Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 552с.
Мінск 1996
АКУЛЯРЫ, найбольш простае агпычнае прыстасаванне, якое выкарыстоўваецца для карэкцыі недахопаў агггычнай сістэмы вока або засцерагае яго ад мех. пашкоджанняў, уздзеяння агрэсіўных вадкіх і газападобных асяроддзяў, прамянёў святла. Складаюцца з дзвюх акулярных лінзаў (карэгавальныя А.) або спец. шкла (засцерагальныя А.) і аправы, якая забяспечвае неабходнае становішча лінзаў або шкла адносна вачэй. Разнавіднасцю А. можна лічыць кантактныя лінзы. Робяць іх з гнуткага празрыстага шкла і прыкладаюць непасрэдна да рагавіцы або склеры вока. Найб. пашырэнне маюць А., прызначаныя для паляпшэння зроку пры блізарукасці (міяпіі) і дальназоркасці (гіперметрапіі).
АКУЛЯРЫ ПАЛЯРОІДНЫЯ, а к у ляры палярызацыйныя, акуляры, у аправу якіх устаўлены палярызацыйныя святлафільтры (паляроіды). Прызначаны для паасобнага назірання стэрэапары абодвума вокамі (кожнае вока бачыць толькі тую выяву стэрэапары, якая прызначана для гэтага вока). Выкарыстоўваюць для прагляду чорнабелых і каляровых стэрэаскапічных фотавыяў і кінафільмаў, якія праецыруюцца праз палярызацыйныя святлафільтры.
АКУМЕТРЫЯ, гл. Аўдыяметрыя.
АКУМУЛЯТАР, прыстасаванне для назапашвання (акумуляцыі) энергіі з мэтай далейшага яе выкарыстання. У залежнасці ад віду энергіі адрозніваюць А.: гідраўлічныя, механічныя (інерцыйныя), паравыя, пнеўматычныя, цеплавыя, электрычныя.
Гідраўлічны А. назапашвае энергію рабочай вадкасці, што знаходзіцца пад ціс
акунь 217
кам. Выкарыстоўваецца дая выраўноўвання ціску і расходу вадкасці ці газу з рэзкапераменнай нагрузкай. Бываюць грўзавыя, спружьшныя, з пругкім корпусам, а таксама гшеўмагідраакумулятары поршневыя, мембранныя, балонныя. Інерцыйны А звычайна складаецца з масіўнага махавіка, вала, падшыпнікаў і кажуха. Mae мінім. страты энергіі на трэнне і супраціўленне паветра. Выкарыстоўваецца ў ветраэл. станцыях для выраўноўвання абаротаў генератара, прывода аўгаматрыс і аўтобусаў (гіробусаў), у прэсавым абсталяванні і інш. П a р а в ы А. — стальны бак, у якім назапашваецца адпрацаваная ў розных паравых машынах (напр., у паравым молаце) пара без змены агрэгатнага стану, якая затым расходуецца на тэхнал. мэты (напр., у суіпыльных і прапарачных камерах) ці ў сан.тэхн. прыстасаваннях (падагравальніках, цеплаабменніках і інш.). Пнеўматычны А. — рэзервуар са сціснутым паветрам (ці інш. газам), падключаны да паветравода і абсталяваны засцерагальным клапанам, які рэгулюецца на зададзены гранічны ціск. Выкарыстоўваецца ў пнеўматычньіх сетках для выраўноўвання рабочага ціску і інш. Цеплавыя А (пастаяннага і пераменнага ціску) — пераважна паравадзяныя, назапашваюць цеплату ў цепласілавых устаноўках. Служаць для выраўноўвання цеплавых і сілавых нагрузак і недапушчэння перабояў у забеспячэнні парай прамысл. установак. Найб. пашыраны электрычны акумулятар.
АКУМУЛЯТЫЎНЫЯ РАЎНІНЫ н a мыўныя р а ў н і н ы , н а н о с ныя раўніны, выраўнаваныя паверхні, утвораныя ў выніку працяглага намнажэння (акумуляцыі) рыхлых асадкавых горных парод рознага паходжання. Адрозніваюць марскога (раўніны марской акумуляцыі, або першасныя), рачнога (алювіяльныя), азёрнага (азёрныя), ледавіковага (марэнныя, флювіягляцыяльныя, або зандравыя, раўніны) паходжання; вылучаюць таксама падводныя А.р. (гл. Абісальныя раўніны).
АКУМУЛЯЦЫЯ (ад лац. accumulatio намнажэнне, збіранне) у геалогіі, працэс намнажэння на паверхні сушы ці на дне воднага басейна рыхлых мінер. і арган. асадкаў. Вобласць А. — пераважна паніжаныя прасторы тэктанічнага і дэнудацыйнага паходжання. Існуюць 2 асн. тыпы А.: вулканічная і асадкавая (гл. Седыментацыя, Намнажэнне асадкаў). У залежнасці ад геал. фактараў адрозніваюць А наземную і падводную. У выніку А. ўгвараюцца вулканічныя горныя пароды і разнастайныя формы акумуляцыйнага рэльефу, паклады многіх відаў карысных выкапняў, на Беларусі, напр., торфу, сапрапеляў, вапняку, калійных соляў, галіту і інш.
АКУМУЛЯЦЫЯ ЗАБРУДЖВАЛЬНЫХ РЭЧЫВАЎ у арганізмах, назапашванне ў жывых істотах хім. рэчываў, якія забруджваюць навакольнае асяроддзе. Месцам акумуляцыі могуць быць розныя органы і тканкі, пры гэтым многія з забруджвальнікаў (асабліва біягеннага паходжання) здольныя паступова часткова ці цалкам утылізавацца праз уключэнне ў біяхім. цыклы арганізма; у такім выпадку шкоднасць іх
(напр., нітратаў) выяўляецца не абавязкова ў самім арганізменазапашвальніку. Стойкія забруджвальнікі дрэнна ўключаюцца ў цыкл натуральнага кругавароту рэчываў і працяглы час захоўваюцца і ў навакольным асяроддзі і ў арганізмах, якія іх акумулююць. У працэсе руху па трафічных ланцугах яны могуць ствараць значна большыя канцэнтрацыі — аж да асабліва небяспечных для існавання асобных відаў жы вёл і раслін, а таксама для здароўя чалавека. Прыкладам такой А.з.р. з’яўляецца назапашванне ядахімікатаў (ДЦТ і некат. інш. пестыцыдаў), многіх радыенуклідаў (стронцый90), цяжкіх металаў і інш. Для Беларусі праблема А.з.р. вельмі абвастрылася пасля стварэння на яе тэр. буйных комплексаў хім. прамсці і асабліва ў сувязі з яе радыеакгыўным забруджваннем у выніку аварыі на Чарнобыльскай АЭС.
Да арт. Акуляр: a — акуляр Гюйгенса; b — акуляр Рамсдэна; ЛІ, Л2 — лінзы; Д — дыяфрагма; F — пярэдняя факальная плоскасць; В — вока.
АКУНЕПАДОБНЫЯ (Perciformes), самы шматлікі атр, касцістых рыб. Уключае 21 падатр., 150 сям., каля 1200 родаў, 6,5 тыс. марскіх і прэснаводных відаў (каля 40% ад агульнай колькасці ўсіх відаў рыб). У вадаёмах Беларусі 4 віды сям. акунёвых (акунь звычайны, судак, джгір звычайны, джгірнасар), па аднаму віду бычковых (бычокпясчанік) і падкаменшчыкавых (падкаменшчыкі).
Даўж. 1 см—5 м, маса ад доляў грама да 900 кг. Маюць эвычайна 2 спінныя плаўнікі з калючкамі; брушныя плаўнікі складаюцца з прамянёў (не болей як 6) і знаходзяцца пад груднымі або наперадзе іх. Плавальны пузыр не злучаны з кішэчнікам. Луска найчасцей ктэноідная. Есць шыпы на галаве, верхнія і ніжнія рэбры. А з’явіліся ў верхнім меле, большасць сямействаў вядома з эацэну. Мно
Акунь звычайны.
Гідраўлічны акумулятар: a — грузавы; б — балонны; 1 — рэзервуар; 2 — поршань; 3 — груз; 4 — балоны са сціснутым паветрам.
™ 5 ~~ каштоўныя прамысл. рыбы, шэраг відау разводзіцца ў акварыумах.
АКУНЕВА, возера ў Беларусі, у Глыбоцкім рне Віцебскай вобл., у бас. р. Мнюта. Пл. 0,49 км , даўж. 0,97 км, найб. шыр. 0,6 км, найб. глыб. 11,8 м’ даўж. берагаврй лініі 2,7 км. Пл. вадазбору 1,4 км . Схілы выш. да 4 м, на ПдУ да 10—11 м. Берагі нізкія, пясчаныя і галечныя, на Пн і ПнУ тарфяністыя, дно пясчанае, глыбей за 2 м глеістае. Злучана меліярац. каналам з воз. Пліса. На зах. і паўн.зах. схілах крыніцы грунтавых водаў.
АКУНЁУКА, вёска ў Беларусі, у ГараДзішчанскім с/с Шклоўскага рна Магілёўскай вобл., на р. Аўчоса. Цэнтр саўгаса «Юбілейны». За 20 км на У ад Шклова, 40 км ад Магілёва, 23 км ад ™; ст. Шкл°Ў 355 *•. 177 двароў (1995). Ьазавая школа, клуб, бка, аддз сувязі.
АКУНІНА, возера ў Беларусі, у Іванаўскім рне Брэсцкай вобл., у бас. р. Піна. Пл. 0,23 км2. Даўж. 0,94 км, найб. шыр. 0,31 км, найб глыб. 11,8 м. Пл. вадазбору каля 3 км2. Схілы нізкія, на 3 і Пд парослыя лесам, на У забалочаныя. Берагі пясчаныя, на Пд тарфяністыя. Праз Завішчанскі канал злучана з Завішчанскім возерам.
Ак^НЬ ЗВЫЧАЙНЫ (Perea fluviatilis), азёрнарачная рыба атр. акунепадобных. Пашыраны ў прэсных і саленаватых вадаёмах Еўразіі. На Беларусі трапляецца амаль ва ўсіх вадаёмах. Малыя А.з. жывуць у затоках, буйныя — на глыбіні.
218 АКУПАЦЫЯ
Даўж. да 55 см, маса да 3 кг. Цела адносна высокае, у буйных — гарбатае. галава вялікая. Трымаецца чародамі. Нерастуе ранняй вясной пры тры вады 5—8 °C. Плоднасць да 300 тыс. ікрынак. Моладзь кормівда планктонам, бентасам і маляўкамі рыб. Дарослы Аз. —драпежнік. Аб’ект прамысл. і аматарскага рыбалоўства.
АКУГІАЦЫЯ (ад лац. occupatio захоп) ваенная, у міжнар. праве часовы захоп тэрыторыі адной дзяржавы войскамі друтой і ўстанаўленне ваен. адміністрацыі для кіравання ёю. Рэжым А. рэгулюецца 4й Гаагскай канвенцыяй 1907 пра законы і звычаі сухапугнай вайны, Жэнеўскай канвенцыяй 1949 пра абарону цывільнага насельніціва ў час вайны і дадатковым пратаколам 1977 да яе. Паводле гэтых пагадненняў акуііацыйныя ўлады абавязаны падтрымліваць грамадскі парадак і ствараць нармальныя ўмовы для пражывання насельнінтва. Ў практыцы 1й і 2й сусв. вбйнаў вядомы шматлікія факты грубага парушэння Германіяй і яе саюзнікамі нормаў міжнар. права, найперш у адносінах да мірнага насельніцтва, якое станавілася аб’екгам жорсткага падаўлення і знішчэння. Рэжым пасляваеннай А. звычайна ўстанаўліваецца спец. міжнар. пагадненнямі зацікаўленых дзяржаў для пэўнай дзяржавы або тэрыторыі з мэтаю выканання ўмоў мірнага дагавору. Л.В.Паўлава.
АКУПУНКТУРА, гл. Іголкалячэнне.
АКУСТАЭЛЕКТРОНІКА. раздзел электронікі, які вывучае ўзбуджэнне, распаўсюджванне і прыём акустычных хваляу у кандэнсаваных асяроддзях, узаемадзеянне іх з электрамагн. палямі і электронамі праводнасці; займаецца стварэннем акустаэлектронных прылад. Як самастойны раздзел элекгронікі сфарміравалася ў 1960я г. (адкрыццё эфекту ўзмацнення гуку дрэйфуючымі элекгронамі праводнасці ў крышгалях сульфіду кадмію). Падзяляецца на высокачастотную (мікрахвалевую) акустыку цвёрдага цела (узбуджэнне, распаўсюджванне і прыём ультра і гіпергукавых хваляў), уласна А. (узаемадзеянне акустычных хваляў з электронамі праводнасці ў цвёрдых целах) і акустаоптыку. Займаецца распрацоўкай прылад для пераўтварэння і аналагавай апрацоўкі радыёсігналаў у дыяпазоне частот ад 1 МГц да 20 ГГц (ніжняя мяжа вызначаецца толькі памерамі існуючых крышталёў, верхняя — тэхнал. магчымасцямі вырабу субмікронных элементаў і вязкасным паглынаннем гуку ў цвёрдых целах). У А. выкарыстоўваюцца паверхневыя акустычныя хвалі, аб’ёмныя, прыпаверхневыя, хвалі Лэмба і інш. Асн. матэрыялы A.: п’езаэлектрыкі і слаістыя структуры з п’езаэлекгрыкаў і паўправаднікоў, сегнетаэлектрыкі, паўправаднікі без п’езаэл. уласцівасцяў і інш. На Беларусі даследаванні па А. праводзяцца з 1970х
г. у Бел. дзярж. унце інфарматыкі і радыёэлекгронікі і інш.
Літ:. Внкторов Й.А Фнзнческме основы прнменення ультразвуковых волн Рэлея н Лэмба в техннке. М., 1966; Речнц к н й В.й. Акустоэлектронные радаокомпоненты: Схемы, топологня, конструкцнн. М., 1987; Морган Д. Устройства обработкв снгналов на поверхностных акустнческнх волнах: Пер. с англ. М., 1990. В.М.Дашанкоў.
КНІГІ ОНЛАЙН
