КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
212 актын лізу асабліва чыстых рэчываў, кантролю тэхнал. працэсаў, разведкі карысных выкапняў, у крыміналістыцы, археалогіі і інш. Э.І.Гірэй. АКТЫН, мышачны бялок. Мал. м. 42 000. Складаецца з 374 астаткаў амінакіслот і небялковай часткі (АТФ ці АДФ). Існуе ў глабулярнай (манамернай) і фібрылярнай (палімернай, дамінуе ў мышцах) формах. Утварае аснову тонкіх філаментаў мышачных міяфібрыл і мікрафіламентаў у нямышачных клетках. У папярочнапаласатых і гладкіх мышцах з міязінам утварае іх асн. струкгурны скарачальны комплекс — актаміязін. Зваротныя пераходы паміж манамернай і палімернай формамі ў нямышачных струкгурах фарміруюць рухомасць клетак, рух цытаплазмы, арыентацыю рэцэгггараў на цытаплазматычнай мембране і інш. АКТЫНА... [ад грэч. aktis (aktinos) прамень], першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае па значэнні слову «прамяністы», словазлучэнню «прамянёвая энергія», напр. актыналіт, актынаметрыя. АКТЫНАБАЦЫЛЁЗ, праактынамікоз, псеўдaакт ы намі к о з , хранічная інфекцыйная хвароба жывёл, якая выклікаецца грыбком з кл. актынаміцэтаў. Пашырана ў многіх краінах свету, у т.л. на Беларусі. Хварэюць пераважна свойскія жывёлы (часцей маладняк буйн. par. жывёлы, авечак, свіней) у зімовавеснавы перыяд. У арганізм узбуджальнік трапляе праз раны скуры або слізістай абалонкі рота, часцей з кормам. У хворых жывёл у мяккіх тканках галавы і шыі, лімфатычных вузлах з’яўляюцца шчыльныя гнойныя вузельчыкі, з наступным утварэннем свішчоў. У прафілактычных мэтах неабходна пазбягаць выпасу на нізкіх пашах, запарваць грубыя кармы. АКТЫНАЛІТ (ад актына... + ...літ), мінерал класа сілікатаў, манаклінны амфібол, Ca2(Mg,Fe2+)5[Si4On]2(OH,F)2. Крышталі ігольчастыя, ніткападобныя. Агрэгаты прамяністыя, валакністыя або масіўныя (нефрыт). Колер зялёны, розных адценняў. Бляск шкляны. Паўпразрысты, рэдка празрысты. Цв. 5,5— 6. Шчыльн. 3,2—3,3 г/см3. Пародаўгваральны мінерал метамарфічных сланцаў і кантакіных скарнаў. Выкарыстоўваецца ў вытвсці аўтапакрышак як напаўняльнік. АКТЫНАМЁТРЫЯ (ад актына... + ...метрыя), раздзел метэаралогіі, які вывучае перанос і ператварэнне сонечнага, зямнога і атмасфернага выпрамянення ў атмасферы Зямлі. Гал. задачы А. — вымярэнне прамой, рассеянай, сумарнай і адбітай радыяцыі і радыяцыйнага балансу зямной паверхні, вывучэнне заканамернасцяў паглынання і рассейвання радыяцыі ў атмасферы і геагр. размеркавання яе. Акгынаметрычныя назіранні пачаліся ў 17 ст., на Беларусі з 1936. У 1994 праводзіліся на 10 станцыях: у Мінскім гідраметэацэнтры, на аграметэастанцыі Васілевічы, Палескай балотнай станцыі і інш. М.А.Гольберг. АКТЫНАМІКОЗ (ад актына... + ...мікозў хранічная інфекцыйная хвароба жывёл, радзей чалавека, што выклікаецца грыбкамі з кл. актынаміцэтаў, якія пастаянна прысутнічаюць у арганізме (поласць рота, страўнікавакішачны тракг, верхнія дыхальныя іпляхі і інш.), а таксама пашыраны і ў прыродзе (глеба, расліны). Найчасцей хварэе буйн. par. жывёла, успрымальныя авечкі, коні, свінні, драпежныя. У буйн. par. жывёлы часцей пашкоджваюцца косці і тканкі ніжняй сківіцы, лімфавузлы, радзей іншыя часткі цела. Харакіарызуецца ўтварэннем шчыльных пухлін, інфільтратаў, абсцэсаў, свішчоў і рубцоў. У чалавека больш хварэюць мужчыны ва ўзросце 21—40 гадоў. Пры вузлаватай форме А. Актыналіт. ў глыбокіх слаях скуры ўівараецца цвёрды, цвёрдаэластычны, маларухомы інфільтрат цёмначырвонага колеру з фіялетавым адценнем. які нагнойваецца і прарывае свішчамі з гноем. Пры бугарковай форме ў тоўшчы скуры і пад скурнай клятчатцы ўзнікаюць дробныя, паўшарападобныя, цвёрдыя, бязбольныя, цёмначырвоныя бугаркі, якія найчасцей нарываюць з выдзяленнем кроплі гною, потым угвараюцца свішчы. Пашкоджваецца і падскурная клятчатка. Язвавая форма развіваецца ў аслабленых хворых. Язвы мяккія, няроўныя, скура вакол іх сіняватага колеру. Атэраматозная форма — інфільтрат дыяметрам да 5 см, эластычнай кансістэнцыі, акрэслена абмежаваны, з паслядоўным нагнойваннем, выдзяленнем гною і свішчамі. М.З.Ягоўдзік. АКТЫНАМІЦЭТЫ, прамянёвыя г р ы б к і, група грамдадатных бактэрый, якія ўтвараюць клеткі або гіфы. Каля 700 відаў: уласна А., мікабактэрыі, стрэптаміцэты і інш. Большасць А. — сапратрофы; пашыраны ў глебе, вадаёмах і паветры, на раслінных рэіптках. Маюць нітачна, палачка ці кокападобную форму, бакавыя нарасці, большасць утварае міцэлій. Размнажаюцда спорамі або дзяленнем. Патагенныя для раслін, жывёл і чадавека віды выклікаюць актынамікоз, актынабацылёз, туберкулёз і інш. хваробы. Віды, якія прадуцыруюць антыбіётыкі, пігменты, вітаміны і інш., выкарыстоўваюцца ў мікрабіял. прамсці. АКТЫНАМОРФНАЯ КВЕТКА, гл ў арт. Кветка. АКТЫНАФАГІ, вірусы актынаміцэтаў і роднасных ім мікраарганізмаў. Выклікаюць спантаннае разбурэнне (лізіс) грыбкоў, што наносіць значную шкоду вытвсці антыбіётыкаў. АКТЫНІДЫ, гл. Актыноіды. АКТЫШДЬІЯ (Actinidia), род павойных кустовых раслін сям. актынідыевых. Каля 40 відаў. Пашырана ў Паўд.Усх. Азіі, на Д. Усходзе. На Беларусі 4 інтрадукаваныя віды, больш вядомыя А. каламікта (A. kolomicta) і А. востразубчастая (A. arguta). А каламікта (амурскі агрэст) найб. пашыраная ў культуры. Даўж. да 15 м. Кара цёмная. Лісце дробнапілаватае з рыжаватымі валаскамі на жылках. Кветкі белыя. Цвіце ў чэрвені. Плады — зялёныя ягады даўж. 2—3 см, масай да 4 г, з сакавітай мякаццю, багатай цукрамі і вітамінам С, ядомыя. Каштоўны пертанос (дае кветкавы пылок). Размнажаюць насеннем, чаранкамі і адводкамі. floepa расце на дрэніраваных, багатых перагноем глебах. Мароза і газаўстойлівая. АКТЬІНП, марскія анемоны (Actiniaria), атрад марскіх кішачнаполасцевых жывёл. Існуюць як адзіночныя, радзей каланіяльныя бесшкілетныя паліпы. Каля 1,5 тыс. відаў. Пашыраны пераважна ў трапічных і субтрапічных морах. Трапляюцца ў Чорным, Баранцавым і далёкаўсходніх морах. Цыліндрычнай формы, у папярочніку ад некалькіх міліметраў да 1,5 м, з венчыкам шчупальцаў вакол рота, звычайна ярка афарбаваныя. Сядзячыя або павольна перамяшчаюцца, закопваюцца ў грунт, зрэдку плаваюць. Кормяцца дробнымі воднымі жывёламі, у т.л. рыбамі. Размнажэнне палавое і вегетац. дзяленнем. Для многіх характэрны сімбіёз з ра АКТЫЎНАСЦЬ 213 каміпустэльнікамі і інш. беспазваночнымі. Дотык шчупальцаў да чалавека можа выклікаць апёк скуры. АКТЬІНІЙ (лац. Actinium), Ac, радыеактыўны хімічны элемент з ліку актыноідаў, ат.н. 89. Вядомы 12 ізатопаў; найб. устойлівы 227Ac (перыяд паўраспаду 21,7 года — а і рвыпрамяняльнік). У прыродзе сустракаецца ў рудах урану і торыю. Адкрыты франц. вучоным А.Дэб’ернам (1899). Серабрыстабелы метал, у выніку радыеакгыўнага распаду свеціцца ў цемнаце, tun 1050 °C. Хім. ўласцівасцямі блізкі да лантану. Агрымліваюць пры апрамяненні 226Ra нейтронамі ў адз. рэакгарах. Выкарыстоўваецца ў нейтронных крыніцах. Высокатаксічны, ГДК у вадаёмах 34,8 Бк/л, у паветры 1,3106 Бк/л. АКТЫНІЧНАСЦЬ фатаграфічн а я , здольнасць светлавога выпрамянення аказваць фатагр. ўздзеянне на святлоадчувальны матэрыял. Пры нязменным у часе выпрамяненні мерай адноснай А. з’яўляюцца адносіны асветленасцяў, утвораных у плоскасці фатагр. матэрыялу дадзенай крыніцай і крыніцай параўнання, якія пры аднолькавых экспазіцыях і хім.фатагр. апрацоўцы даюць аднолькавы фатагр. эфекг. АКТЫНОГРАФ (ад актына... + ...граф), прылада для бесперапыннага аўтаматычнага запісу інтэнсіўнасці сонечнай радыяцыі. Складаецца з прыёмніка (часцей тэрмаэл. актынометр), які варочаецца геліястатам за сонцам, і рэгістратарагальванографа (самапісны высокаадчувальны гальванометрў АКТЫНОІДЫ, актыніды, сям’я з 14 хімічных радыеактыўных элементаў VII перыяду сістэмы элементаў з ат.н. 90—103: торый, пратактыній, уран, нептуній, плутоній, амерыцый, кюрый, берклій, каліфорній, эйнштэйній, фермій, мендзялевій, набелій і лаўрэнсій. Уран, торый, менш пратакгыній ёсць у прыродзе, астатнія А. (наз. трансуранавыя элементы) атрыманы штучна ў выніку ядз. пераўтварэнняў. Вядучая роля ў сінтэзе і вывучэнні А. належыць Г.Сгбаргу. А. — серабрыстабелыя метады высокай шчыльнасці (да 2104 кг/м3). Найб. легкаплаўкія нептуній і плутоній, Іпл — 640 °C, астатнія плавяцца пры тры больш за 1000 °C. А. рэакцыйназдольныя, у здробненым стане пірафорныя, лёгка рэагуюць з вадародам, кіслародам, азотам, серай, галагенамі, утвараюць комплексныя злучэнні. Блізкасць хім. уласцівасцяў А. паміж сабой і з лантаноідамі звязана з падабенствам канфігурацый вонкавых электронных абалонак іх атамаў. Практычна выкарыстоўваюцца торый, уран, плутоній; плутоній238, кюрый244 — у вытвсці ядз. крыніц эл. току бартавых касм. сістэм. Некаторыя нукліды А. — у медыцыне, дэфектаскапіі, актывацыйным аналізе, нукліды урану235, плугонію239 — паліва ў ядз. энергетыцы, крыніца энергіі ў ядз. зброі. А. і іх злучэнні надзвычай таксічныя, іігго абумоўлена іх радыеактыўнасцю. Літ.: Снборг Г.Т., Кац Дж.Д. Хнммя акгннлдных элементов: Пер. с англ. М., 1960; К е л л е р К. Хнмня трансурановых элементов: Пер. с англ. М., 1976; Л е б е д е в Й.А, Мясоедов Б.Ф. Последнне достнження в аналнтнческой хнмнн трансурановых элементов // Раднохнмня. 1982. Т. 24, вьш. 6. АКТЫНОМЕТР (ад актына... + ...метр), прылада для вымярэння інтэнсіўнасці прамой сонечнай радыяцыі. Прынцып дзеяннй заснаваны на паглынанні зачэрненай паверхняй падаючай радыяцыі і ператварэнні яе энергіі ў цеплату. АКТЬІЎ, 1) любая ўласнасць кампаніі: машыны, абсталяванне, будынкі, запасы, банкаўскія ўклады і інвестыцыі ў каштоўныя паперы, патэнты, а ў практыцы зах. краін і дзелавая рэпутацыя. 2) Частка бухгалтарскага балансу, якая адлюстроўвае матэрыяльныя і нематэрыяльныя каштоўнасці прадпрыемства паводле іх складу і размяшчэння. 3) Перавышэнне даходаў над расходамі Актыніі: цэракціс і конскія. Актынометр М3. ў некаторых відах балансаў (плацежных і інш.). АКТЬІЎНАЕ АСЯРОДДЗЕ, 1) у квантавай электроніцы — рэчыва, у якога высокія энсргетычныя ўзроўні часцінак заселены больш, чым нізкія (т.зв. інверсная заселенасць). Вымушанае выпрамяненне А.а. выкарыстоўваецца для ўзмацнення і генерацыі эл.магн. хваляў (гл. Квантавы ўзмацняльнік, Квантавы генератар). 2) У о п т ы ц ы — рэчыва, якому ўласцівая натуральная аптычная актыўнасць.