Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 552с.
Мінск 1996
Літ.: Манукян С. Акоп Акопян: Крнтнкобногр. очерк: Пер. с арм. М., 1980.
АКАРАЛОГІЯ (ад ірэч. акагі клешч + ...логія), галіна арахналогіі, навука нра кляшчоў. Mae прыкладныя раздзелы — мед., вет., с.г. А. Навук. А. сфарміравалася ў 18 ст. (швед. вучоны КЛіней). На Беларусі н.д. работа вядзецца з 1920х г. (М.М.Судзілоўскі, І.В.Шчарбінін, В.Л.Якімаў, К.Ф.Расцягаева, І.Ц.Арзамасаў, Б.П.Савіцкі, В.І.Вацякоў, Н.П.Мішаева, І.В.Чыкілеўская і інш.). Вывучаюцца біялогія кляшчоў і іх роля ў фарміраванні эпідэміял. сітуацый; даследуюцца кляшчы — узбуджальнікі хвароб чалавека, жывёл і раслін (іксодавыя, гамазавыя, чырвана
Матыў аканта ў аздабленні інтэр’ера касцёла ў в. Міхалішкі Астравецкага раёна Гродзенскай вобл.
Акапі.
Узбуджальнік акантацэфалёзаў Polymorphus magnus (самец).
цельцавыя, панцырныя, акароідныя, раслінаедныя і інш.). Вывучаюцца асаблівасці змен акаракомплексаў у залежнасці ад ландшафтнага размеркавання з мэтай прагназіравання ачагоў масавага размнажэння кляшчоў у асн. лесараслінных зонах.
АКАРАШДдЗ пчол, акароз, акарыёз, кляшчовая хвар о б a , небяспечная хранічная інвазійная хвароба рабочых пчол, матак і трутняў, якая выклікаецца паразітаваннем кляшча . Acarapis Woodi. Пашырана ў краінах Еўропы. Да А. ўспрыімлівыя ўсе пароды. Кляшчы адкладваюць яйцы ў
186 АКАРДЭОН
трахеі, і на 3—6ы дзень утвараюцца лічынкі. Цыкл развіцця 10—16 сут. На адной пчале можа паразітаваць да 150 кляшчоў. 3 моманту заражэння адзінкавых пчол да пашкоджання 50% сям’і праходзіць 3—5 гадоў. Ранняй вясной хворыя пчолы не могуць узняцца ў паветра, падаюць на зямлю, сядзяць кучкамі.
АКАРДЭОН (франц. accordeon), музыч' ны інструмент класа ідыяфонаў віду язычковадухавых; разнавіднасць ручнога храматычнага гармоніка. Mae правую юіавішную і левую кнопкавую клавіятуры, над якімі размешчаны рэгістрыпераключальнікі для змены афарбоўкі і сілы гуку. Створаны ў 1829 венскім майстрам К.Даміянам, хутка пашырыўся ў многіх краінах. На Беларусі з’явіўся ў пач. 20 ст. Выкарыстоўваецца ў нар. побыце пераважна для суправаджэння танцаў, у выканальніцкай самадзейнай і прафес. практыцы. Ігры на А. навучаюць у муз. установах рознага ўзроўню. І.Дз,Назіна. АКАРКАВЕННЕ, працэс адкладання тлушчападобнага рэчыва суберыну ў абалонках клетак шматгадовых раслін. Харакгэрна для клетак покрыўных тканак — экзадэрмы і корку, якія ахоўваюць унутр. тканкі кораня і сцябла ад страты вільгаці і ваганняў тры. Корак не дае раслінам высыхаць і ахоўвае жывыя клеткі, спрыяе загойванню ран.
АКАРОЗ, тое, што акарапідоз.
АКАРЫДЫІ, гл. ў арт. Кароставыя кляшчы.
АКАРЫЁЗ, тое, што акарапідоз.
АКАРЫНА (італьян. ocarina літар. гусяня), музычны інструмент класа аэрафонаў віду глабулярных флейгаў. Mae гліняны корпус авальнай формы, свістковае прыстасаванне, 8—10 ігравых адтулін. Створана ў 1860 італьян. майстрам Дж.Данацы, хугка пашырылася ў краінах Еўропы, у тл. на Беларусі (нар. назвы «карьша», «конік»). У адпаведнасці з бел. традыцыяй набыла цыліндрычную форму. Вырабляецца найчасцей уручную, пакрываецца палівай.
Выкарыстоўваецца пастухамі для ігры сола, музыкантаміаматарамі для суправаджэння спеваў. ІДз.Назіна.
АКАРЫФОРМНЫЯ КЛЯІПЧЫ (Асагіfonnes), атрад членістаногіх кл. павукападобных. Больш за 6 тыс. відаў з 200 сямействаў. На Беларусі спецыяльна не вывучаліся; найб. пашыраны А.к. з 2 падатрадаў: саркаптыформных (акароідныя кляшчы, кароставыя кляшчы, панцырныя кляшчы, пер 'евыя кляшчы, валасяныя) і трамбідыформных (галавыя кляшчы, чырванацельцавыя кляшчы, вадзяныя, павуцінныя). Жывуць на глебе, у глебе, вадзе.
Даўж. цела 0,2—0,8 мм. Цела падзелена на галаву і тулава. Ротавы апарат утвораны 2 па
рамі пярэдніх ног. 4 пары ног, кожная з 5—6 членікаў. У развіцці праходзядь фазы лічынкі, німфы (3) і дарослай асобіны. Кладуць яйцы. Сапрафагі і фітафагі. Многія — шкоднікі раслін і с.г. прадукгаў, паразітьі жывёл і чалавека.
АКАРЫЦЫДЫ [ад грэч. акагі клешч + ...^ы^ы)], пестыцыды, прызначаныя для барацьбы з кляшчамі. Існуюць А расліннага (анабазін, нікацін) і сінтэтычнага (фосфарарган., хлараваныя арган. злучэнні, карбаматы і інш.) паходжання. Выкарыстоўваюць у выглядзе водных раствораў, эмульсій, суспензій, дустаў, газаў, аэразоляў. Магчыма атрутнае ўздзеянне на чалавека, жывёл і птушак. 3 А. найб. шырока ўжываюцца мінер. масла, сера, вапнавасерны адвар, фосфарарган. злучэнні (хларафос, карбафос). Парушэнні тэхналогіі выкарыстання А. вядуць да экалагічных страт.
АКАСІ, горад у Японіі, на ПдЗ вва Хонсю, у прэфекгуры Хіёга. 263 тыс. ж.
Акардэон.
Да арт. Акацыя. Квітучая галінка мімозы.
(1987). Рыбалоўны порт на Унутраным Японскім м. Харч., баваўняная прамысловасць, цяжкае і с.г. машынабудаванне (аўтазавод), хім. прадпрыемствы, марскі курорт.
АКАСМІЗМ (ад а... + грэч. kosmos Сусвет), філасофскае і рэлігійнае вучэнне, якое прапаведуе погляды аб нікчэмнасці свету. У найб. чыстым выглядзе сустракаецца ў класічнай інд. філасофіі (гл. Веданта), пашырана і ў хрысціянстве. Гегель называў А. пантэізм Спінозы, паколькі бог у ім ёсць адзіная вечная і бясконцая субстанцыя, усё астатняе — часовае, неістотнае. А. наз. таксама спірытуалізм, які адмаўляе рэальнасць навакольнага свету.
АКАТВАННЕ, акамкаванне, метад атрымання камякоў пылападобнай руды, мінер. угнаенняў ці танказдробненых канцэнгратаў, спяканне якіх ускладнена. Увільготнены матэрыял у вярчальным барабане ці талерчатым гранулятары ператвараецца ў камякі, трываласць якім надаецца хім. спосабам, абпальваннем ці высушваннем. Канчатковы прадукг наз. акатышам. У каляровай металургіі акатваюцца свінцовыя, медныя, нікелевыя канцэнтраты, для жал. рудаў акрамя А. выкарыстоўваюць агламерацыю.
АКАТУЙСКАЯ ТУРМА, катаржная турма <ў Рас. імперыі; адзін з цэнтраў паліт. катаргі, дзе трымалі рэвалюцыянераўнароднікаў, а пасля рэв. 1905—07 паліт. вязняў з рабочых, сялян, салдат. Пабудавана ў 1888 у Нерчынскай горнай акрузе Забайкалля (цяпер тэр. Чыцінскай вобл.). Ліквідавана пасля Лют. рэв. 1917.
АКАТЫШЫ, трывалыя, аднароднага саставу і аднолькавага памеру абпаленьія шарыкі з дробнай пылападобнай жал. руды ці танказдробненага канцэнтрату. Атрымліваюць пры акатванні. Бываюць неафлюсаваныя і афлюсаваныя (з дабаўкай флюсў). Жалезарудныя А. змяшчаюць 57—69% жалеза ў форме аксідаў, выкарыстоўваюцца ў доменнай вьпвсці; металізаваныя (30.—95% адноўленага жалеза) у вьгтвсці якаснай сталі.
АКАФІСТ (грэч. akathistos ад а... + kathizo саджуся), хрысціянскае хвалебнае царк. песнапенне. Выконваецца абавязкбва стоячы. Кожны А. складаецца з 25 асобных песнапенняў. Найб. вядомыя і стараж. А: Божай Маці (7 ст.) і Ісусу Найсаладзейшаму (9 ст.), свяціцелю Мікалаю Цудатворцу (14 ст.). Створаны таксама А. святым, абразам, царк. святам. Кніга, дзе сабраны ўсе А., наз. акафіснік. Першы на Беларусі акафіснік выдадзены Ф.Скарынай у 1525. Шматгомны акафіснік з 1991 друкуецца ў Маскве (ім карыстаюцца і праваслаўныя на Беларусі). Г.М.Шэйкін.
АКАЦЫЯ (Acacia), род раслін сям. бабовых. 750—800 відаў, пашыраны ў Тропіках і субтропіках абодвух паўшар’яў, большасць расце ў Аўстраліі (выява
АКВАПЛАН
187
A. — нац. эмблема), дзе яны, як і ў Афрыцы, істотны элемент саванны. У бат. садах і парках Чарнаморскага ўзбярэжжа Каўказа ў 19 ст. акліматызавана каля 10 відаў. Найб. вядомыя: А. серабрыстая (A. dealbata), якую вырошчваюць як дэкар. расліну (т. зв. мімоза); А белая, або псеўдаакацыя (Robinia pseudoacacia) з роду рабінія, А жоўтая, або караганнік дрэвападобны (Caragana arborescens) з роду карагана. На Беларусі як дэкар. расліны вырошчваюць апошнія 2 віды.
Пераважна вечназялёныя дрэвы, кусты, зрэдку травы. Кветкі жоўгыя або белыя, дробныя. Плод — боб. 3 шэрагу відаў атрымліваюць дубільныя рэчывы і гуміарабік.
АКАЯМА, горад у Японіі, на ПдЗ вва Хонсю. Адм. ц. прэфекгуры Акаяма. 583 тыс. ж. (1987). Гандл.размеркавальны і культ. цэнтр зах. Японіі. Тэкст., маш.буд. (эл.машынабудаванне, суднабудаванне), хім., папяровая, харч., ганчарнакерамічная прамсць. Саматужная вытвсць фарфору і цыновак татамі. Аванпорт A — Уна; чыг. паром да вва Сікоку. Унт. Парк Каракуэн (1786).
АКБАР Джэлальаддзін (1542—1605), правіцель Магольскай імперыі ў Індыі [1556—1605]. Пры ім дзяржава Вялікіх Маголаў дасягнула найб. маіугнасці. Значна пашырыў яе межы, заваяваўшы тэр. ад Балха на Пн да р. Гадавары на Пд (у т.л. Кашмір і тэр. сучаснага Афганістана) і ад мора на 3 да мора на У. Вёў барацьбу з сепаратызмам феадалаў, у 1574 імкнуўся ліквідаваць сістэму джагіраў, што выклікала супраціўленне мусульм. джагірдараў. Упершыню стаў прызначаць індусаў на важныя дзярж. пасты, дынастычнымі шлюбамі ўмацаваў сувязі з раджпуцкімі княствамі, конніца раджпутаў стала асновай арміі. Увёў новую рэлігію «дзіні ілахі» («божая вера») з элементамі ісламу, індуізму, парсізму і джайнізму.
АКВА... (ад лац. aqua вада), першая састаўная частка складаных слоў, якая па значэнні адпавядае слову «водны», напр., акваман, акваторыя.
АКВАДАГ, калоіднаграфітавы прэпарат для ўтварэння элекграправодных пакрыццяў на ўнутр. і вонкавай паверхнях электравакуўмных пршад. Для ўнутр. пакрыццяў выкарыстоўваюць водную суспензію танказдробненага графіту, для вонкавых — сумесь графітавага парашку з арган. лакамі. Можа выконваць ролю электродаў, служыць для адводу эл. зарадаў з унутр. паверхні абалонкі прылады, аховы яе ад дзеяння вонкавых эл. палёў і забеспячэння эл. кантакгаў паміж асобнымі вузламі электравакуумцых прылад.
АКВАКУЛЬТЎРА развядзенне і таварнае вырошчванне каіптоўных водных арганізмДў (рыб, ракападобных, малюскаў, водарасцяў). Адрозніваюць А. прэснаводную і марскую (марыкулыуру). Вылучаюць 2 кірункі развіцця А.: вырошчванне каштоўных відаў рыб і бес
АКВАЛАНГ (ад аква... + англ. lung лёгкае), аўіаномны апарат, з дапамогай якога чалавек дыхае пад вадой. Вынай
Аквамарын.
пазваночных з выкарыстаннем штучных кармоў і пашавае — на натуральнай кармавой базе ў паўкантралюемых умовах. У прэснаводнай А. выкарыстоўваюць штучныя і натуральныя вадаёмы, a таксама індустр. ўстаноўкі, у марыкульгуры — прыбярэжную зону мораў. Існуе ў краінах з высокім тэхн. узроўнем рыбалоўства (Японія, Вялікабрытанія, Нарвегія) і краінах паўд.азіяцкага і афр. рэгіёнаў. Сусветны прадукг А. складае 9,4—9,5 мл^. т (на марыкультуру прыпадае каля /з; 1983—87).
КНІГІ ОНЛАЙН
