Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 552с.
Мінск 1996
АДДЗЯЛЁННЕ ЦАРКВЬІ АД ДЗЯР
ЖАВЫ, дзяржаўная палітыка адхілення царквы ад вядзення актаў цывільнага стану і ўдзелу ў дзярж. кіраўніцтве. Канстытуцыйна ажыццёўлена ў нешматлікіх краінах (ЗША, Францыя, б. СССР і інш.). У канстытуцыях больш як 40 дзяржаў прадугледжаны статус дзярж. або пануючай рэлігіі і царквы (у Іспаніі, Італіі, Балівіі — каталіцызм, Іране, Саудаўскай Аравіі, Кувейце —
іслам, у Ізраілі — іудаізм, у Тайландзе — будызм). Mae месца і канстытуцыйнае прызнанне роўнасці рэлігіі і царквы без А.ц. ад дз. (Японія, ФРГ і інш.). У Рэспубліцы Беларусь А.ц. ад дз. ажыццяўляецца на аснове неўмяшання дзяржавы ва ўнутрыцаркоўныя справы, самастойнага і канстытуцыйнага права кожнага грамадзяніна вызначаць адносіны да рэлігіі, вызнаваць любую рэлігію або не вызнаваць ніякай.
АД’ЕКТЫВАЦЫЯ (ад лац. adjectivum прыметнік), пераход у прыметнікі словаформаў інш. часцін мовы. Часцей за ўсё пераходзяць дзеепрыметнікі, калі яны страчваюць працэсуальныя адзнакі і набываюць атрыбутыўныя прык.меты, што ўказваюць на ўласцівасць прадмета ці з’явы («квітнеючы край», «любімая кніга»), і зрэдку — парадкавыя лічэбнікі («першы снег»), абагульненаякасныя займеннікі («У машыніста хлеб траякі — чорны, белы і ніякі», М.Лынькоў). Ад’екгывавацца могуць не ўсе дзеепрыметнікі, лічэбнікі і займеннікі, што звязана з асаблівасцямі іх семантыкі, марфемнага саставу, замацаванасцю ці незамацаванасцю спалучэння з назоўнікамі і інш. І.Л.Бурак. АДЖАНТА (Ajanta), комплекс будыйскіх манастыроў 2 ст. да н.э. — 7 ст. н. э., высечаных у скалах каля пас. Аджанта ў штаце Махараштра ў Індыі. Складаецца з 29 пячорных залаў: 4 «чайцья» (малельныя залы) і 25 «віхар» (квадратныя залы, акружаныя з трох бакоў келлямі). Сусветна вядомая насценная
размалёўка пячор вызначаецца багаццем фантазіі, прыгажосцю колеру і рытму. Жывапіс, што захаваўся ў фрагментах, — ілюстрацыі да будыйскай міфалогіі, але ў ім шырока паказана карціна інд. побыту таго часу.
Да арт. Аджанта. Прынцэса, якая памірае. Фрагмент размалёўкі.
«Чайцья» ў Аджанце.
102 АДЖАРЫЯ
АДЖАРЫЯ, Аджарская Аўтаномная Р э с пуб л іка , у складзе Грузіі. Пл. 3 тыс. км2. Нас. 385 тыс. чал. (1987), гарадскога 16%; грузіны (аджарцы), рускія, армяне і інш. Сталіца — г. Батумі. Найб. гарады: Кабулеты, Хула, Шуахеві, Ачхамуры.
Прырода. А размешчана ў паўд.зах. ч. Закаўказзя, на 3 абмываецца Чорным м. Большая ч. тэр. занята горнымі хрыбтамі і адгор’ямі М.Каўказа. 3 ПдЗ на ПнУ А. перасякае Месхецкі (АджараІмерэцінскі) хрыбет, яго адгор’і — Чаквінскі хрыбет і Кабулецкія горы; на У Арсіянскі хрыбет; на Пд па граніцы з Турцыяй Шаўшэцкі хрыбет. Карысныя выкапні: медзь, поліметалічныя руды, вогнетрывалыя гліны. Гідрарэсурсы. Крыніцы лячэбных мінер. водаў. Клімат прыморскай нізіны вільготны субтрапічны, у гарах — ад умерана цёллага да халоднага. Сярэдняя тра студз. ў прыморскай паласе ад 4 °C да 6 °C, у гарах ад 2 °C да 2 °C; ліп. адпаведна 20—23 °C і 22—16 °C. Гадавая колькасць ападкаў на ўзбярэжжы і схілах 2500—2800 мм, ва ўнутраных раёнах 1000—1400 мм. Сярэдняя працягласць безмарознага перыяду ў прыморскай паласе 300 дзён; самы цёплы раён Закаўказзя. Рака Чарох (ніжняе цячэнне) з прьпокам Аджарысцкалі — гал. водныя артэрыі, апошняя са значнымі гідраэнергарэсурсамі. На нізінах пашыраны алювіяльныя, часткова забалочаныя глебы, на перадгор’ях — чырваназёмы, па схілах гор — бурыя лясныя і горналугавыя. Больш як налавіна тэр. пад лясамі. Да выш. 600 м нераважаюць шыракалістыя лясы (каштан, дуб, граб, бук) з вечназялёным падлескам з ліян, лаўравішні, пантыйскага рададэндрана (па цяснінах самшыт), да 1500 м — мяіпаныя лясы (пераважае бук), якія змяняюцца на хвойныя (хвоя, елка), вышэй за 1800 м — зараснікі хмызняку, япічэ вышэй — субалыіійскія і альпійскія лугі. Прыморскія нізіны і перадгор’і асвоены пад субтрапічныя і тэхн. культуры. У горных лясах разнастайны жывёльны свет: казуля, дзік, шакал, барсук, куніца. Кштрыіпскі запаведнік і Батумскі бат. сад.
Гісторыя Першыя звесткі пра А адносяцца да 6—4 ст. да н.э., калі яна ўваходзіла ў Калхідскае царства, потым Іберыю; у 4 ст. ў складзе груз. дзярж. аб’яднання — Лазіка. У 6 ст. A — арэна барацьбы паміж Візантыяй і Іранам. 3 канца 10 ст. — частка груз. феад. дзяржавы, кіравалася эрыставамі (царскімі правіцелямі правінцый). У 11—13 ст. перажыла нашэсці сельджукаў і манголаў. У 2й пал. 16 ст. захоплена Турцыяй, супраць прыгнёту якой насельніцтва паўставала ў 1680, 1685, 1697, 1744, 1819, 1856. У выніку рус,тур. вайны 1877—78 А далучана да Рас. імперыі, увайшла ў склад Кугаіскай губ. 3 канда 1880х г. тут развіваецца прамсць, лраз тэр. А ў 1897—1907 пракладзены нафтаправод Баку—Батум. У 1ю сусв. вайну на тэр. A ішлі ваен. дзеянні. Пасля Лют. рэв. 1917 знаходзілася пад уладай Асобага закаўказскага
камітэта, з ліст. 1917 — Закаўказскага камісарыята. У крас. 1918 Батум, частку Гурыі і інш. раёны А захапілі туркі, у снеж. 1918 — ліп. 1920 акупіравана англ. войскамі. У ліп. 1920 да ўлады ў А прыйіплі меншавікі. 11.3.1921 Батум зноў акупіравалі тур. войскі. 18 сак. з дапамогай Чырв. Арміі ўстаноўлена сав. ўлада. 16 ліп. створана Адж АССР у складзе Груз. ССР. 12.3.1922 А. як састаўная ч. Грузіі ўвайшла ў Закаўказскую федэрацыю. 25.10.1937 на 12м Усеаджарскім з’ездзе Саветаў была прынята Канстытуцыя Адж. АССР. Пасля абвяшчэння Грузіяй у 1991 дзярж. незалежнасці А захавала статус аўт. рэспублікі ў яе складзе.
Гаспадарка. Гал. галіны гірамсці: нафтаперапр. (Батумі), машынабуд. (эл,тэхн. вырабы, абсталяванне для харч. прамсці, суднабудаванне), харчасмакавая (чайная, вінаробная, кансервавая і інш.). Ёсць хім.фармацэўтычная, лёгкая. дрэваапр. прамсць, працуе Аджарысцкальская ГЭС. А. — самая развітая ч. Грузіі ў галіне субтрапічнай гаспадаркі. Асноўныя с.г. культуры — чай і цытрусавыя, культывуюцца тунг,
хурма, мушмула, лаўр, эўкаліпт, бамбук. Пасевы збожжавых (кукуруза. ячмень, авёс, рыс), бульбы, тытуню, агародніны. Па схілах гор — вінаграднікі. Гадуюць буйн. par. жывёлу. У гарах — авечка і козагадоўля. Шаўкаводства, пчалярства. Вял. роля належыць марскому транспарту. Гал. порт — Батумі. Чыг. Баку—Батумі, шаша Батумі—Новарасійск, нафтаправод Баку—Батумі. Прыморскія курорты: Батумі, Кабулеты, Цыхісдзіры, Зялёны Мыс, Махінджауры.
Культура. У 1990 у А. 154 дашкольныя дзіцячыя ўстановы (12,2 тыс. дзяцей), 408 агульнаадук. школ (67 тыс. вучняў), 5 ПТВ (2,7 тыс. навучэнцаў), 9 сярэдніх спец. навуч. устаноў (больш за 3 тыс. навучэнцаў). ВНУ: Батумскі унт і філіял Груз. тэхн. унта (усяго каля 3 тыс. студэнтаў). 353 бкі, Дзярж. музей А, Дзярж. музей рэвалюцыі. Навук. даследаванні вядуцца ў філіялах НДІ фітапаталогіі (Кабулеты), Інта чаю і субтрапічных культур (Чакві), Груз. НДІ харч. прамсці, Дзярж. НДІ лака
фарбавай прамсці (усе ў Батумі), Батумскім бат. садзе і інш.
Рэсп. радыё вядзе лерадачы на груз. і рус. мовах. Рэтрансліруюцца радыё і тэлепраграмы з Тбілісі, Сочы, Масквы.
На тэр. А. захаваліся помнікі дагіст. перыяду: менгіры, «квакацэбі» (каменныя чалавечыя фігуры), рэшткі калхідскіх паселішчаў (3—2га тыс. да н.э.), гарадзішча ў Кабулеты (4—3 ст. да н.э.). Арх. помнікі сярэднявечча: крэпасці Ганіясцыхе, Тамарысцыхе, Барцхана, масты Сапуткрэты, Дандальскі, храм Схалта. Сучаснае нар. мастацтва: разьба па дрэве, маст. апрацоўка металу, вышыўка. У 1939 заснаваны Адж. аддз. Саюза мастакоў Грузіі, у 1962 — Адж. адцз. Саюза архітэкгараў Грузіі.
У нар. песнятворчасці А. пераважаюць натуральныя лады, харакгэрны фігурацыйны тып мелодыкі, часам віртуознага плана, з шырокім выкарыстаннем сінкоп. Пашыраны мужчынскія харавыя спевы а капэла і жаночыя сольныя спевы з інстр. суправаджэннем. Сярод інструментаў: духавыя — чыбоні, саламуры; струннашчыпковыя — чангуры, саз, пандуры; струннасмычковыя — чыянуры, кеманча; ударныя — даўлі (долі), а таксама гармонік т.зв. ўсх. строю. Муз. адукацыя ў А. з 1890х г. (муз. гурткі і прыватныя муз. класы ў Батумі). Нар. песні збіралі і запісвалі К.ІІацхверашвілі, Ш.Мшвелідзе, Дз.Аракішвілі і інш. Працуюць (1988): сімф. аркестр А, камерны хор, філармонія, Ансамбль песні і танца А, муз. вучылішча (Батумі), муз. школы і інш.
У А. з 1880х г. існавалі груз. драм. гурткі. У 1912 акцёр і драматург Ш Дадыяні стварыў у Батумі прафес. тр «Вандроўная трупа». які з 1921 наз. Дзярж. тр Аджарыі імя І.Чаўчавадзе. Пастаноўкі: «Выгнаннік» Важа Пшавелы, «Цар Эдып» Сафокла, «Гамлет» і «Атэла» У.Шэкспіра і інш.
В.К.Міхеева (прырода, гаспадарка).
АДЖЬІВІКА (санскр.), адно з неартадаксальных стараж.індыйскіх вучэнняў, якое адмаўляла існаванне душы. Заснавальнікам А. па традыцыі лічаць мудраца Маркалідэка (6—5 ст. да н.э.). Паводле вучэння А., існуюць 4 разнавіднасці атамаў, з якіх пабудаваны 4 стыхіі прыроды: зямля, вада, агонь і паветра; «жыццё» ёсць тое, што ўспрымае і пазнае спалучэнні атамаў. Разнавіднасці атамаў і жыццё ўтвараюць 5 існасцяў, якімі вычэрпваецца ўсё існуючае. Свядомасць уяўляецца як асобны агрэгат звыштонкіх атамаў, што ўваходзяць у «канфігурацыю жыцця»; атамы вечныя, непадзельныя, нікім не створаныя і незнішчальныя. А. выступала пераважна як матэрыяліст. вучэнне, якое процістаяла стараж.інд. рэлігіі і філасофіі брахманізму. У Паўн. Індыі А. злілася з дагматызмам і вішнуізмам, у паўд. Індыі існавала да 14—15 ст.
АДЖЭМІ ібн Абу Бекр (1120я г., Нахічэвань — пач. 13 ст.), азербай
АДЗЕННЕ 103
джанскі дойлід. Прадстаўнік нахічэванскай арх. школы. У будве мінарэтаў і маўзалеяў Юсуфа ібн Кусеіра і Мамінэхатун спалучаў манументальнасць аб’ёмаў з вытанчанасцю іх чляненняў і ажурнасцю дэкору, выкарыстоўваў рацыянальныя канструкцыі (нервюры, цагляныя блокі).
АДЗАВА Сэйдзі (н. 1.9.1935, г. Хатан, Кітай), японскі дырыжор. Вучыўся ў Токіо, у Парыжы і Зах. Берліне. 3 1961 у НьюЙоркскім філарманічным аркестры, з 1965 у Таронта, з 1970 гал. дырыжор сімф. аркестраў у СанФранцыска і Бостане. Адзін з кіраўнікоў фестываляў Беркшырскага муз. цэнтра ў Танглвудзе (ЗША, з 1970). Першыя прэміі на Міжнар. конкурсах дырыжораў (Безансон, Францыя, 1959; Танглвуд, 1960).
АДЗАЛА (Odzala), нацыянальны парк у Конга. Засн. ў 1935 (да 1940 запаведнік) у вярхоўях р. Мамбілі (прыток р. Ліквала). Пл. 110 тыс. га. Біясферны рэзерват. Захоўваюцца вільготны трапічны лес і саванна. У фауне звычайныя афрыканскі слон, буйвал, карлікавы буйвал, бонга, кустовая свіння, леапард, залаты кот і інш.
КНІГІ ОНЛАЙН
