Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 552с.
Мінск 1996
АНІКАВІЦКІ БАНДАРНАЛЕСАПІЛЬНЫ ЗАВОД. Дзейнічаў на Беларусі ў в. Анікавічы (Горацкі рн Магілёўскай вобл.). Вырабляў бочкі, пілаваны лес. У 1908 меў лакамабіль, працавалі 96 чал. У 1910—13 былі 2 лакамабілі.
АНІКЕЕЎ Саўка, майстар разьбярскай і сгалярскай справы 2й пал. 17 ст. Паходзіў з Беларусі. Працаваў у Аружэйкай палаце Маскоўскага Крамля. У 1684 разам з інш. майстрамібеларусамі рабіў крэслы, куфэркі, сталы для царскага двара.
АНІКЕЙЧЫК Анатоль Аляксандравіч (11.7.1932, г. Барысаў — 3.2.1989), бел. скульптар, педагог. Нар. мастак Беларусі (1972). Праф. (1981). Скончыў Бел. тэатр. маст. інт (1959; вучань А.А.Бембеля і А.К.Глебава), выкладаў (з 1978) у гэтым інце. Працаваў у галіне манум. і станковай скулытгуры. Для яго творчасці характэрна імкненне да гісторыкарамант. трактоўкі тэм і вобразаў: помнікі землякам, нгго загінулі ў Вял. Айч. вайну ў в. Хвойнікі Чэрвеньскага рна (1967), М.Ф.Гастэлу і яго экіпажу каля г.п. Радашковічы Маладзечанскага рна (1976), А.М.Матросаву ў в. Чарнушкі на Пскоўшчыне (1978, у сааўт.); фантаны «Юнацтва» каля касцёла на пл. Незалежнасці і «Купалінкі» ў парку імя Я.Купалы ў Мінску (1972). Стварыў значныя творы на тэму Вял. Айч. вайны — мемарыялы «Прарыў», «Праклён фашызму». Вял. месца ў творчасці А. займаў вобраз Я.Купалы: надмагілле паэта (1971, з А.Заспіцкім) на Вайсковых могілках у Мінску, помнікаў у Мінску (1972, з Л.Гумілеўскім, Заспіцкім; Дзярж. прэмія Беларусі 1974), у Ляўках Аршанскага рна (1982), бронзавы бюст (1973) у Араўпарку ў НьюЙорку, кампазіцыя «Восень паэта» (1980). Стварыў
АНІМАЛІСТЫЧНЫ 369
кампазіцыю «Сны пра Радзіму. М.Багдановіч» (1981), партрэты Л.Бетховена (1968), П.М.Машэрава, кампазітара Л.Гідравічуса (абодва 1980), Г.Ахматавай (1982); надмагіллі С.В.Прытыцкага (1975), М.Лынькова (1978), П.М.Машэрава (1983), У.Караткевіча (1986). Прэмія Ленінскага камсамола Беларусі 1967.
Літ.: К р э п а к Б.А. АААнікейчык. Мн., 1980. Э.А.Петэрсон. АНІКІЕВІЧ Кірыла Цімафеевіч, бел. краязнавец, археолаг і этнограф 2й пал. 19 — пач. 20 ст. Скончыў Полацкую настаўніцкую семінарыю. Працаваў настаўнікам нар. вучылішчаў у Магілёўскай і Віцебскай губ. Вывучаў побыт сялян, збіраў фальклор, вёў археал. раскопкі. Быў карэспандэнтам Е.Р.Раманава. Асн. праца «Сенненскі павет Магілёўскай губерні» (Магілёў, 1907), у якой даў геагр., гіст., эканам. і этнагр. характарыстыкі Сенненшчыны, апісаў жыллё, адзенне, сямейнае і грамадскае жыццё сялян, заняткі насельніцтва і інш.
АНІКІН Віктар Іванавіч (н. 14.1.1918, г. Алатыр, Чувашыя), бел. архітэктар, вучоны. Засл. арх. Беларусі (1980). Канд. архітэктуры (1970), праф. (1984). Скончыў Ленінградскі інт інжынераў камунальнага будва (1940). У 1946—58 працаваў у Вільні (рэсп. стадыён, мост цераз р. Нярыс, будынак Дзярж. бкі). 3 1958 у Мінску. Асн. работы на Беларусі: генпланы Светлагорска, Пінска, цэнтра Брэста, у Мінску — жылыя раёны і мікрараёны Усход, Серабранка, вул. Чкалава (усе ў аўтарскім калекгыве), гал. навуч.лабараторны корпус арх. і буд. фтаў БПА (у сааўт.) і інш.
Тв.: Архнтекгурное проектнрованне жнлых районов. Мн., 1987; Градостронтельство Белорусснн. Мн., 1988 (у сааўг.).
АНІКУШЫН Міхаіл Канстанцінавіч (н. 2.10.1917, Масква), рускі скульптар. Нар. мастак СССР (1963). Правадзейны чл. AM СССР (1962). Герой Сац. Працы (1977). Скончыў Інт жывапісу, скулыттуры і архітэктуры ў Ленінградзе (1947). Аўтар помнікаў АС.Пушкіну (1957; Ленінская прэмія 1958), У.М.Бехцераву (1960), скулытгур да мемарыяла «Гераічным абаронцам Ленінграда» (1975, у сааўт.; усе ў С.Пецярбургу), станковых партрэтаў («А.П.Чэхаў», 1964) і інш.
Літ:. Прнбульская Г. Анмкушнн. Л.; М., 1961.
АНІЛІН, амінабензол, ф е н і л а м і н , найпрасцейшы араматычны амін, C6H5NH2. Бясколерная вадкасць, ten 184,4 °C, шчыльн. 1,0210J кг/м3; ’растваральны ў вадзе, спіртах, эфірах.
Mae ўласцівасці асноў, з мінер. кіслотамі ўтварае солі. Асн. метад атрымання А. — аднаўленне нітрабензолу (упершыню атрыманы з індыга). Выкарыстоўваюць у вьпвсці фарбавалвнікаў, фотаматэрыялаў, выбуховых рэчываў, лекаў, паскаральнікаў вулканізацыі каўчуку і інш. Ядавіты (дзейнічае на ц.н.с.,
13. Бел. энц., т. 1.
выклікае дэгенерацыю эрытрацытаў крыві, гемоліз), ГДК 0,1 мг/м\
АНІЛІНАВЫ ЧОРНЫ, азінавы фарбавальнік. Утвараецца ў выніку акіслення аніліну ў кіслым асяроддзі звычайна непасрэдна на валокнах бавоўны, шоўку, футра. Устойлівы да кіслотаў, атм. уздзеянняў, святла. Акісленнем аніліну атрымліваюць таксама чорны пігмент, які выкарыстоўваенна для афарбоўкі пластмасаў, у вытвсці лакафарбавых матэрыялаў, фарбы для капіравальнай паперы, стужак друкавальных машынак і інш.
АНІЛІНАФАРБАВАЯ ПРАМЫСЛОВАСЦЬ, гл. ў арт. Сінтэтычных фарбавальнікаў прамысловасць.
АНІЛІНГУС (ад лац. anus задні праход + lingo лізаць), анілінкцыя, варыянт папярэдніх ііггымных ласкаў у час любоўнай прэлюдыі, пры якой палавое ўзбуджэнне дасягаецца праз раздражненне заднепраходнай вобласці пар
МАнікушын. А.П.Чэхаў. 1964. Нацыянальны мастацкі музей Беларусі.
тнёра языком і губамі. У вышэйшых жывёл А. — звычайная з’ява ў перыяд шлюбных гульняў і падрыхтоўкі да злучкі.
АНІМАЛІСТЬІЧНЫ ЖАНР (ад лац. animal жывёла), жанр выяўленчага мастацтва і літаратуры, творы якога адлюстроўваюць жывёльны свет; спалучае прыродазнаўчую і маст. аснову. У в ы яўленчым мастацтве пашыраны ва ўсіх відах: жывапісе, скульптуры, графіцы, дэкар. мастацгве.
Прыкметы Аж. мае першабытнае мастацгва: малюнкі жывёл на сценах пячор, дробная пластыка. У 1м тыс. да н.э. ў мастацтве скіфаў склаўся т.зв. «звярыны стыль». У Стараж. Егіпце сімвалічпыя манум. вобразы жывёл. Ані.малістычны кампанент сустракаецца ў ант. скульптуры, мазаіках і вазалісе; пашыраны ў рэльефах, мініяцюрах і станковых кампазіцыях Кітая (7—13 ст.), рэльефах Індыі (7 ст.), мазаіках, фрэсках і ўжытковым мастацгве Ірака, Сірыі і Палесціны (8—9 ст.). У еўрап. мастацтве Адраджэння практыкаваліся натурныя замалёўкі жывёл, іх выявы сустракаюцца ў фрэсках і станковых карцінах Пізанела, Леанарда да Вінчы, АДзюрэра; найб. яскрава праявіўся ў жывапісе Галандыі.
Сярод анімалістаў 17—18 ст. АКёйп, П.Потэр (Галандыя), Ф.Снайдэрс, Я.Фейт (Фландрыя), Ж.Б Удры (Францыя), І.Ф.Грост (Расія), Маруяма Окія (Японія). У 19—20 ст. у А.ж. заявілі пра сябе К.Труаён, АЛ.Бары (Францыя), Ф.Марк, АГаўль (Германія) Б.Лільефорс (Швецыя), К.Томеен (Данія), АСцяпанаў, П.Клот, Я.АЛансерэ, В.Ватагш (Расія), Моры Сосэн (Японія), Сюй БэйXvh (Кітай).
На Беларусі стылізаваныя выявы жывёл сустракаюцца ў мегалітычных знаходках. Да перыяду неаліту адносяцца надзвычай рэаліст. творы дробнай пластыкі (крамянёвыя і гліняныя скульптуры звяроў, гггушак). У 16—17 ст. выявы жывёл адлюстраваны ў мініяцюрах і гравюрах (гравюры ў Бібліі Ф.Скарыны «Самсон і Леў», «Данііл з ільва.мі»), кніжнай ілюстрацыі (іл. ТМакоўскага да кн. К.Дарагастайскага «Гіпіка», 1620). У мастацтве 20 ст. А.ж.
Да арт. Анімалістычны жанр. М.З в я р ко. ЛеЎ. 1970я г.
Да арт. Анімалістычны жанр. Г.Л о й к а. Совы. Сангіна, вугаль. 1974.
Да арт. Анімалістычны жанр. Л.Главацкая. Певень. 1976.
370 АНІМАЛЬКУЛІЗМ
прадстаўлены станковымі творамі В.Ціхановіча, Г.Лойкі, Т.Стагановіч. Анімалістыку выкарыстоўваюць у сваёй творчасці ілюстратары дзіцячых кніг (Ю.Зайцаў, Я.Кулік, А.Лось, Н.Паплаўская і інш.), мастакі дэкар.прыкладнога і нар. мастацтва (В.Альшэўскі, Л.Багданаў, Р.Бапнскі, В.Гаўрылаў, Л.Главацкая, У.Жохаў, М.Звярко, ГЛінкевіч, В.Луцэнка, І.Пухоўскі, Дж.Сакажынскі).
У літаратуры жывёльны эпас вядомы са стараж. часоў і існуе ва ўсіх народаў свету — старажгрэч. паэма 6—5 ст. да н.э. «Вайна мыіпэй і жаб», паданні ў інд. зб. «Панчатантра», сярэдневяковыя франц., ням., нідэрл. і інш. казкі. На Беларусі самыя стараж. творы А.ж. — казкі пра жывёл. Праз алегарычныя вобразы жывёл у іх раскрываюцца разнастайныя праявы ўзаемаадносін і характараў, уласцівыя людзям: смеласць і ба
Да арт. Анімалістычны жакр. Т.С тагановіч. Чыкары (сям'я рыжай вавёркі). 1963.
язлівасць, адданасць і здрада, бескарыслівасць і прагнасць. Элементы Аж. ёсць у творах стараж. лры («Песня пра зубра» М.Гусоўскага), лры 19—20 ст. (алегарычныя вобразы лісіцы і гадзюкімядзянкі ў паэме «Кепска будзе» Ф.Багушэвіча, жорава ў апавяд. «Міхаська» Цёткі). Выдатныя ўзоры Аж. стварылі Я.Колас (раздзел «Воўк» у паэме «Новая зямля»), Э.Самуйлёнак («Па
ляўнічае іпчасце»), К.Крапіва (байкі) і інш. Асабліва пашыраны гэты жанр у лрьі для дзяцей («Вавёрчына гора» В.Віткі, «Дзед і Жораў» В.Вольскага).
Літ.: Ватагнн В.А Нзображенне жпвотного. М., 1957.
М.Л.Цыбульскі, М.Р.Міхайлаў (лігаратура).
АНІМАЛЬКУЛІЗМ (ад лац. animalculum звярок, мікраскапічная жывёла), сістэма поглядаў біёлагаў 17— 18 ст. (А.Левенгук і інш.), якія лічылі, што ў муж. палавых клетках у мікраскапічным выглядэе знаходзіцца цалкам сфарміраваны дарослы арганізм, а яго развіццё зводзіцца толькі да павелічэння ў памерах. Паслядоўнікі А. ў адрозненне ад авістаў (гл. Авізм) лічылі яйцо крыніцай пажыўных рэчываў для сперматазоідаў. А. — адно з цячэнняу у вучэнні аб прэфармацыі (гл. Прэфармізм).
АНІМАТЬІЗМ (ад лац. animatus адушаўлёны), вера ў безасабовую адушаўлёнасць прыроды або асобных яе частак і з’яў; характэрная рыса першабытных рэлігій. А. адрозніваюць ад гілазаізму і анімізму, ад веры ў асабовых нематэрыяльных істот (духаў).
АНІМАЦЫЙНАЕ КІНО (ад лац. animatus адушаўлёны, жывы), мулыыплікацыя, від кінамастантва, творы якога ствараюцца спосабам пакадравага малявання або інш. тэхнічнымі спосабамі.
Заснавана на лакадравай здымцы паслядоўных фазаў руху маляваных ці аб’ёмных персанажаў, пластычных кампазіцый. Праекцыя гэтых выяў на экран «ажыўляе» іх. Заснавальнік мультыплікацыі — франц. мастах і інжывер Э.Рэйно, які вынайшаў праксінаскоп (1877), з дапамогай якога з 1892 даваў сеансы маляванага кіно («Аптычны тэатр»). Ў залежнасці ад тэхнікі стварэння сучаснае Ак. падзяляецца на маляванае (найб. вадомыя майстры У.Лысней, ІЛваноўВано, В Кацёначкін, Р.Качанаў, ЮНарштэйн, Б Сцчпснаў, Ф.Хітрук, ^.Хржаноўскі); а б ’ ё м н а е («лялечнае»; заснавальнік У.Старэеіч, РТрнка, А Птушкоў, зробленае з дапамогай ігольчастага экрана (відовішча сзьарае рух тысяч металічных
КНІГІ ОНЛАЙН
