Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 552с.
Мінск 1996
АКАДЭМІЧНЫ ЛЁТАІПС, помнік бел.літ. летапісання 16 ст., спіс 2й рэдакцыі Беларускалітоўскага летапісу 1446. Паводле складу і тэксту блізкі да Супрасльскага летапісу. У А.л. уваходзяць скарочаны агульнарус. летапіс, Смаленская хроніка, «Пахвала Вітаўту», смаленскія пагадовыя запісы за 1432— 46 і «Летапісец вялікіх князёў літоўскіх». Ва ўрыўках збераглася частка па гісторыі Маскоўскай Русі 14 — 1й трэці 15 ст. (пачынаецца са звестак 1339, згублены лісты з запісамі падзей 1373— 1414 і 1418—27). He зберагліся пач. частка, прысвечаная гісторыі Кіеўскай Русі, і «Аповесць пра Падолле», што была змешчана ў канцы рукапісу. Тэкст Бел,літ. летапісу 1446 месцамі перададзены недакладна, з памылкамі.
Летапіс уваходзіць у склад рукапіснага зборніка сярэдзіны 16 ст.. які захоўваецца ў бцы Pac. АН у СанктПецярбургу. Апублікаваны ў 17м (1907) і 35м (1980) тамах Поўнага збору рус. летапісаў. В.А. Чамярыцкі.
АКАДЭМІЧНЫ ТЭАТР, ганаровае званне, якое прысвойваецца тэатрам, што выпрацавалі трывалыя традыцыі і выхавалі на іх аснове выдатных акцёраў, стварылі спектаклі, якія атрымалі шырокае прызнанне.
Упершыню прысвоена ў 1919 шасці рус. трам — Вялікаму, Малому, Мастацкаму ў Маскве, Александрынскаму (тр імя Пушкіна), Марыінскаму (тр оперы і балета) і Міхайлаўскаму (Малы тр оперы і балета) у Петраградзе. У 1920—90я г. званне Ат. прысвоена лепшым драматычным і трам оперы і балета ў Маскве, СанктГІецярбургу, Кіеве, Харкаве, Казані, Ташкенце, Рызе, Таліне, Душанбе, Ашхабадзе і інш.
На Беларусі такое званне прысвоена 4 тэатрам: Нац. драм. тру імя Я.Купалы (1955), Бел. дзярж. драм. тру імя Я.Коласа (1977), Бел. тру оперы і балета (1964) і Дзярж. рус. драм. тру Беларусі (1994).
АКАДЭМІЧНЫ УНІВЕРСІТЭТ, першая ў Расіі свецкая вышэйшая навуч. ўстанова. Існаваў у 1724—66. Засн. ў Пецярбургу адначасова з АН, заняткі пачаліся ў 1726. У А.у. пераводзілі лепшых вучняў са Славянагрэкалацінскай акадэміі. і інш. духоўных навуч. устаноў. Змест навучання вызначаўся спецыяльнасцямі акадэмікаў, якія чыталі лекцыі. Статут 1747 абвясціў самастойнасць А.у. У 1750 уведзены экзамены, наладжана сувязь з Акадэмічнай гімназіяй. Лепшыя выпускнікі унта пераводзіліся ў ад’юнкты АН, атрымлівалі ступень магістра. У 1758—65, калі А.у. узначальваў М.В.Ламаносаў, утвораны фты філас., юрыд., медыцынскі.
АКАДЭМІЯ (грэч. Akademia), назва навук., навуч., асветных, маст. устаноў 1 тваў. Слова «А.» паходзіць ад імя стараж.грэч. міфічнага героя Акадэма, у гонар якога былі названы свяшчэнныя сады, дзе Платон каля 387 да н.э. заснаваў філас. школу (гл. Акадэмія платонаўская). У сярэднявеччы ў Еўропе і ў араб. краінах узніклі А. як навук. і навуч. ўстановы. У 15—16 ст. гэта назва замацавалася ў Італіі за рознымі твамі, якія вывучалі мову і лру; пазней узніклі падобныя твы прыродазнаўства, эксперым. метадаў даследавання. 3 2й пал. 17 ст. ствараюцца А. як навук. цэнтры (Акадэміі навук): Парыжская АН (1666), АН у Берліне (1700), Пецярбургская АН (1724), Pac. А. (Пецярбург, 1783). Важнае значэнне як навук. цэнтры маюць Нац. АН ЗША, Аўстрыйская, Шведская і інш. У Вялікабрытаніі ролю АН выконвае Лонданскае каралеўскае тва (1662). Цэнтр. навук. ўстанова Францыі — Інт Францыі (аб’ядноўвае 5 нац., у т.л. Парыжскую АН).
Старэйшая на тэр. Беларусі і Літвы — Віленская акадэмія, заснаваная ў 1579 (гл. Віленскі універсітэт). У 1775—81 існавала Гродзенская мед. акадэмія, на чале якой быў франц.
180 АКАДЭМІЯ
хірург і анатам ЖЭ.Жылібер. На базе Полацкага езуіцкага калегіума была створана Полацкая акадэмія (1812—20). У 1840 у маёнтку ГорыГоркі заснавана нершая на Беларусі вышэйшая с.г. навуч. ўстанова — Беларуская сельскагаспадарчая акадэмія. У 1957—61 у Мінску існавала Акадэмія с.г. навук БССР. Вышэйшай навук. установай Рэспублікі Беларусь з’яўляецца Акадэмія навук Беларусі (засн. ў 1929). У 1991 засн. Акадэмія кіравання, якая займаецца навук. і навуч. дзейнасцю, у 1992 — Акадэмія аграрных навук. У 1993 створана недзярж. вышэйшая навуч. ўстанова Акадэмія парламентарызму і прадпрымальніцтва. Статус А. атрымалі некаторыя спец. ВНУ (гл. Беларуская дзяржаўная політэхнічная акадэмія, Беларуская акадэмія мастацтваў, Беларуская акадэмія музыкі, Віцебская акадэмія ветэрынарнай медыцыны, Акадэмія міліцыі, Акадэмія фізічнага выхавання і спортў).
АКАДЭМІЯ КІРАВАННЯ п р ы П р э зідэнце Рэспублікі Белар у с ь, дзяржаўная ўстанова па падрыхтоўцы, перападрыхтоўцы і павышэнні кваліфікацыі кіруючых работнікаў і спецыялістаў. Засн. ў 1991 у Мінску пры CM Беларусі, з 1994 — пры Кабінеце Міністраў, з 1995 — пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь. У 1994/95 навуч. г. на базе вышэйшай адукацыі аддзяленні: павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў органаў дзярж. кіравання і мясц. Саветаў, павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кіруючых работнікаў і спецыялістаў галін
нар. гаспадаркі, юрыдычнае; на базе сярэдняй, сярэдняй спец. і вышэйшай адукацыі фт падрыхтоўкі спецыялістаў у галіне эканомікі, кіравання, міжнар. эканам. адносін, знешнеэканам. дзейнасці і права. У складзе Акадэміі працуюць н.д. цэнтры па праблемах эканомікі, удасканалення кіравання, дзярж. кадравай палітыкі, службы ў дзярж. апараце, радыяцыйнай бяспекі, энергетыкі і радыеэкалагічнай адукацыі, а таксама Міжнар. цэнтр дзелавога супрацоўніцтва і падрыхтоўкі менеджэраў. Навучанне дзённае, вочназавочнае, завочнае; платнае. 3 1992 аспірантура і савет па абароне кандыдацкіх і доктарскіх дысертацый. Дактарантура з 1993.
АКАДЭМІЯ МІЛІЦЫІ Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь, вышэйшая навуч. ўстанова. Засн. ў 1976 як Мінская Вышэйшаяшкола міліцыі на базе завочнага фта (з 1958) Маскоўскай Вышэйшай школы міліцыі МУС СССР, з 1992 — акадэмія. Рыхтуе: юрыстаўправаведаў — следчых, экспертаўкрыміналістаў, судовамед. экспертаў; аператыўных работнікаў крымінальнага вышуку, службаў барацьбы з экана.м. і арганізаванай злачыннасцю, папраўчапрац. устаноў і спец. камендатур, падраздзяленняў падатковых расследаванняў; участковых інспекгараў міліцыі. У 1994/95 навуч. г. фты: крымінальнай міліцыі і міліцыі грамадскай бяспекі; следчаэкспертны: падрыхтоўкі супрацоўнікаў папраўчапрац. устаноў і спец. камендатур; судовамед. экспертызы; завочнага навучання; павышэння кваліфікацыі; ваенны. Навучанне дзён
нае і завочнае. 3 1993 ад’юнктура, у т.л. інт суіскальніцтва; дакіарантура. Прымае да абароны кандыдацкія і доктарскія дысертацыі.
АКАДЭМІЯ НАВЎК БЕЛАРУСІ вы шэйшая навуковая самакіравальная ўстанова, якая ажыццяўляе і каардынуе фундаментальныя і пошукавыя даследаванні ў Рэспубліцы Беларусь па асн. кірунках прыродазнаўчых, тэхн. і грамадскіх навук. Заснавана 1.1.1929 у Мінску на базе Інстытута беларускай культуры (Інбелкульта) паводле пастановы ЦВК і СНК БССР ад 13.10.1928. Да 1936 наз. Беларуская АН (БАН), да 1991 — АН БССР. У 1932 у Акадэміі было 14 інтаў. У канцы 1920х — 1930я г. па надуманых абвінавачаннях было рэпрэсіравана больш як 140 супрацоўнікаў АН (у т.л. акадэмікі Г.І.Гарэцкі, П.В.Горын, А.Д.Дубах, М.М.Дурнаво, В.Ю.Ластоўскі, Я.Лёсік. С.М.Некрашэвіч, У.І.Пічэта, А.І.Смоліч, Б.А.Тарашкевіч, М.М.Шчакаціхін і інш.), што адмоўна адбілася на развіцці ўсіх навук. кірункаў. Найбольш пацярпелі гуманіт. навукі, дзе поруч са знйпчэннем буйных бел. грамадазнаўцаў ліквідавана і распрацаваная імі навук. метадалогія, месца якой у гуманіт. даследаваннях 1930—50х г. занялі празмерна гнуткія прынцыпы тагачаснай паліт. практыкі. У 1941 у АН было
12 н.д. устаноў, у тл. 9 інтаў. У гады Вял. Айч. вайны АН панесла вял. людскія, матэрыяльныя і культ. страты (толькі матэрыяльны ўрон склаў больш за 300 млн. руб. у тагачасных цэнах). За 1е пасляваеннае 10годдзе адноўлены даваен. навук. ўстановы і створаны новыя. Сусв. навук.тэхн. рэвалюцыя ў
Акадэмія навук Беларусі. Галоўны корпус.
Да арт. Акадэмія навук Беларусі. У лабараторыі ядзернай спектраскапіі Інстытута фізікі.
АКАДЭМІЯ 181
1960—80я г. дала значны імпульс далейшаму развіццю АН, абумовіла стварэнне міюгіх новых устаноў фізікаматэм. і тэхн. профілю. На 1.1.1991 у АН працавалі 17. 093 чал., у т.л. 5967 навук. работнікаў, 55 акад., 96 чл.кар., 375 дроў і 2557 канд. навук. Перабудовачныя працэсы 1980х г. і эканам. крызіс пач. 1990х г. паўплывалі на змяншэнне аб’ёму даследаванняў. На 1.1.1995 у складзе АН 11 218 сунрацоўнікаў, у т.л. 4747 навук. работнікаў, 65 акад., 99 чл.кар., 444 дры і 2139 канд. навук. Кіраванне работай АН ажыццяўляюць прэзідэнт і выбарны калегіяльны орган — Прэзідыум AH. Mae 6 аддзяленняў, якія аб’ядноўваюць н.д. ўстановы па розных галінах навукі.
У аддзяленні фізікі, матэматыкі і інфарматыкі (інты: фізікі; малекулярнай і атамнай фізікі; прыкладной оптыкі; матэматыкі; фізікі цвёрдага цела і паўправаднікоў; электронікі; тэхнічнай кібернетыкі; аддзел аптычных праблем інфарматыкі; Вылічальны цэнтр) вядуцца распрацоўкі ў галіне лазернай фізікі, аптычных метадаў даследавання прыродных і штучных асяроддзяў, фундаментальных узаемадзеянняў у фізіцы палёў, часціц і атамных ядраў, фізікі плазмы і плазменных тэхналогій, стварэння новых перспектыўных матэрыялаў, дыферэнцыяльных ураўненняў, вылічальнай матэмаіыкі, алгебры, новых інфарм. тэхналогій і інш. У аддзяленні фізікатэхнічных п р a блем машынабудавання і э н е р гетыкі (інты: праблем энергетыкі; радыяцыйных фізікахімічных праблем; радыеэкалагічных праблем; фізікатэхнічны; прыкладной фізікі; тэхналогіі металаў; тэхнічнай акустыкі; механікі металапалімерных сістэм; надзейнасці машын: акад. навук. комплекс «Інт целла і масаабмену імя АВ.Лыкава»; інжынерны цэнтр «Плазматэг»; навук.тэхн. цэнтр «Нетрадыцыйная энергетыка і энергазберажэнне», навук. цэнтр праблем механікі машын і аддзел праблем рэсур
сазберажэння) вядуцца даследаванні ў галіне цепла і масапераносу ў капілярнапорыстых целах, дысперсных сістэмах, рэалагічных асяроддзях, турбулентных патоках і ў нізкатэмпературнай плазме, фізікі, хіміі і трыбалогіі паверхні, тэхналогіі атрымання і апрацоўкі металічных, палімерных, кампазіцыйных і звышцвёрдых матэрыялаў, механікі мабільных машын і надзейнасці, цеплафізікі ліцейных працэсаў. распрацоўкі фізічных лрынцыпаў і сродкаў дыягностыкі неразбуральнага кантролю рэчываў, матэрыялаў, вырабаў і тэхпрацэсаў і інш. У аддзяленні х і м і ч ных і геалагічных навук (інты: агульнай і неарганічнай хіміі; біяарганічнай хіміі: геалагічных навук; праблем выкарыстання прыродных рэсурсаў і экалогіі; фізікаарганічнай хіміі; Рэсп. навук.тэхн. цэнтр «Экамір»; Хімікатэхналагічны цэнтр) вядуцца даследаванні ў галіне фізікахіміі палімераў і арган. сінтэзу, сінтэзу высокаактыўных і селектыўных адсарбентаў і каталізатараў, прыроды паверхневых з’яў і дысперсных сістэм. структурных асноў 'функцыянавання бялкоў і нуклеінавых кіслот, распрацоўкі рацыянальных падыходаў да накіраванага сінтэзу і вылучэння біялагічна важных злучэнняў, ацэнкі, прагназавання і аптымізацыі ўздзеяння натуральных і антрапагенных фактараў на прыроднае асяроддзе, сгварэння рэсурсазберагальных тэхналогій здабычы, перапрацоўкі і выкарыстання цвёрдых гаручых выкапняў, будовы і эвалюцыі зямной кары і прыроднага асяроддзя на тэр. Беларусі. У аддзяленні біялагічных н а в у к (інты: генетыкі і цыталогіі; заалогіі; лесу; мікрабіялогіі; радыебіялогіі; фотабіялогіі; эксперыментальнай батанікі; Цэнтр. батанічны сад) вядуцда даследаванні ў галіне дынамікі супольнасцяў раслін і жывёл Беларусі, біял. рэсурсаў, асновы іх узнаўлення, рацыянальнага выкарыстання і аховы, генетычных і фізіёлагабіяхімічных праблем селекцыі, прадукцыйнасці і імунітэту раслін, генетычнай і клетачнай інжынерыі раслін і мікраарганізмаў, выкарыстання мікраарганізмаў у біятэхналогіі, сельскай гаспадарцы і аховы навакольнага асяроддзя, экалагічнай абстано
КНІГІ ОНЛАЙН
