КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Цыркуляцыя вады. У А. існуе адзіная сістэма ўстойлівых цячэнняў (гл. Марскія цячэнні), якая забяспечвае перанос і ўзаемадзеянне водаў. Асн. паверхневыя цячэнні ўзнікаюць пад уплывам пастаянных вятроў. Цячэнні захопліваюць масы вады да глыб. 150—200 м і ўтвараюць антыцыкланальныя кругавароты ў трапічных і субтрапічных шыротах (пасатныя цячэнні) і цыкланальныя ва ўмераных і палярных шыротах. Паверхневыя цячэнні, накіраваныя ад экватара да полюсаў, цёплыя, у адваротным напрамку — халодныя. Прынос да берагоў мацерыкоў цёплай вады цячэннямі і награванне паветр. масаў над імі моцна ўплываюць на клімат прыбярэжных і далёкіх ад А. краін (зімовыя адлігі на Беларусі тлумачацца прыгокам цёплага паветра з Аглантычнага ак.). Каля ўзбярэжжаў мацерыкоў назіраецца выхад на паверхню глыбінных водаў А (гл. Апвелінг), якія багатыя пажыўнымі рэчывамі і спрыяюць развіццю разнастайных арганізмаў. Падняцце водаў на паверхню ў адкрытым А. адбываецца ў месцах разыходжання цячэнняў (у зонах дывергенцыі) і ў цыкланальных кругаваротах. Апусканне водаў звязана з канвергентнымі зонамі, дзе сутыкаюцца цячэнні, і з антыцыкланальнымі кругаваротамі. Глыбінныя цячэнні ўзнікаюць ад рознай шчыльнасці вады. У прыдоннай зоне існуюць аркгычныя і асабліва развітыя антаркгычныя цячэнні, якія дасягаюць 30—40° паўн, ш. Хвалі ў А. выклікаюцца вятрамі, хуткай зменай атм. ціску (гл. Сейшы), моратрасеннямі (гл. Цунамі). Прылівы (і адлівы) абумоўлены прыцяжэннем Месяца і Сонца (прыцяжэнне Месяца ўдвая большае за сонечнае). У адкрытым А. вышыня прыліваў каля 1—2 м, у залівах да 18 м (Фанды на Атлантычным узбярэжжы Канады). Арганічны свет. Жывыя арганізмы насяляюць А. ад паверхні да найбольшых глыбіняў. Паводле месцаў існавання адрозніваюць планктон (пасіўнаплаўныя), нектон (акгыўнаплаўныя) і бентас (донныя арганізмы). Па экалагічных умовах вылучаюцца супольніцтвы літаралі і пелагіялі. У А. існуе 'каля 160 тыс. відаў жывёл: 80 тыс. малюскаў, больш за 20 тыс. ракападобных, 16 тыс. рыб, каля 15 тыс. прасцейшых і інш. «3 млекакормячых ёсць ластаногія і кітападобныя (самая буйная жывёла на Зямлі — сіні кіт). У А. і на яго ўзбярэжжах жывуць шматлікія віды птушак. 3 15 тыс. відаў раслін найбольш аднаклетачных водарасцяў (да 80% фітамасы А.). Прыродныя рэсурсы. Рэсурсы А. падзйляюцца на біялагічныя (харчовыя), сыравінныя (мінеральныя, хімічныя, водныя), энергетычныя і рэкрэацыйныя. Штогод у А. здабываюць каля 75—80 млн. т морапрадукгаў (84,5% складае рыба, 11,4% беспазваночныя, 4,1% водная расліннасць). Здабываюць (% ад сусветнай здабычы) нафты каля 30, газу 20, брому 90, ільменіту 80, магнію 60, цыркону і ругылу 50, касітэрытаў 40, шмат жал. руды, золата, плаціны, алмазаў і інш. Mae значную коль касць энергіі розных відаў: прыліваў (ацэньваецца ў 1 млрд. кВт), цячэнняў, хваляў, розніцы тры і салёнасці і інш., агульная маіугнасць якой прыкладна 200 млрд. т умоўнага паліва, што ў 20 разоў перавышае гадавую патрэбу ў свеце. Пабудаваны прыліўныя (у Францыі, Расіі, Кітаі і інш.) і гідратэрмальная (у Котд’Івуары) электрастанцыі. Вял. гасп. значэнне мае марскі транспарт. Ахова прыроднага асяроддзя. Рэгламентацыя дзейнасці чалавека ў А. прадугледжана шэрагам міжнар. пагадненняў і заканадаўствам асобных дзяржаў. Міжнар. права ўсталёўвае рэжым работы па некалькіх кірунках: рэжым акваторый; гандлёвае суднаходства; ваеннае мараплаванне; навук. даследаванні; дно і нетры; ахова асяроддзя (захаванне марскога асяроддзя і экалагічнай раўнавагі пры выкарыстанні рэсурсаў А., прадухіленне забруджвання, асабліва радыенукліднага, падгрыманне біял., хім. і фіз. суадносін, недапушчальнасць прычынення шкоды фауне, флоры, дну, атмасферы і касм. прасторы над А). Літ.\ Леонтьев О.К. Фнзнческая географня Мнрового океана. М., 1982; Слевнч С.Б. Океан: ресурсы м хозяйство. Л., 1988; йзраэль Ю.А, Цыбань АВ. Антропогенная экологня океана. Л., 1989; Богданов Д.В. Океаны н моря накануне XXI века. М., 1991; Океанографнческая энцнклопедня: Пер. с англ. Л., 1974. А.М.Вітчанка. АКІЯНАГРАФІЯ (ад акіян + ...графія), 1) тое, што акіяналогія. 2) Раздзел акіяналогіі, навука, якая вывучае фіз.хім. ўласцівасці акіянскіх водаў, заканамернасці фіз. і хім. працэсаў, з’яў у Сусветным акіяне, прыродныя ўмовы канкрэтных акіянаў, мораў або іх раёнаў. АКІЯНАЛОГІЯ (ад акіян + ...логія), акіянаграфія, сукупнасць навуковых дысцыплін аб фізічных, хімічных, геалагічных і біялагічных працэсах у Сусветным акіяне. Гал. задачы А.: высвятленне агульных заканамернасцяў прыроды акіяна, вывучэнне трансфармацыі і абмену рэчываў і энергіі ў акіянскіх водах і ахова іх ад забруджвання, выкарыстанне харчовых, хім. і энергет. рэсурсаў акіяна, распрацоўка доўгатэрміновых прагнозаў надвор’я на Зямлі, папярэджанне катастрафічных з’яў, звязаных з акіянамі, забеспячэнне эфектыўнасці і бяспекі надводнага і падводнага мараплавання. Першымі даследчыкамі акіянаў былі стараж. мараплаўцы. Сгараж.грэч. вучоныя Герадот, Арыстоцель, Гіпарх і інш. выказвалі меркаванні аб адзінстве Аглантычнага і Індыйскага акіянаў, круіавароце вады ў прыродзе, прылівах і інш. з’явах. Перыяд інтэнсіўнага вывучэння звязаны з эпохай Вял. геагр. адкрыццяў (сярэдзіна 15—18 ст.; Х.Калумб, Ф.Магелан, Дж.Кук і інш.). Важныя вынікі атрыманы рус. Антаркгычнай экспедыцыяй Ф.Белінсгаўзена і М.Лазарава на суднах «Усход» і «Мірны» (1820) і першай комплекснай акіянаграфічнай экспедыцыяй на карвеце «Чэленджэр» (1872—76; Дж.Мерэй склаў першую карту акіянскіх глеяў). Да АКІЯНСКАЕ 195 следаванні розных ч. Сусветнага ак. праводзілі С. Макараў на «Бідязі» (1886—89) і ледаколе «Ярмак» (1899, 1901), Ф.Нансен на «Фраме» (1891—96), ням. экспедыцыя на «Метэоры» (1925—27), Антарктычная англ. экспедьшыя на «Дысковеры11» (1929—39) і інш. Пасля 2й сусв. вайны А становіцца адной з важных навук у сувязі з пачаткам выкарыстання рэсурсаў Сусветнага акіяна. Даследаванні акваторыі акіяна, складанне схемы рэльефу дна праводзяць н.д. экспедыцыі розных краін (амер. з 1956 «Віма», з 1957 «Атлантык»; рус. з 1957 «Віцязь», з 1967 «Акадэмік Кніповіч», з 1974 «Дзмітрый Мендзялееў» і інш.). Грунтуецца А. на факгычных даных вымярэнняў, атрыманых з суднаў надвор’я, дрэйфуючых аўтам. гідраметэаралагічных станцый і акіянаграфічных платформаў, штучных спадарожнікаў Зямлі і падводных лабараторый. У сучаснай А пашыраны матэм. мадэліраванне фіз., хім. і біял. працэсаў, даследаванне зменлівасці іх на падставе тэорыі імавернасці і матэм. статысгыкі. Фізіка акіяна даследуе фіз. працэсы ў акіянскіх і марскіх водах, заканамернасці ўзаемадзеяння акіяна і атмасферы; хімія акіяна вывучае хім. ўласцівасці, састаў, фіз. і хім. працэсы водаў; геалогія акіяна — паходжанне ложа акіяна, яго эвалюцыю і будову, рэльеф дна, заканамернасці ўтварэння карысных выкапняў; б і я логія акіяна — жывёльны і раслінны свет акіднаў і мораў, фарміраванне біял. прадукцыйнасці акіянскіх і марскіх водаў. Вылучаюць А. рэгіянальную, якая займаецца фізікагеагр. і эканомікагеагр. даследаваннем акіянаў і мораў; прамысловуто, звязаную з акіяналагічным забеепячэннем марскіх промыслаў; спадарожнікавую (касмічную), якая атрымлівае вымярэнні разнастайных параметраў акіяна са штучных спадарожнікаў. Акіянскія даследаванні каардынуюцца Навук. ктам па акіянскіх даследаваннях, Міждзярж. акіянаграфічнай камісіяй пры ЮНЕСКА, нац. гідраметэацэнтрамі і н.д. інтамі. А.М.Вітчанка. АКІЯНАРЫУМ, басейн з марской вадой для ўгрымання марскіх жывёл: беспазваночных, рыб, паўзуноў, млекакормячых. Звычайна мае некалькі басейнаў рознага аб’ёму, адна бакавая яго сценка празрыстая для назірання. У невял. А. трымаюць дробных рыб і беспазваночных, у буйных — вял. рыб, чарапах, ластаногіх, сірэн, кітападобных. Разнавіднасць А. — дэльфінарыі, дзе трымаюць дэльфінаў для вывучэння, дрэсіроўкі і паказу. Найб. колькасць А. у ЗША і Японіі. У Стэйнхарцкім А. (г. СанФранцыска, ЗША) 178 дэманстрацыйных, 192 запасныя акварыумы і басейны аб’ёмам ад 0,07 да 300 м; у А. «Сі Уорлд» (г. СанДыега, ЗША) выдатная калекцыя рыб. А. ёсць паблізу Ганалулу на Гавайскіх авах, а таксама ў Батумі (Аджарыя) і Клайпедзе (Літва). Маюць вял. значэння як культ.асв., турыстычныя і н.д. цэнтры. АКІЯНІЯ, самая вял. сукупнасць астравоў (каля 10 тыс.) у цэнтр. і паўд.зах. ч. Ціхага ак. паміж Аўстраліяй, Малайскім архіпелагам на 3 і шырокімі акіянскімі прасторамі на Пн, У і Пд. Размешчана паміж субтрапічнымі шыротамі Паўн. паўшар’я і ўмеранымі Паўднёвага. Пл. 1,26 млн. км . Нас. 10,3 млн. чал. (1987). Найбольшыя авы Новая Гвінея, Паўночны і Паўднёвы (2 апошнія ўваходзяць у склад Новай Зелавдыі) займаюць у сукупнасці каля 80% тэр. А. Пры падзеле сушы на часткі свету А. звычайна аб’ядноўваюць з Аўстраліяй; часам вылучаюць як асобную частку свету. У А. размешчаны дзяржавы (1993): Вануату, Зах.Самоа, Кірыбаці, Мікранезія, Маршалавы Астравы, Науру, Новая Зеландыя, Палау, Папуа — Новая Гвінея, Саламонавы Астравы, Тонга, Тувалу, Фіджы, ч. Інданезіі. Гавайскія авы — пгтат ЗША. Многія авы — уладанні Вялікабрытаніі, Францыі, ЗША, Аўстраліі, Новай Зеландыі, Чылі. Паводле прыродных умоў і насельніцтва А. падзяляюць на Меланезію, Мікранезію, Палінезію і Новую Зеландыю. Ёсць астравы мацерыковага паходжання (Новая Гвінея, Новая Каледонія, Фіджы), гарыстыя вулканічныя (Бугенвіль, Гаваі і інш.) 1 нізінныя каралавыя (Маршалавы, Науру і інш.) авы. Найб. выш. — 5029 м (г. Джая ў Новай Гвінеі). Гарыстыя авы А. размешчаны ў межах астраўных дугаў геасінклінальнай вобласці зах. ускраіны дна Ціхага ак. У цэнтр. ч. Ціхага ак. — найвыш. вулканы, якія ўтвараюць некаторыя з Га вайскіх авоў (у т.л. МаўнаКеа і МаўнаЛоа, болыіі за 4000 м); акгыўны вулканізм і ў Новай Зеландыі. Радовішчы нікелю і жалеза (Новая Каледонія), фасфатаў (Науру), нафты .(Новая Гвінея), золата (Папуа — Новая Гвінея, Фіджы), вугалю (Новая Зеландыя), медзі (Бугенвіль, Новая Каледонія), жал. руды (Новая Гвінея) і інш. Клімат акіянскі, вільготны,'пераважна субэкватарыяльны і экватарыяльны,. на Пд субтрапічны і ўмераны. У экватарыяльным поясе сярэднямесячная' тра на працягу года 26—28 °C, на крайнім Пд ад 16 °C (люты) да 5 °C • (жнівень). Ападкаў за год ад 1000 мм на У да 3000—4000 мм і больш на 3 (асабліва шмат на наветраных схілах гарыстых авоў, напр., на Гавайскіх авах месцамі да 14000 мм>. У цэнтр.А. і на 3 частыя тайфуны. У гарах Новай Гвінеі і на вве Паўднёвы Новай Зеландыі ледавікі. Рэкі кароткія, мнагаводныя, пераважна на буйных авах. Глебы чырваназёмы 1 латэрыты, у раёнах сезонных дажджоў — чырвонабурыя саваннаў, у вільготных раёнах — балотныя і забалочаныя. На наветраных схілах гарыстых авоў пераважаюць вільготныя вечназялёныя трапічныя лясы, на падветраных — ксерафітныя лясы, хмызняковыя фармацыі. Трапляецца расліннасць тыпу саваннаў. На нізінных каралавых авах — зараснікі хмызняку, участкі лясоў, гаі какосавых пальмаў, хлебнага дрэва і інш. Асн. культурныя расліны — сагавыя і какосавыя пальмы, манга, цукр. трыснёг і інш. Фауна А. — аўстралійскія (яхідна, сумчатыя) і азіяцкія (дзік) віды; ‘мала млекакормячых, мноства насякомых; каля 650 відаў птушак; шмат эндэмікаў.