак. Тэрмін службы шын з капро
    
    Рыс. 46. Агульны выгляд машыны для фармавання капронавага валакна
    
    навым кордам значна боль
    шы, чым у шын са звычайным віскозным і баваўняным кордам.
    
        Капронавая смала шырока выкарыстоўваецца і ў якасш пластмасы для вырабу дэталей машын і механізмаў — шасцерань, укладышаў падшыпнікаў, утулак і г. д., якія вызначаюцца вялікай трываласцю і зносаўстойлівасцю.
    
    167
    
    Пытанні і практыкаванні
    
    
    групГ’хМч^ ^.^               ‘ СІНТЭТЫЧНЫЯ в“' абядноўваюцца ў адну
         28.       Як атрымліваецца капрон і якую будову ён мае?
         ' ў' ^³ ^Рмзпластычных ці тэрмарэактыўных смол належыць капрон’ Чым ваш адказ можа оыць пацверджаны?
         30.     Пералічыце важнейшыя галіны прымянення капрону і назавіце на якіх уласцівасцях палімеру яны грунтуюцца             ⁵        Це' на якіх
    _  'П' ³выштРывалае валакно з капрону для кордавай тканіны рыхтуеййа
    асабл>ва мочным выцягваннем яго. Як гэта растлумачыць?         У
         32.    Якія групы атамаў утвараюцца на канцах малекул пры гідролізе каР П^ амідных сувязях? Прывядзіце схематычнае ўраўненне рэакцыі
         33.      Параунанце уласцівасці ацэтатнага і капронавага валакна
         „ Іюліаміднае валакно энант, якое адрозніваецца ад капрону большай кісла^ы”'^
    ўраўненне полікандэ^шыЛмж^ант^              ? п’рьТвяд^с^
    формулу высокамалекулярнага рэчыва, якое ўтвараецца       У " У
    
    пінаван кіслаты НООС — СН„ — СН, — СН„ —                       Д
    ам^ым?^ РЭаКЦЫІ пол™«і.Ц^ можна дадзенае валакно назвХ nS
    
    
    Заданні
    
    
    
    вырабу. ПаРаУНаНЦе тРываласць выцягнутай вамі ніткі і ўзятай з капронавага HiKy²?^^^’^^^ наступнага параграфа, паўтарыце па падручніку і іарыо яна і М. Г. Маркава «Анатомія і фізіялогія чалавека» §34.
    
    
    § 48. БЯЛКІ
        Бялкі ў прыродзе. Бялкі — высокамалекулярныя азотзмяшчаю“ЭЧЫВЫ ВеЛЬМ' складанай бУдовы Яны з’яўляюцца асноунан часткан пратаплазмы клетак і таму знаходзяцца ■ vcix раслінных і жывёльных арганізмах. Бялкі знаходзяцца ў кпыві ““Ц" МЬ¹ШЦаХ’ СКурЬІ' касцях' Бялковую прыроТу ма^^ Р п          г '₍аРПЮНЫ' ³ бЯЛК°Ў скл«а РвалУасы шэрЙ,
                    Д’ zⁿapayH^bHa многа бялкоў змяшчаецца ў збожжавых культурах (у „асеяні пшаніш  18%, у „асенні жыта
      /0 /•
    шаіРржы ³ ТЛушчамі ' вУ™яводамі бялкі складаюць аснову наштоБч'і2         асаблівае значэнне ў жыцці арганізмаў, таму
           звязаны Усе жыццевыя працэсы. Без бялку няма жьші;
    Жьіцце есць спосаб існавання бялковых цел» (Ф. Энгельс) n JaCTay ' будова' У састаЎ бялкоў уваходзяць вуглярод вадаРОД, кісларод, азот, часта сера. Часам яны змяшчаюць таксама фосфар. жалеза і іншыя элементы                мяшчаюць таксама
    
    
    168
    
       Малекулярная вага бялкоў вельмі разнастайная. У большасці выпадкаў яна складае некалькі дзесяткаў або соцень тысяч, а ў некаторых бялкоў яна дасягае мільёнаў.
       Як і іншыя прыродныя высокамалекулярныя рэчывы, бялкі гідралізуюцца. Вывучэнне прадуктаў гідролізу дапамагае скласці ўяўленне аб будове бялкоў. Вызначана, што ў выніку гідролізу бялкоў атрымліваецца не адно рэчыва, як пры гідролізе крухмалу або цэлюлозы, а некалькі. Усе гэтыя рэчывы з’яўляюцца амінакіслотамі. Увогуле з прадуктаў гідролізу бялкоў вылучана больш 20 амінакіслот.
       Таму можна лічыць, што бялковыя малекулы складзены з астаткаў амінакіслот, таксама як малекулы крухмалу і цэлюлозы пабудаваны з астаткаў глюкозы.
       Цікава, што ва ўсіх амінакіслотах, атрыманых гідролізам бялкоў, амінагрупа і карбаксільная група размешчаны не на канцах малекулы, як напрыклад у амінакапронавай кіслаце, а ў самым блізкім суседстве адна з адной (табл. 12).
    Т а б л і ц a 12
    
    Будова некаторых амінакіслот, вылучаных з бялкоў
    
           Амінакіслоты        Будова                                 
    Глікаколь (гліцын).....    сн,с