КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
АКРАН (Akron), горад на ПнУ ЗША, у штаце Агайо. 227 тыс. ж., з прыгарадамі 650 тыс. ж. (1990). Трансп. вузел. Сусветны цэнтр гумавай прамсці. Металаапр., маш.буд. (станкі, аўтамабілі, дарожнабуд. машыны, падшыпнікі. ракетныя рухавікі, сілавыя ўстаноўкі да атамных падводных лодак), хім. (сінт. каўчук, смала і інш.), шынная, паліграф. прамсць. Унт. АКРАСОМА (ад акра... + грэч. soma цела), апікальнае цельца, перфараторый, утварэнне на верхняй частцы галоўкі сперматазоіда. Пры апладненні ў момант сутыкнення сперматазоіда з яйцаклеткай ферменты А. раствараюць абалонку яйцаклеткі і забяспечваюць яге пранікненне ўнутр. АКРАТЭРЫЙ (ад грэч. akroterion вяршыня, франтон), скульптурны элемент арх. дэкору, які завяршае вуглы франтонаў арх. збудавання, створанага з выкарыстаннем класічнага ордэра. Узнік у антычнасці, у розныя эпохі набываў своеасаблівую трактоўку: квіятон (готыка), пальмета (рэнесанс), валюта, арнаментальная кампазіпыя (барока), абеліск, статуя, грыфон, ваен. атрыбуты (класіцызм) і інш. АКРОПАЛЬ (грэч. akropolis ад акра... + polis горад), узвышаная ўмацаваная частка стараж.грэч. горада, т. зв. верхні горад; месца першапач. паселішча, вакол якога пазней развіўся т. зв. ніжні горад. Служыў сховішчам для жыхароў акругі ў час войнаў. Ha А. звычайна знаходзіліся храмы багоў — застулнікаў горада. У руінах шэрагу А. знойдзены шматлікія помнікі матэр. культуры. Найб. вядомы Афінскі акропаль, дзе за хаваліся шэдэўры стараж. архітэктуры і скульптуры. АКРУГА падзел дзярж. тэрыторыі па адм. ці паліт. прыкметах. 1) Адм.тэр. адзінка ў БССР у 1924—30 і 1935—38. 2) Спец. адм.тэр. адзінка галіновага кіравання (ваен. А., навучальная А., пагранічная А., судовая А. і інш.). 3) У Зах. Беларусі — раён дзейнасці падп. АКРЫЛАТЫ 201 акруговых ктаў КПЗБ і КСМЗБ. 4) Часовыя тэр. ўтварэнні для правядзення выбарчых кампаній. АКРЎГА ВАЕННАЯ. гл. Ваенная акруга. АКРУГЛЕННЕ л і к у , набліжанае выяўленне ліку з дапамогай канечнай колькасці лічбаў. Пры А. з недахонам апошняя пакінугая лічба не мянясцца, пры А. з лішкам — павялічваецца на адзінку. Праводзіцца паступова справа налева паводле правіла: калі адкінутая лічба a < 4 або калі a = 5 і апошняя пакінутая лічба цотная, то акругляюць з недахопам, у астатніх выпадках — з лішкам. Адрозніваюць А. да пэўнага ліку дзесятковых знакаў, калі загадзя ўказваецца нумар апошняга разраду, і А. да пэўнага ліку вартасных лічбаў, напр., А. ліку 78,6741 да першага дзесятковага знака дае лік 78,7, да другога — 78,67, да дзвюх вартасных лічбаў — 79. АКРУЖНАСЦЬ. замкнёная плоская крывая, усе пункты якой знаходзяцца ад яе цэнтра О на аднолькавай адлегласці, роўнай радыусу R (гл. рыс.). Прамая АВ, што злучае 2 пункты А., наз. яе х о р д а й , хорда СД, што праходзіць праз цэнтр О, — дыяметрам. Адносіны даўжыні А. да яе дыяметра выражаюцца лікам л = 3,1415.... Даўжыня А. роўная 2nR. Гл. таксама Круг. АКРУЖНАЯ Святлана Арцёмаўна (н. 26.1.1947, г. Чарнаўцы, Украіна), бел. актрыса. Нар. арт. Беларусі (1991). Скончыла Бел. тэатр.маст. інт (1969). Працуе ў Бел. тры імя Я.Коласа. Выконвае ролі лірыкадраматычныя, востракамедыйныя, характарныя: Дачка («Зацюканы апостал» А.Макаёнка), Люська («Радавыя» А.Дударава), Анютка («Улада цемры» Л.Талстога), Галя Чацвяртак («А зоры тут ціхія» паводле Б.Васільева), Катрын («Матухна Кураж і яе дзеці» Б.Брэхта), Люсі Мерыкур («Будзьце здаровы!» П.Шэно), Франка («Хам» паводле Э.Ажэшкі) і інш. АКРУЖЭННЕ (ваен.), ізаляцыя групоўкі праціўніка ад астатніх яго войскаў з мэтай знішчэння ці ўзяцця ў палон. Паспяховае А. часцей бывае, калі прарыў абароны праціўніка ажыццяўляецца на двух або некалькіх участках фронту з развіццём наступлення па напрамках, якія сыходзяцца; калі створана перавага над праціўнікам у сілах і сродках (пры спрыяльных умовах А. магчыма і пры роўных сілах). Акружаная групоўка адначасова блакіруецца з паветра, а на прыморскіх напрамках і з боку мора. Класічны прыклад A — бітва пры Канах у 216 да н.э. паміж рым. і карфагенскай арміямі. Шырока практыкавалася ў час Вял. Айч. вайны, калі сав. войскі правялі шэраг значных аперацый па А. войскаў праціўніка (гл. Сталінградская бітва 1942—43, КорсуньШаўчэнкаўская аперацыя 1944, ЯсаКішынёўская аперацыя 1944). На тэр. Беларусі ў ходзе ВіцебскаАршанскай аперацыі 1944, Бабруйскай аперацыі 1944, Мінскай аперацыі 1944 трапілі ў А вял. групоўкі ням. войскаў (гл. Віцебскі «кацёл», Бабруйскі «кацёл», Мінгкі «кацёл»). АКРЫ (Acre), штат на Пн Бразіліі, у вярхоўях рэк Журуа і Пурус. Пл. 152,6 тыс. км2. Нас. 412 тыс. чал. (1989). Адм. ц. — г. РыуБранку. На тэр. А. вільготныя традічныя лясы. Збор соку гевеі, браз. арэхаў. Паляванне. Спажывецкае земляробства. АКРЬІЛАВАЯ КІСЛАТА, найпрасцей шая арганічная ненасычаная кіслата, СН2=СНСООН. Бясколерная вадкасць з рэзкш пахам, tun 140,9 °C, шчыльн. 1,051(Г кг/м , змешваецца з вадой, спіртамі, эфірамі. Аказвае каразійнае дзеянне, лёгка палімерызуецца (для працяглага захоўвання карыстаюцца інгібітарамі). Солі і эфіры А.к. наз. акрылатамі. Агрымліваюць акісленнем прапілену: СН2=СНСНз + О2 > СН2=СНСООН. Выкарыстоўваюць у вытвсці іонаабменных смолаў, каучукоў, эфіраў (гл. Поліакрылаты). А.к. і яе солі дабаўляюць у друкарскія фарбы, пасты і інш. АКРЫЛАВЫЯ ВАЛОКНЫ, гл. ў арт. Поліакрыланітрыльныя валокны. АКРЬІЛАВЫЯ КЛЁІ, поліакрылавыя клеі, сінлэтычныя клеі на аснове вытворных акрылавай, метакрылавай ці цыянакрылавай кіслот. Найб. паіпыраны А.к. з манамерных эфіраў ці раствораў поліакрылатаў ва ўласных манамерах ці інертных арган. растваральніках. Некаторыя А.к. мадыфікуюць інш. манамерамі ці сінт. смоламі для надання ім спецыфічных уласцівасцяў (эластычнасці, тэрмаўстойлівасці, трываласці клеявых злучэнняў і інш.). Выкарыстоўваюцца для склейвання металаў, пластмасаў, драўніны, паперы, сілікатнага і арган. шкла (у т.л. аптычнага), цыянакрылатныя клеі — пры хірург. аперацыях. 3 А.к. вырабляюць ліпкія стужкі і пластыры. АКРЬІЛАВЫЯ ЛАКІ, поліакрылавыя лакі, растворы поліакрылатаў і іх вытворных у арган. растваральніках. Утвараюць святло, атмасфера і водаўстойлівыя пакрыцці з добрай адгезіяй да металу. Выкарыстоўваюць для аховы ад карозіі алюмінію і яго сплаваў; эмалевыя фарбы на іх аснове — у авіяц. і аўтамаб. прамсці, выгвсці буд. канструкцый і інш. АКРЫЛАМІД, арганічнае злучэнне, вытворнае акрылавай кіслаты, CHj= =CHCONH2. Мал. м. 71,07. Бясколер ныя крышталі, Іпл 84,5 °C. Раствараецца ў вадзе, метаноле, ацэтоне. Агрымліваюць з акрыланітрылу: СН2=СНCN Н2О > CH=CHCONH2. Манамер для атрымання поліакрыламіду і яго супалімераў, мадыфікатар гумавых сумесяў. Раздражняе слізісгыя абалонкі (ГДК у вадзе 0,2 мг/м3). АКРЫЛАН, гл. ў арт. Поліакрыланітрыльныя валокны. АКРЫЛАНІТРЬІЛ, арганічнае злучэнне, вытворнае акрылавай кіслаты, CH2=CHCN. Мал. м. 53,03. Бясколерная вадкасць з харакгэрным пахам, Ікіп 77,3 °C, шчыльн. О,8О1О3 кг/м . Раствараецца ў вадзе і арган. растваральніках, палімерызуецца. Атрымліваюць акісленнем сумесі іірапілену і аміяку: СН2=СНСНз + NHj + 30 > > ЗН2О + CH2=CHCN. Выкарыстоўваюць у вытвсці поліакрыланітрылу, валокнаў з яго, АБСпластыку, бутадыеннітрыльнага каўчуку і інш. супалімераў. Таксічны, сумесі з паветрам выбухованебяспечныя. АКРЫЛАТНЫЯ КАЎЧУКІ, сінтэтычныя каўчукі, супалімеры эфіраў акрылавай кіслаты. Звычайна гэта супалімеры бугылакрылату з акрыланітрылам ці рхлорэтылвінілавым эфірам акрылавай кты, якія атрымліваюць эмульсійнай супалімерызацыяй. Растваральныя ў вуглевадародах, няўстойлівыя да спіртоў і гліколяў і пры награванні ў вільготным асяроддзі. Вулканізуюцца амінамі ў спалучэнні з серай ці фенолафармальдэгіднымі смоламі. Атрыманая гума масла, бензіна, цепла, святло, і азонаўстойлівая, газанепранікальная. Выкарыстоўваецца ў вытвсці цепла і масластойкіх гумаватэхн. вырабаў, рамянёў, стужак для транспарцёраў, клеяў, лакафарбавых матэрыялаў, для абкладкі цыстэрнаў, бензабакаў, на ізаляцыю. АКРЫЛАТЫ, вытворныя акрылавай кіслаты, складаныя эфіры ці яе солі. А. (эфіры) — бясколерныя вадкасці (напр., метылакрылат СН2=СНСООСНз, Ікш 80 °C). А. (солі) — крышт. рэчывы. Лёгка палімерызуюцца пры дзеянні святла, цяпла, кіслароду і пераксідаў (захоўваюцца з інгібітарамі). У прамсці А метылавага і этылавага спіртоў атрымліваюць з этыленцыянгідрыну і адпаведнага спірту: 2CH2OHCH2CN + + 2ROH + H2SO4 > СН2 = CHCOOR + 202 акрыты + (NH4)2SO4, вышэйшых спіртоў — рэакцыяй пераэтэрыфікацыі, а солі — нейтралізацыяй акрылавай кты. Выкарыстоўваюцца ў вытвсці палімераў, каўчукоў, як дабаўкі ў друкарскіх фарбах, лаках. АКРЫТЫ, вольныя сяляневоіны ва ўсх. раёнах Візантыі. У 14 ст. абаранялі межы дзяржавы ад арабаў і туркаўсельджукаў. АКРЭДЫТАВАННЕ (ад лац. accredere давяраць), у міжнар. праве працэс прызначэння і ўступлення на пост дыпламат. прадстаўніка пры ўрадзе інш. дзяржавы або пастаяннага прадстаўніка дзяржавы пры міжнар. аргцыі. Пачаткам А. з’яўляецца агрэман, завяршэннем — уручэнне акрэдытаваным (прызначаным) даверчай граматы. АКРЭДЫТЬГЎ, разліковы ці грашовы дакумент у выглядзе даручэння аднаго банка другому зрабіць аплату за адгружаны тавар, выкананыя работы (паслугі) ці выдаць прад’яўніку А. пэўную суму грошай пры выкананні пэўных умоў. Бываюць A: г р а ш о в ы — імянны дакумент, што Быдаецца банкам асобе, якая ўнесла пэўную суму і жадае атрымаць яе далкам ці часткамі ў інш. горадзе на працягу агаворанага часу; таварны — форма безнаяўных разлікаў, пры якой разліковыя дакументы аплачваюцца плацелыпчыкам на месцы знаходжання пастаўіпчыка за кошг сродкаў, спецыяльна забраніраваных у банку аплачваемым бокам, ці аплата тэтых дакументаў гарантавана банкам; а д з ы ў н ы — можа быць ануляваны банкам, іпто яго адкрыў; безадзыўны — з’яўляецца цвёрдым абавязацельствам банкаэмітэнта; п а ц в е р д ж а н ы — гарантаваны банкам, які яго адкрыў; непацверджаны — без гарантый банка; рэвальверны — па меры выкарыстання аўтаматычна папаўняецца ў межах устаноўленай атульнай сумы ліміту і тэрміну дзеяння; пераводны — цалкам ці часткова можа быць выкарысганы інш. асобамі. Г.І.Краўцова. АКРЭЙЦ Станіслаў Станіслававіч (літ. псеўданім А р л і ц к і; 25.8.1836, г. Арол ?, Расія — пасля 1918), бел. і рус. журналіст, мемуарыст, белетрыст. Скончыў Віцебскую гімназію (1856), быў вольным слухачом ГорыГорацкага земляробчага інта. Служыў у Магілёве ў лалаце дзярж. маёмасцяў, уваходзіў у гурток перадавой моладзі. Дасылаў заметкі ў пецярб. час. «Нскра» і «Экономнческлй указатель». Рэдакцыя «Современннка» ўхваліла яго праекд* выдання ў Магілёве час. «Белорусскмй вестннк» (не выходзіў). Удзельнік паўстання 1863—64. 3 1868 у Пецярбургу. Выдаваў час. <Дешевая бнблнотека», «Всемцрный труд», «Луч» і інйі. У рамане «Алошнія язычнікі» (1871—72), кн. «Старасвецкія памешчыкі. Нарысы Заходняга краю» (1885), мемуарах расказвае пра Беларусь 1850—60х г., паўстанне 1863—64.